൭. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തം

൧൩൦. ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അവന്തീസു വിഹരതി കുരരഘരേ [കുലഘരേ (സ്യാ. ക.)] പപാതേ [പവത്തേ (സീ. പീ.), സമ്പവത്തേ (സ്യാ. കം. ക.) ഏത്ഥേവ അട്ഠമപിട്ഠേപി] പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി [ഹാലിദ്ദകാനി (സീ. സ്യാ. കം.)] ഗഹപതി യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഹാലിദ്ദികാനി ഗഹപതി ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘വുത്തമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ – ‘ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തം; ഫസ്സനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വേദനാനാനത്ത’ന്തി. കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തം; ഫസ്സനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വേദനാനാനത്ത’’ന്തി? ‘‘ഇധ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ‘മനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സുഖവേദനിയഞ്ച [സുഖവേദനിയം, സുഖവേദനിയം (സീ. പീ.), സുഖവേദനിയഞ്ച, സുഖവേദനിയം (സ്യാ. കം. ക.) ഏവം ‘‘ദുക്ഖവേദനിയഞ്ച അദുക്ഖമസുഖവേദനിയഞ്ചാ’’തി പദേസുപി. അട്ഠകഥാടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ]. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. ചക്ഖുനാ ഖോ പനേവ [പനേവം (സ്യാ. കം. ക.)] രൂപം ദിസ്വാ ‘അമനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദുക്ഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. ചക്ഖുനാ ഖോ പനേവ രൂപം ദിസ്വാ ‘ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം [ഉപേക്ഖാവേദനിയം (ക.)] ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ‘മനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി മനോവിഞ്ഞാണം സുഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. മനസാ ഖോ പനേവ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ‘അമനാപം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി മനോവിഞ്ഞാണം ദുക്ഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. മനസാ ഖോ പനേവ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ‘ഉപേക്ഖാട്ഠാനിയം ഇത്ഥേത’ന്തി പജാനാതി മനോവിഞ്ഞാണം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയഞ്ച. ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ധാതുനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഫസ്സനാനത്തം; ഫസ്സനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി വേദനാനാനത്ത’’ന്തി. സത്തമം.