൧൮. സമുദ്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമസമുദ്ദസുത്തം

൨൨൮. ‘‘‘സമുദ്ദോ, സമുദ്ദോ’തി, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. നേസോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ സമുദ്ദോ. മഹാ ഏസോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരാസി മഹാഉദകണ്ണവോ. ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ സമുദ്ദോ; തസ്സ രൂപമയോ വേഗോ. യോ തം രൂപമയം വേഗം സഹതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതരി ചക്ഖുസമുദ്ദം സഊമിം സാവട്ടം സഗാഹം സരക്ഖസം; തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ…പേ… ജിവ്ഹാ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ സമുദ്ദോ; തസ്സ രസമയോ വേഗോ. യോ തം രസമയം വേഗം സഹതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതരി ജിവ്ഹാസമുദ്ദം സഊമിം സാവട്ടം സഗാഹം സരക്ഖസം; തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ…പേ… മനോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസസ്സ സമുദ്ദോ; തസ്സ ധമ്മമയോ വേഗോ. യോ തം ധമ്മമയം വേഗം സഹതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അതരി മനോസമുദ്ദം സഊമിം സാവട്ടം സഗാഹം സരക്ഖസം; തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി. ഇദമവോച…പേ… സത്ഥാ –

‘‘യോ ഇമം സമുദ്ദം സഗാഹം സരക്ഖസം,

സഊമിം സാവട്ടം സഭയം ദുത്തരം അച്ചതരി;

സ വേദഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ,

ലോകന്തഗൂ പാരഗതോതി വുച്ചതീ’’തി. പഠമം;

൨. ദുതിയസമുദ്ദസുത്തം

൨൨൯. ‘‘സമുദ്ദോ, സമുദ്ദോ’തി, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ ഭാസതി. നേസോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ സമുദ്ദോ. മഹാ ഏസോ, ഭിക്ഖവേ, ഉദകരാസി മഹാഉദകണ്ണവോ. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ സമുദ്ദോ. ഏത്ഥായം സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ യേഭുയ്യേന സമുന്നാ തന്താകുലകജാതാ കുലഗണ്ഠികജാതാ [ഗുളാഗുണ്ഠികജാതാ (സീ.), കുലഗുണ്ഡികജാതാ (സ്യാ. കം.), ഗുണഗുണികജാതാ (പീ.), കുലാഗുണ്ഡികജാതാ (ക.)] മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതാ, അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി…പേ….

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ… സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ സമുദ്ദോ. ഏത്ഥായം സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ യേഭുയ്യേന സമുന്നാ തന്താകുലകജാതാ കുലഗണ്ഠികജാതാ മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതീ’’തി.

‘‘യസ്സ രാഗോ ച ദോസോ ച, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

സോ ഇമം സമുദ്ദം സഗാഹം സരക്ഖസം, സഊമിഭയം ദുത്തരം അച്ചതരി.

‘‘സങ്ഗാതിഗോ മച്ചുജഹോ നിരുപധി, പഹാസി ദുക്ഖം അപുനബ്ഭവായ;

അത്ഥങ്ഗതോ സോ ന പുനേതി [ന പമാണമേതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], അമോഹയീ, മച്ചുരാജന്തി ബ്രൂമീ’’തി. ദുതിയം;

൩. ബാളിസികോപമസുത്തം

൨൩൦. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ബാളിസികോ ആമിസഗതബളിസം ഗമ്ഭീരേ ഉദകരഹദേ പക്ഖിപേയ്യ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ആമിസചക്ഖു മച്ഛോ ഗിലേയ്യ. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മച്ഛോ ഗിലിതബളിസോ ബാളിസികസ്സ അനയം ആപന്നോ ബ്യസനം ആപന്നോ യഥാകാമകരണീയോ ബാളിസികസ്സ.

ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛയിമേ ബളിസാ ലോകസ്മിം അനയായ സത്താനം വധായ [ബ്യാബാധായ (സീ. പീ.)] പാണിനം. കതമേ ഛ? സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖു, അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗിലിതബളിസോ, മാരസ്സ അനയം ആപന്നോ ബ്യസനം ആപന്നോ യഥാകാമകരണീയോ പാപിമതോ…പേ… സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ….

സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖു, അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗിലിതബളിസോ മാരസ്സ അനയം ആപന്നോ ബ്യസനം ആപന്നോ യഥാകാമകരണീയോ പാപിമതോ.

‘‘സന്തി ച, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഗിലിതബളിസോ മാരസ്സ അഭേദി ബളിസം പരിഭേദി ബളിസം ന അനയം ആപന്നോ ന ബ്യസനം ആപന്നോ ന യഥാകാമകരണീയോ പാപിമതോ…പേ….

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ…പേ…. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തഞ്ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഗിലിതബളിസോ മാരസ്സ അഭേദി ബളിസം പരിഭേദി ബളിസം ന അനയം ആപന്നോ ന ബ്യസനം ആപന്നോ ന യഥാകാമകരണീയോ പാപിമതോ’’തി. തതിയം.

൪. ഖീരരുക്ഖോപമസുത്തം

൨൩൧. ‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു യോ രാഗോ സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ തസ്സ പരിത്താ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പരിയാദിയന്തേവസ്സ ചിത്തം; കോ പന വാദോ അധിമത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ, സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ…പേ….

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു യോ രാഗോ സോ അത്ഥി…പേ….

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു യോ രാഗോ സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ പരിത്താ ചേപി മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പരിയാദിയന്തേവസ്സ ചിത്തം; കോ പന വാദോ അധിമത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ, സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഖീരരുക്ഖോ അസ്സത്ഥോ വാ നിഗ്രോധോ വാ പിലക്ഖോ വാ ഉദുമ്ബരോ വാ ദഹരോ തരുണോ കോമാരകോ. തമേനം പുരിസോ തിണ്ഹായ കുഠാരിയാ യതോ യതോ ആഭിന്ദേയ്യ [ഭിന്ദേയ്യ (സ്യാ. കം. സീ. അട്ഠ.), അഭിന്ദേയ്യ (കത്ഥചി)] ആഗച്ഛേയ്യ ഖീര’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘യഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഖീരം തം അത്ഥീ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു യോ രാഗോ സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ പരിത്താ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പരിയാദിയന്തേവസ്സ ചിത്തം; കോ പന വാദോ അധിമത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ…പേ….

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു യോ രാഗോ സോ അത്ഥി…പേ….

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു യോ രാഗോ സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ, തസ്സ പരിത്താ ചേപി മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി പരിയാദിയന്തേവസ്സ ചിത്തം; കോ പന വാദോ അധിമത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ സോ അത്ഥി, യോ ദോസോ സോ അത്ഥി, യോ മോഹോ സോ അത്ഥി, യോ രാഗോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ അപ്പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ അപ്പഹീനോ.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു യോ രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ, തസ്സ അധിമത്താ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; കോ പന വാദോ പരിത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ…പേ….

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു…പേ… മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു യോ രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ, തസ്സ അധിമത്താ ചേപി മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; കോ പന വാദോ പരിത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഖീരരുക്ഖോ അസ്സത്ഥോ വാ നിഗ്രോധോ വാ പിലക്ഖോ വാ ഉദുമ്ബരോ വാ സുക്ഖോ കോലാപോ തേരോവസ്സികോ. തമേനം പുരിസോ തിണ്ഹായ കുഠാരിയാ യതോ യതോ ആഭിന്ദേയ്യ ആഗച്ഛേയ്യ ഖീര’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘യഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഖീരം തം നത്ഥീ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു യോ രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ, തസ്സ അധിമത്താ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; കോ പന വാദോ പരിത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ…പേ….

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു…പേ….

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു യോ രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ, തസ്സ അധിമത്താ ചേപി മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; കോ പന വാദോ പരിത്താനം! തം കിസ്സ ഹേതു? യോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ സോ നത്ഥി, യോ ദോസോ സോ നത്ഥി, യോ മോഹോ സോ നത്ഥി, യോ രാഗോ സോ പഹീനോ, യോ ദോസോ സോ പഹീനോ, യോ മോഹോ സോ പഹീനോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. കോട്ഠികസുത്തം

൨൩൨. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം…പേ… ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം, രസാ ജിവ്ഹായ സംയോജനം …പേ… മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജന’’ന്തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ കോട്ഠിക, ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം…പേ… ന ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം, ന രസാ ജിവ്ഹായ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം…പേ… ന മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ന ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കാളോ ച ബലീബദ്ദോ [ബലിവദ്ദോ (സീ. പീ.), ബലിബദ്ദോ (സ്യാ. കം. ക.)] ഓദാതോ ച ബലീബദ്ദോ ഏകേന ദാമേന വാ യോത്തേന വാ സംയുത്താ അസ്സു. യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘കാളോ ബലീബദ്ദോ ഓദാതസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം, ഓദാതോ ബലീബദ്ദോ കാളസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജന’ന്തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, കാളോ ബലീബദ്ദോ ഓദാതസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം, ന ഓദാതോ ബലീബദ്ദോ കാളസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം. യേന ച ഖോ തേ ഏകേന ദാമേന വാ യോത്തേന വാ സംയുത്താ തം തത്ഥ സംയോജനം.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ന ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം…പേ… ന ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം…പേ… ന മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ന ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം.

‘‘ചക്ഖു വാ, ആവുസോ, രൂപാനം സംയോജനം അഭവിസ്സ, രൂപാ വാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം, നയിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ [പഞ്ഞായതി (ക.)] സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ, ന ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ…പേ….

‘‘ജിവ്ഹാ, ആവുസോ, രസാനം സംയോജനം അഭവിസ്സ, രസാ വാ ജിവ്ഹായ സംയോജനം, നയിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ, ന ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം, ന രസാ ജിവ്ഹായ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ…പേ….

‘‘മനോ വാ, ആവുസോ, ധമ്മാനം സംയോജനം അഭവിസ്സ, ധമ്മാ വാ മനസ്സ സംയോജനം, നയിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായേഥ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ, ന മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ന ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം, തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ പഞ്ഞായതി സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ.

‘‘ഇമിനാപേതം, ആവുസോ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ന ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം…പേ… ന ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം…പേ… ന മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ന ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം.

‘‘സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ ചക്ഖു. പസ്സതി ഭഗവാ ചക്ഖുനാ രൂപം. ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി. സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ സോതം. സുണാതി ഭഗവാ സോതേന സദ്ദം. ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി. സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ ഘാനം. ഘായതി ഭഗവാ ഘാനേന ഗന്ധം. ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി. സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ ജിവ്ഹാ. സായതി ഭഗവാ ജിവ്ഹായ രസം. ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി. സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ കായോ. ഫുസതി ഭഗവാ കായേന ഫോട്ഠബ്ബം. ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി. സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ മനോ. വിജാനാതി ഭഗവാ മനസാ ധമ്മം. ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി. സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ.

‘‘ഇമിനാ ഖോ ഏതം, ആവുസോ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ന ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം. ന സോതം… ന ഘാനം… ന ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം, ന രസാ ജിവ്ഹായ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം. ന കായോ… ന മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ന ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജനം; യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജന’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. കാമഭൂസുത്തം

൨൩൩. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച കാമഭൂ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ കാമഭൂ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ കാമഭൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം…പേ… ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം, രസാ ജിവ്ഹായ സംയോജനം…പേ… മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജന’’ന്തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ കാമഭൂ [കാമഭു (സീ.) മോഗ്ഗല്ലാനേ ൬൫-ഗേ വാതി സുത്തം പസ്സിതബ്ബം], ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജനം…പേ… ന ജിവ്ഹാ രസാനം സംയോജനം, ന രസാ ജിവ്ഹായ സംയോജനം…പേ… ന മനോ ധമ്മാനം സംയോജനം, ന ധമ്മാ മനസ്സ സംയോജനം. യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ സംയോജനം.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കാളോ ച ബലീബദ്ദോ ഓദാതോ ച ബലീബദ്ദോ ഏകേന ദാമേന വാ യോത്തേന വാ സംയുത്താ അസ്സു. യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘കാളോ ബലീബദ്ദോ ഓദാതസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം, ഓദാതോ ബലീബദ്ദോ കാളസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജന’ന്തി, സമ്മാ നു ഖോ സോ വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, കാളോ ബലീബദ്ദോ ഓദാതസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം, നപി ഓദാതോ ബലീബദ്ദോ കാളസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ സംയോജനം. യേന ച ഖോ തേ ഏകേന ദാമേന വാ യോത്തേന വാ സംയുത്താ, തം തത്ഥ സംയോജനം. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ന ചക്ഖു രൂപാനം സംയോജനം, ന രൂപാ ചക്ഖുസ്സ സംയോജനം…പേ… ന ജിവ്ഹാ…പേ… ന മനോ…പേ… യഞ്ച തത്ഥ തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഛന്ദരാഗോ, തം തത്ഥ സംയോജന’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ഉദായീസുത്തം

൨൩൪. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച ഉദായീ കോസമ്ബിയം വിഹരന്തി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘യഥേവ നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, അയം കായോ ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന അക്ഖാതോ വിവടോ പകാസിതോ – ‘ഇതിപായം കായോ അനത്താ’തി, സക്കാ ഏവമേവ വിഞ്ഞാണം പിദം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും – ‘ഇതിപിദം വിഞ്ഞാണം അനത്താ’’’തി?

‘‘യഥേവ ഖോ, ആവുസോ ഉദായീ, അയം കായോ ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന അക്ഖാതോ വിവടോ പകാസിതോ – ‘ഇതിപായം കായോ അനത്താ’തി, സക്കാ ഏവമേവ വിഞ്ഞാണം പിദം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും – ‘ഇതിപിദം വിഞ്ഞാണം അനത്താ’’’തി.

‘‘ചക്ഖുഞ്ച, ആവുസോ, പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘യോ ചാവുസോ, ഹേതു, യോ ച പച്ചയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോ ച ഹേതു, സോ ച പച്ചയോ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അപരിസേസം നിരുജ്ഝേയ്യ. അപി നു ഖോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, ആവുസോ, പരിയായേന ഭഗവതാ അക്ഖാതം വിവടം പകാസിതം – ‘ഇതിപിദം വിഞ്ഞാണം അനത്താ’’’തി…പേ….

‘‘ജിവ്ഹഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘യോ ചാവുസോ, ഹേതു യോ ച പച്ചയോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോ ച ഹേതു, സോ ച പച്ചയോ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അപരിസേസം നിരുജ്ഝേയ്യ, അപി നു ഖോ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, ആവുസോ, പരിയായേന ഭഗവതാ അക്ഖാതം വിവടം പകാസിതം – ‘ഇതിപിദം വിഞ്ഞാണം അനത്താ’’’തി…പേ….

‘‘മനഞ്ചാവുസോ, പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി? ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘യോ ചാവുസോ, ഹേതു, യോ ച പച്ചയോ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദായ, സോ ച ഹേതു, സോ ച പച്ചയോ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അപരിസേസം നിരുജ്ഝേയ്യ, അപി നു ഖോ മനോവിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, ആവുസോ, പരിയായേന ഭഗവതാ അക്ഖാതം വിവടം പകാസിതം – ‘ഇതിപിദം വിഞ്ഞാണം അനത്താ’’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ സാരപരിയേസനം ചരമാനോ തിണ്ഹം കുഠാരിം ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹന്തം കദലിക്ഖന്ധം ഉജും നവം അകുക്കുകജാതം [അകുക്കുടകജാതം (സ്യാ. കം.), അകുക്കജടജാതം (ക.)]. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ; മൂലേ ഛേത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ; അഗ്ഗേ ഛേത്വാ പത്തവട്ടിം വിനിബ്ഭുജേയ്യ [വിനിബ്ഭുജ്ജേയ്യ (പീ.), വിനിബ്ഭജ്ജേയ്യ (സ്യാ. കം.)]. സോ തത്ഥ ഫേഗ്ഗുമ്പി നാധിഗച്ഛേയ്യ, കുതോ സാരം! ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഛസു ഫസ്സായതനേസു നേവത്താനം ന അത്തനിയം സമനുപസ്സതി. സോ ഏവം അസമനുപസ്സന്തോ [ഏവം സമനുപസ്സന്തോ (സ്യാ. കം. ക.)] ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ആദിത്തപരിയായസുത്തം

൨൩൫. ‘‘ആദിത്തപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തപരിയായോ, ധമ്മപരിയായോ? വരം, ഭിക്ഖവേ, തത്തായ അയോസലാകായ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ [സഞ്ജോതിഭൂതായ (സ്യാ. കം.)] ചക്ഖുന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം, ന ത്വേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ. നിമിത്തസ്സാദഗഥിതം [നിമിത്തസ്സാദഗധിതം (സ്യാ. കം. ക.) മ. നി. ൩.൩൧൬-൩൧൭] വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗഥിതം വാ തസ്മിഞ്ചേ സമയേ കാലം കരേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഗച്ഛേയ്യ – നിരയം വാ, തിരച്ഛാനയോനിം വാ. ഇമം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവം ദിസ്വാ ഏവം വദാമി.

‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ഹേന അയോസങ്കുനാ ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന സോതിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം, ന ത്വേവ സോതവിഞ്ഞേയ്യേസു സദ്ദേസു അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ. നിമിത്തസ്സാദഗഥിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗഥിതം വാ തസ്മിഞ്ചേ സമയേ കാലങ്കരേയ്യ, ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഗച്ഛേയ്യ – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ. ഇമം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവം ദിസ്വാ ഏവം വദാമി.

‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ഹേന നഖച്ഛേദനേന ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന ഘാനിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം, ന ത്വേവ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേസു ഗന്ധേസു അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ. നിമിത്തസ്സാദഗഥിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗഥിതം വാ തസ്മിഞ്ചേ സമയേ കാലം കരേയ്യ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഗച്ഛേയ്യ – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ. ഇമം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവം ദിസ്വാ ഏവം വദാമി.

‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ഹേന ഖുരേന ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം, ന ത്വേവ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ. നിമിത്തസ്സാദഗഥിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗഥിതം വാ തസ്മിഞ്ചേ സമയേ കാലം കരേയ്യ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഗച്ഛേയ്യ – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ. ഇമം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവം ദിസ്വാ ഏവം വദാമി.

‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ഹായ സത്തിയാ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ കായിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം, ന ത്വേവ കായവിഞ്ഞേയ്യേസു ഫോട്ഠബ്ബേസു അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ. നിമിത്തസ്സാദഗഥിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗഥിതം വാ തസ്മിഞ്ചേ സമയേ കാലം കരേയ്യ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഗച്ഛേയ്യ – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ. ഇമം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവം ദിസ്വാ ഏവം വദാമി.

‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, സോത്തം. സോത്തം ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, വഞ്ഝം ജീവിതാനം വദാമി, അഫലം ജീവിതാനം വദാമി, മോമൂഹം ജീവിതാനം വദാമി, ന ത്വേവ തഥാരൂപേ വിതക്കേ വിതക്കേയ്യ യഥാരൂപാനം വിതക്കാനം വസം ഗതോ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ. ഇമം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, വഞ്ഝം ജീവിതാനം ആദീനവം ദിസ്വാ ഏവം വദാമി.

‘‘തത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘തിട്ഠതു താവ തത്തായ അയോസലാകായ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ ചക്ഖുന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം. ഹന്ദാഹം ഇദമേവ മനസി കരോമി – ഇതി ചക്ഖു അനിച്ചം, രൂപാ അനിച്ചാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ, യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം’’’ [അനിച്ച’’ന്തി (?)].

‘‘തിട്ഠതു താവ തിണ്ഹേന അയോസങ്കുനാ ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന സോതിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം. ഹന്ദാഹം ഇദമേവ മനസി കരോമി – ഇതി സോതം അനിച്ചം, സദ്ദാ അനിച്ചാ, സോതവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, സോതസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ, യമ്പിദം സോതസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം.

‘‘തിട്ഠതു താവ തിണ്ഹേന നഖച്ഛേദനേന ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന ഘാനിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം. ഹന്ദാഹം ഇദമേവ മനസി കരോമി – ഇതി ഘാനം അനിച്ചം, ഗന്ധാ അനിച്ചാ, ഘാനവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, ഘാനസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ, യമ്പിദം ഘാനസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം…പേ… തമ്പി അനിച്ചം.

‘‘തിട്ഠതു താവ തിണ്ഹേന ഖുരേന ആദിത്തേന സമ്പജ്ജലിതേന സജോതിഭൂതേന ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം. ഹന്ദാഹം ഇദമേവ മനസി കരോമി – ഇതി ജിവ്ഹാ അനിച്ചാ, രസാ അനിച്ചാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ, യമ്പിദം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… തമ്പി അനിച്ചം.

‘‘തിട്ഠതു താവ തിണ്ഹായ സത്തിയാ ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ കായിന്ദ്രിയം സമ്പലിമട്ഠം. ഹന്ദാഹം ഇദമേവ മനസി കരോമി – ഇതി കായോ അനിച്ചോ, ഫോട്ഠബ്ബാ അനിച്ചാ, കായവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, കായസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ, യമ്പിദം കായസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം…പേ… തമ്പി അനിച്ചം.

‘‘തിട്ഠതു താവ സോത്തം. ഹന്ദാഹം ഇദമേവ മനസി കരോമി – ഇതി മനോ അനിച്ചോ, ധമ്മാ അനിച്ചാ, മനോവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം, മനോസമ്ഫസ്സോ അനിച്ചോ, യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അനിച്ചം’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേപി നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേപി നിബ്ബിന്ദതി…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തപരിയായോ, ധമ്മപരിയായോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമഹത്ഥപാദോപമസുത്തം

൨൩൬. ‘‘ഹത്ഥേസു, ഭിക്ഖവേ, സതി ആദാനനിക്ഖേപനം പഞ്ഞായതി; പാദേസു സതി അഭിക്കമപടിക്കമോ പഞ്ഞായതി; പബ്ബേസു സതി സമിഞ്ജനപസാരണം പഞ്ഞായതി; കുച്ഛിസ്മിം സതി ജിഘച്ഛാ പിപാസാ പഞ്ഞായതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്മിം സതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖം…പേ… ജിവ്ഹായ സതി ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖം…പേ… മനസ്മിം സതി മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖം…പേ….

‘‘ഹത്ഥേസു, ഭിക്ഖവേ, അസതി ആദാനനിക്ഖേപനം ന പഞ്ഞായതി; പാദേസു അസതി അഭിക്കമപടിക്കമോ ന പഞ്ഞായതി; പബ്ബേസു അസതി സമിഞ്ജനപസാരണം ന പഞ്ഞായതി; കുച്ഛിസ്മിം അസതി ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ന പഞ്ഞായതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്മിം അസതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നുപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖം…പേ… ജിവ്ഹായ അസതി ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നുപ്പജ്ജതി…പേ… മനസ്മിം അസതി മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നുപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഹത്ഥപാദോപമസുത്തം

൨൩൭. ‘‘ഹത്ഥേസു, ഭിക്ഖവേ, സതി ആദാനനിക്ഖേപനം ഹോതി; പാദേസു സതി അഭിക്കമപടിക്കമോ ഹോതി; പബ്ബേസു സതി സമിഞ്ജനപസാരണം ഹോതി; കുച്ഛിസ്മിം സതി ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്മിം സതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖം…പേ… ജിവ്ഹായ സതി…പേ… മനസ്മിം സതി മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖം…പേ….

‘‘ഹത്ഥേസു, ഭിക്ഖവേ, അസതി ആദാനനിക്ഖേപനം ന ഹോതി; പാദേസു അസതി അഭിക്കമപടിക്കമോ ന ഹോതി; പബ്ബേസു അസതി സമിഞ്ജനപസാരണം ന ഹോതി; കുച്ഛിസ്മിം അസതി ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ന ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുസ്മിം അസതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നുപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖം…പേ… ജിവ്ഹായ അസതി ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നുപ്പജ്ജതി…പേ… മനസ്മിം അസതി മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ നുപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തി. ദസമം.

സമുദ്ദവഗ്ഗോ അട്ഠരസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ സമുദ്ദാ ബാളിസികോ, ഖീരരുക്ഖേന കോട്ഠികോ;

കാമഭൂ ഉദായീ ചേവ, ആദിത്തേന ച അട്ഠമം;

ഹത്ഥപാദൂപമാ ദ്വേതി, വഗ്ഗോ തേന പവുച്ചതീതി.