൩. യമകസുത്തം

൮൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന യമകസ്സ നാമ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി.

അസ്സോസും ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യമകസ്സ കിര നാമ ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ യമകോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ യമകേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം യമകം ഏതദവോചും –

‘‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ യമക, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി? ‘‘ഏവം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി – ‘ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി.

‘‘മാ, ആവുസോ യമക, ഏവം അവച, മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി. ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭാചിക്ഖനം. ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി. ഏവമ്പി ഖോ ആയസ്മാ യമകോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ തഥേവ തം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി.

യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാസക്ഖിംസു ആയസ്മന്തം യമകം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതും, അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠായാസനാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘യമകസ്സ നാമ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’തി. സാധായസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന യമകോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ യമകോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ യമകേന സദ്ധിം സമ്മോദി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം യമകം ഏതദവോച –

‘‘സച്ചം കിര തേ, ആവുസോ യമക, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി? ‘‘ഏവം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ആവുസോ’’. ‘‘വേദനാ നിച്ചാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ആവുസോ’’. തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’ … ‘‘വേദനം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’… ‘‘സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപസ്മിം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘വേദനായ… അഞ്ഞത്ര വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി… വിഞ്ഞാണസ്മിം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞാണാ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം… വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, അയം സോ അരൂപീ… അവേദനോ… അസഞ്ഞീ… അസങ്ഖാരോ… അവിഞ്ഞാണോ തഥാഗതോതി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ആവുസോ’’. ‘‘ഏത്ഥ ച തേ, ആവുസോ യമക, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സച്ചതോ ഥേതതോ [തഥതോ (സ്യാ. കം.)] തഥാഗതേ അനുപലബ്ഭിയമാനേ [തഥാഗതേ അനുപലബ്ഭമാനേ (?)], കല്ലം നു തേ തം വേയ്യാകരണം – ‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരം മരണാ’’’തി?

‘‘അഹു ഖോ മേ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പുബ്ബേ അവിദ്ദസുനോ പാപകം ദിട്ഠിഗതം; ഇദഞ്ച പനായസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ തഞ്ചേവ പാപകം ദിട്ഠിഗതം പഹീനം, ധമ്മോ ച മേ അഭിസമിതോ’’തി.

‘‘സചേ തം, ആവുസോ യമക, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘യോ സോ, ആവുസോ യമക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ കിം ഹോതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, ആവുസോ യമക, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ആവുസോ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘യോ സോ, ആവുസോ യമക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ കിം ഹോതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘രൂപം ഖോ, ആവുസോ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തം നിരുദ്ധം തദത്ഥങ്ഗതം. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തം നിരുദ്ധം തദത്ഥങ്ഗത’ന്തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ആവുസോ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ യമക! തേന ഹാവുസോ, യമക, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഞാണായ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ യമക, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ; സോ ച ആരക്ഖസമ്പന്നോ. തസ്സ കോചിദേവ പുരിസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ അനത്ഥകാമോ അഹിതകാമോ അയോഗക്ഖേമകാമോ ജീവിതാ വോരോപേതുകാമോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം ഖോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ; സോ ച ആരക്ഖസമ്പന്നോ; നായം [ന ഹായം (സ്യാ. കം.)] സുകരോ പസയ്ഹ ജീവിതാ വോരോപേതും. യംനൂനാഹം അനുപഖജ്ജ ജീവിതാ വോരോപേയ്യ’ന്തി. സോ തം ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഉപട്ഠഹേയ്യം തം, ഭന്തേ’തി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപട്ഠാപേയ്യ. സോ ഉപട്ഠഹേയ്യ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ. തസ്സ സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ മിത്തതോപി നം സദ്ദഹേയ്യ [ദഹേയ്യ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)]; സുഹജ്ജതോപി നം സദ്ദഹേയ്യ; തസ്മിഞ്ച വിസ്സാസം ആപജ്ജേയ്യ. യദാ ഖോ, ആവുസോ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സംവിസ്സത്ഥോ ഖോ മ്യായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ’തി, അഥ നം രഹോഗതം വിദിത്വാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേയ്യ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, യദാ ഹി സോ പുരിസോ അമും ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം ആഹ – ‘ഉപട്ഠഹേയ്യം തം, ഭന്തേ’തി, തദാപി സോ വധകോവ. വധകഞ്ച പന സന്തം ന അഞ്ഞാസി – ‘വധകോ മേ’തി. യദാപി സോ ഉപട്ഠഹതി പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ, തദാപി സോ വധകോവ. വധകഞ്ച പന സന്തം ന അഞ്ഞാസി – ‘വധകോ മേ’തി. യദാപി നം രഹോഗതം വിദിത്വാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേതി, തദാപി സോ വധകോവ. വധകഞ്ച പന സന്തം ന അഞ്ഞാസി – ‘വധകോ മേ’’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം’’.

‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചം വേദനം ‘അനിച്ചാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചം സഞ്ഞം ‘അനിച്ചാ സഞ്ഞാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചേ സങ്ഖാരേ ‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനിച്ചം വിഞ്ഞാണം ‘അനിച്ചം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘ദുക്ഖം രൂപം ‘ദുക്ഖം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ദുക്ഖം വേദനം… ദുക്ഖം സഞ്ഞം… ദുക്ഖേ സങ്ഖാരേ… ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണം ‘ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘അനത്തം രൂപം ‘അനത്താ രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അനത്തം വേദനം… അനത്തം സഞ്ഞം… അനത്തേ സങ്ഖാരേ… അനത്തം വിഞ്ഞാണം ‘അനത്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘സങ്ഖതം രൂപം ‘സങ്ഖതം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സങ്ഖതം വേദനം… സങ്ഖതം സഞ്ഞം… സങ്ഖതേ സങ്ഖാരേ… സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണം ‘സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘വധകം രൂപം ‘വധകം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വധകം വേദനം ‘വധകാ വേദനാ’തി… വധകം സഞ്ഞം ‘വധകാ സഞ്ഞാ’തി… വധകേ സങ്ഖാരേ ‘വധകാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വധകം വിഞ്ഞാണം ‘വധകം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘സോ രൂപം ഉപേതി ഉപാദിയതി അധിട്ഠാതി ‘അത്താ മേ’തി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ഉപേതി ഉപാദിയതി അധിട്ഠാതി ‘അത്താ മേ’തി. തസ്സിമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഉപേതാ ഉപാദിന്നാ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം അത്താനം; ന അത്തനി രൂപം, ന രൂപസ്മിം അത്താനം. ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം അത്താനം; ന അത്തനി വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്താനം.

‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അനിച്ചം വേദനം … അനിച്ചം സഞ്ഞം… അനിച്ചേ സങ്ഖാരേ … അനിച്ചം വിഞ്ഞാണം ‘അനിച്ചം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘ദുക്ഖം രൂപം ‘ദുക്ഖം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ദുക്ഖം വേദനം… ദുക്ഖം സഞ്ഞം… ദുക്ഖേ സങ്ഖാരേ… ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണം ‘ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘അനത്തം രൂപം ‘അനത്താ രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അനത്തം വേദനം… അനത്തം സഞ്ഞം… അനത്തേ സങ്ഖാരേ… അനത്തം വിഞ്ഞാണം ‘അനത്താ വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘സങ്ഖതം രൂപം ‘സങ്ഖതം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സങ്ഖതം വേദനം… സങ്ഖതം സഞ്ഞം… സങ്ഖതേ സങ്ഖാരേ… സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണം ‘സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘വധകം രൂപം ‘വധകം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. വധകം വേദനം… വധകം സഞ്ഞം… വധകേ സങ്ഖാരേ ‘‘വധകാ സങ്ഖാരാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. വധകം വിഞ്ഞാണം ‘വധകം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘സോ രൂപം ന ഉപേതി, ന ഉപാദിയതി, നാധിട്ഠാതി – ‘അത്താ മേ’തി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം ന ഉപേതി, ന ഉപാദിയതി, നാധിട്ഠാതി – ‘അത്താ മേ’തി. തസ്സിമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ അനുപേതാ അനുപാദിന്നാ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഹോതി യേസം ആയസ്മന്താനം താദിസാ സബ്രഹ്മചാരിനോ അനുകമ്പകാ അത്ഥകാമാ ഓവാദകാ അനുസാസകാ. ഇദഞ്ച പന മേ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി. തതിയം.