൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. മാരസുത്തം

൧൬൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘മാരോ, മാരോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, മാരോ’’തി? ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, സതി മാരോ വാ അസ്സ മാരേതാ വാ യോ വാ പന മീയതി. തസ്മാതിഹ ത്വം, രാധ, രൂപം മാരോതി പസ്സ, മാരേതാതി പസ്സ, മീയതീതി പസ്സ, രോഗോതി പസ്സ, ഗണ്ഡോതി പസ്സ, സല്ലന്തി പസ്സ, അഘന്തി പസ്സ, അഘഭൂതന്തി പസ്സ. യേ നം ഏവം പസ്സന്തി തേ സമ്മാ പസ്സന്തി. വേദനായ സതി… സഞ്ഞായ സതി… സങ്ഖാരേസു സതി… വിഞ്ഞാണേ സതി മാരോ വാ അസ്സ മാരേതാ വാ യോ വാ പന മീയതി. തസ്മാതിഹ ത്വം, രാധ, വിഞ്ഞാണം മാരോതി പസ്സ, മാരേതാതി പസ്സ, മീയതീതി പസ്സ, രോഗോതി പസ്സ, ഗണ്ഡോതി പസ്സ, സല്ലന്തി പസ്സ, അഘന്തി പസ്സ, അഘഭൂതന്തി പസ്സ. യേ നം ഏവം പസ്സന്തി, തേ സമ്മാ പസ്സന്തീ’’തി.

‘‘സമ്മാദസ്സനം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയ’’ന്തി? ‘‘സമ്മാദസ്സനം ഖോ, രാധ, നിബ്ബിദത്ഥം’’. ‘‘നിബ്ബിദാ പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ’’തി? ‘‘നിബ്ബിദാ ഖോ, രാധ, വിരാഗത്ഥാ’’. ‘‘വിരാഗോ പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയോ’’തി? ‘‘വിരാഗോ ഖോ, രാധ, വിമുത്തത്ഥോ’’. ‘‘വിമുത്തി പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയാ’’തി? ‘‘വിമുത്തി ഖോ, രാധ, നിബ്ബാനത്ഥാ’’. ‘‘നിബ്ബാനം പന, ഭന്തേ, കിമത്ഥിയ’’ന്തി? ‘‘അച്ചയാസി [അച്ചസരാ (സീ. സ്യാ. കം.), അസ്സ (പീ.), അച്ചയാ (ക.)], രാധ, പഞ്ഹം, നാസക്ഖി പഞ്ഹസ്സ പരിയന്തം ഗഹേതും. നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, രാധ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി, നിബ്ബാനപരായനം നിബ്ബാനപരിയോസാന’’ന്തി. പഠമം.

൨. സത്തസുത്തം

൧൬൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സത്തോ, സത്തോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സത്തോതി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ, തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തത്ര സത്തോ, തത്ര വിസത്തോ, തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, രാധ, കുമാരകാ വാ കുമാരികായോ വാ പംസ്വാഗാരകേഹി കീളന്തി. യാവകീവഞ്ച തേസു പംസ്വാഗാരകേസു അവിഗതരാഗാ ഹോന്തി അവിഗതച്ഛന്ദാ അവിഗതപേമാ അവിഗതപിപാസാ അവിഗതപരിളാഹാ അവിഗതതണ്ഹാ, താവ താനി പംസ്വാഗാരകാനി അല്ലീയന്തി കേളായന്തി ധനായന്തി [മനായന്തി (സീ. പീ. ക.)] മമായന്തി. യതോ ച ഖോ, രാധ, കുമാരകാ വാ കുമാരികായോ വാ തേസു പംസ്വാഗാരകേസു വിഗതരാഗാ ഹോന്തി വിഗതച്ഛന്ദാ വിഗതപേമാ വിഗതപിപാസാ വിഗതപരിളാഹാ വിഗതതണ്ഹാ, അഥ ഖോ താനി പംസ്വാഗാരകാനി ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വികിരന്തി വിധമന്തി വിദ്ധംസേന്തി വികീളനിയം [വികീളനികം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കരോന്തി. ഏവമേവ ഖോ, രാധ, തുമ്ഹേപി രൂപം വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. വേദനം വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. വിഞ്ഞാണം വികിരഥ വിധമഥ വിദ്ധംസേഥ വികീളനിയം കരോഥ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജഥ. തണ്ഹാക്ഖയോ ഹി, രാധ, നിബ്ബാന’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. ഭവനേത്തിസുത്തം

൧൬൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ഭവനേത്തിനിരോധോ [ഭവനേത്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഭവനേത്തിനിരോധോ’തി [ഭവനേത്തീതി (സീ. സ്യാ. കം.)], ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭവനേത്തി, കതമോ ഭവനേത്തിനിരോധോ’’തി? ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ – അയം വുച്ചതി ഭവനേത്തി. തേസം നിരോധോ [നിരോധാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭവനേത്തിനിരോധോ. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു … വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ…പേ… അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ – അയം വുച്ചതി ഭവനേത്തി. തേസം നിരോധോ ഭവനേത്തിനിരോധോ’’തി. തതിയം.

൪. പരിഞ്ഞേയ്യസുത്തം

൧൬൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ആയസ്മാ രാധോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘പരിഞ്ഞേയ്യേ ച, രാധ, ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി പരിഞ്ഞഞ്ച പരിഞ്ഞാതാവിം പുഗ്ഗലഞ്ച. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ രാധോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതമേ ച, രാധ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ? രൂപം ഖോ, രാധ, പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, വേദനാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, സഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, സങ്ഖാരാ പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ, വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യോ ധമ്മോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, രാധ, പരിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ. കതമാ ച, രാധ, പരിഞ്ഞാ? യോ ഖോ, രാധ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ – അയം വുച്ചതി, രാധ, പരിഞ്ഞാ. കതമോ ച, രാധ, പരിഞ്ഞാതാവീ പുഗ്ഗലോ? ‘അരഹാ’തിസ്സ വചനീയം. യ്വായം ആയസ്മാ ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ – അയം വുച്ചതി, രാധ, പരിഞ്ഞാതാവീ പുഗ്ഗലോ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സമണസുത്തം

൧൬൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യേ ഹി കേചി, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി; ന മേ തേ, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. യേ ച ഖോ കേചി, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനന്തി; തേ ഖോ മേ, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസമണസുത്തം

൧൬൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യേ ഹി കേചി, രാധ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി…പേ… സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സോതാപന്നസുത്തം

൧൬൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യതോ ഖോ, രാധ, അരിയസാവകോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി, രാധ, അരിയസാവകോ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ’’തി. സത്തമം.

൮. അരഹന്തസുത്തം

൧൬൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ചിമേ, രാധ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യതോ ഖോ, രാധ, ഭിക്ഖു ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി – അയം വുച്ചതി, രാധ, അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഛന്ദരാഗസുത്തം

൧൬൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വേദനായ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം സാ വേദനാ പഹീനാ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തേ സങ്ഖാരാ പഹീനാ ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം പഹീനം ഭവിസ്സതി…പേ… അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയഛന്ദരാഗസുത്തം

൧൬൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാധം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വേദനായ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം സാ വേദനാ പഹീനാ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തേ സങ്ഖാരാ പഹീനാ ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വിഞ്ഞാണേ യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയുപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തേ പജഹഥ. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. ദസമം.

രാധസംയുത്തസ്സ പഠമോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മാരോ സത്തോ ഭവനേത്തി, പരിഞ്ഞേയ്യാ സമണാ ദുവേ;

സോതാപന്നോ അരഹാ ച, ഛന്ദരാഗാപരേ ദുവേതി.