൮. ഖജ്ജനീയവഗ്ഗോ

൧. അസ്സാദസുത്തം

൭൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ രൂപസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ രൂപസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. വേദനാ … സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. സമുദയസുത്തം

൭൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ രൂപസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ രൂപസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ദുതിയസമുദയസുത്തം

൭൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ രൂപസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി. തതിയം.

൪. അരഹന്തസുത്തം

൭൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം’’.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി… സഞ്ഞായപി… സങ്ഖാരേസുപി… വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താവാസാ, യാവതാ ഭവഗ്ഗം, ഏതേ അഗ്ഗാ, ഏതേ സേട്ഠാ ലോകസ്മിം യദിദം അരഹന്തോ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘സുഖിനോ വത അരഹന്തോ, തണ്ഹാ തേസം ന വിജ്ജതി;

അസ്മിമാനോ സമുച്ഛിന്നോ, മോഹജാലം പദാലിതം.

‘‘അനേജം തേ അനുപ്പത്താ, ചിത്തം തേസം അനാവിലം;

ലോകേ അനുപലിത്താ തേ, ബ്രഹ്മഭൂതാ അനാസവാ.

‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായ, സത്ത സദ്ധമ്മഗോചരാ;

പസംസിയാ സപ്പുരിസാ, പുത്താ ബുദ്ധസ്സ ഓരസാ.

‘‘സത്തരതനസമ്പന്നാ, തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖിതാ;

അനുവിചരന്തി മഹാവീരാ, പഹീനഭയഭേരവാ.

‘‘ദസഹങ്ഗേഹി സമ്പന്നാ, മഹാനാഗാ സമാഹിതാ;

ഏതേ ഖോ സേട്ഠാ ലോകസ്മിം, തണ്ഹാ തേസം ന വിജ്ജതി.

‘‘അസേഖഞാണമുപ്പന്നം, അന്തിമോയം [അന്തിമസ്സ (ക.)] സമുസ്സയോ;

യോ സാരോ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ, തസ്മിം അപരപച്ചയാ.

‘‘വിധാസു ന വികമ്പന്തി, വിപ്പമുത്താ പുനബ്ഭവാ;

ദന്തഭൂമിമനുപ്പത്താ, തേ ലോകേ വിജിതാവിനോ.

‘‘ഉദ്ധം തിരിയം അപാചീനം, നന്ദീ തേസം ന വിജ്ജതി;

നദന്തി തേ സീഹനാദം, ബുദ്ധാ ലോകേ അനുത്തരാ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. ദുതിയഅരഹന്തസുത്തം

൭൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി…പേ… ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം’’.

൬. സീഹസുത്തം

൭൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സീഹോ, ഭിക്ഖവേ, മിഗരാജാ സായന്ഹസമയം ആസയാ നിക്ഖമതി; ആസയാ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭതി; വിജമ്ഭിത്വാ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേതി; സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദതി; തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമതി. യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ സീഹസ്സ മിഗരഞ്ഞോ നദതോ സദ്ദം സുണന്തി; യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തി; ബിലം ബിലാസയാ പവിസന്തി; ദകം ദകാസയാ പവിസന്തി; വനം വനാസയാ പവിസന്തി; ആകാസം പക്ഖിനോ ഭജന്തി. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ നാഗാ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു, ദള്ഹേഹി വരത്തേഹി ബദ്ധാ, തേപി താനി ബന്ധനാനി സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സമ്പദാലേത്വാ ഭീതാ മുത്തകരീസം ചജമാനാ [മോചന്താ (പീ. ക.)], യേന വാ തേന വാ പലായന്തി. ഏവം മഹിദ്ധികോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സീഹോ മിഗരാജാ തിരച്ഛാനഗതാനം പാണാനം, ഏവം മഹേസക്ഖോ, ഏവം മഹാനുഭാവോ’’.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യദാ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ ഉച്ചേസു വിമാനേസു ചിരട്ഠിതികാ തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തി – ‘അനിച്ചാവ കിര, ഭോ, മയം സമാനാ നിച്ചമ്ഹാതി അമഞ്ഞിമ്ഹ. അദ്ധുവാവ കിര, ഭോ, മയം സമാനാ ധുവമ്ഹാതി അമഞ്ഞിമ്ഹ. അസസ്സതാവ കിര, ഭോ, മയം സമാനാ സസ്സതമ്ഹാതി അമഞ്ഞിമ്ഹ. മയമ്പി കിര, ഭോ, അനിച്ചാ അദ്ധുവാ അസസ്സതാ സക്കായപരിയാപന്നാ’തി. ഏവം മഹിദ്ധികോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, ഏവം മഹേസക്ഖോ, ഏവം മഹാനുഭാവോ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘യദാ ബുദ്ധോ അഭിഞ്ഞായ, ധമ്മചക്കം പവത്തയി;

സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, സത്ഥാ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

‘‘സക്കായഞ്ച നിരോധഞ്ച, സക്കായസ്സ ച സമ്ഭവം;

അരിയഞ്ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

‘‘യേപി ദീഘായുകാ ദേവാ, വണ്ണവന്തോ യസസ്സിനോ;

ഭീതാ സന്താസമാപാദും, സീഹസ്സേവിതരേ മിഗാ.

അവീതിവത്താ സക്കായം, അനിച്ചാ കിര ഭോ മയം;

സുത്വാ അരഹതോ വാക്യം, വിപ്പമുത്തസ്സ താദിനോ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. ഖജ്ജനീയസുത്തം

൭൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരമാനാ അനുസ്സരന്തി സബ്ബേതേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ അനുസ്സരന്തി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരം. കതമേ പഞ്ച? ‘ഏവംരൂപോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’ന്തി – ഇതി വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സരമാനോ രൂപംയേവ അനുസ്സരതി. ‘ഏവംവേദനോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’ന്തി – ഇതി വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സരമാനോ വേദനംയേവ അനുസ്സരതി. ‘ഏവംസഞ്ഞോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’ന്തി… ‘ഏവംസങ്ഖാരോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’ന്തി… ‘ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’ന്തി – ഇതി വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, അനുസ്സരമാനോ വിഞ്ഞാണമേവ അനുസ്സരതി’’.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥ? രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി? സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി, പിപാസായപി രുപ്പതി, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേനപി [… സിരിംസപസമ്ഫസ്സേനപി (സീ. പീ.)] രുപ്പതി. രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘രൂപ’ന്തി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനം വദേഥ? വേദയതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘വേദനാ’തി വുച്ചതി. കിഞ്ച വേദയതി? സുഖമ്പി വേദയതി, ദുക്ഖമ്പി വേദയതി, അദുക്ഖമസുഖമ്പി വേദയതി. വേദയതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘വേദനാ’തി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞം വദേഥ? സഞ്ജാനാതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘സഞ്ഞാ’തി വുച്ചതി. കിഞ്ച സഞ്ജാനാതി? നീലമ്പി സഞ്ജാനാതി, പീതകമ്പി സഞ്ജാനാതി, ലോഹിതകമ്പി സഞ്ജാനാതി, ഓദാതമ്പി സഞ്ജാനാതി. സഞ്ജാനാതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘സഞ്ഞാ’തി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരേ വദേഥ? സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘സങ്ഖാരാ’തി വുച്ചതി. കിഞ്ച സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തി? രൂപം രൂപത്തായ [രൂപത്ഥായ (ക.)] സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തി, വേദനം വേദനത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തി, സഞ്ഞം സഞ്ഞത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തി, സങ്ഖാരേ സങ്ഖാരത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തി, വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തി. സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘സങ്ഖാരാ’തി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം വദേഥ? വിജാനാതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘വിഞ്ഞാണ’ന്തി വുച്ചതി. കിഞ്ച വിജാനാതി? അമ്ബിലമ്പി വിജാനാതി, തിത്തകമ്പി വിജാനാതി, കടുകമ്പി വിജാനാതി, മധുരമ്പി വിജാനാതി, ഖാരികമ്പി വിജാനാതി, അഖാരികമ്പി വിജാനാതി, ലോണികമ്പി വിജാനാതി, അലോണികമ്പി വിജാനാതി. വിജാനാതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ ‘വിഞ്ഞാണ’ന്തി വുച്ചതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോ ഏതരഹി രൂപേന ഖജ്ജാമി. അതീതമ്പാഹം അദ്ധാനം ഏവമേവ രൂപേന ഖജ്ജിം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേന രൂപേന ഖജ്ജാമി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അനാഗതം രൂപം അഭിനന്ദേയ്യം, അനാഗതമ്പാഹം അദ്ധാനം ഏവമേവ രൂപേന ഖജ്ജേയ്യം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേന രൂപേന ഖജ്ജാമീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അതീതസ്മിം രൂപസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം രൂപം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

‘‘‘അഹം ഖോ ഏതരഹി വേദനായ ഖജ്ജാമി. അതീതമ്പാഹം അദ്ധാനം ഏവമേവ വേദനായ ഖജ്ജിം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നായ വേദനായ ഖജ്ജാമി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അനാഗതം വേദനം അഭിനന്ദേയ്യം; അനാഗതമ്പാഹം അദ്ധാനം ഏവമേവ വേദനായ ഖജ്ജേയ്യം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നായ വേദനായ ഖജ്ജാമീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അതീതായ വേദനായ അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം വേദനം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നായ വേദനായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

‘‘‘അഹം ഖോ ഏതരഹി സഞ്ഞായ ഖജ്ജാമി…പേ… അഹം ഖോ ഏതരഹി സങ്ഖാരേഹി ഖജ്ജാമി. അതീതമ്പാഹം അദ്ധാനം ഏവമേവ സങ്ഖാരേഹി ഖജ്ജിം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേഹി സങ്ഖാരേഹി ഖജ്ജാമീതി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അനാഗതേ സങ്ഖാരേ അഭിനന്ദേയ്യം; അനാഗതമ്പാഹം അദ്ധാനം ഏവമേവ സങ്ഖാരേഹി ഖജ്ജേയ്യം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേഹി സങ്ഖാരേഹി ഖജ്ജാമീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അതീതേസു സങ്ഖാരേസു അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതേ സങ്ഖാരേ നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നാനം സങ്ഖാരാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

‘‘‘അഹം ഖോ ഏതരഹി വിഞ്ഞാണേന ഖജ്ജാമി. അതീതമ്പി അദ്ധാനം ഏവമേവ വിഞ്ഞാണേന ഖജ്ജിം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേന വിഞ്ഞാണേന ഖജ്ജാമി. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അനാഗതം വിഞ്ഞാണം അഭിനന്ദേയ്യം; അനാഗതമ്പാഹം അദ്ധാനം ഏവമേവ വിഞ്ഞാണേന ഖജ്ജേയ്യം, സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നേന വിഞ്ഞാണേന ഖജ്ജാമീ’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ അതീതസ്മിം വിഞ്ഞാണസ്മിം അനപേക്ഖോ ഹോതി; അനാഗതം വിഞ്ഞാണം നാഭിനന്ദതി; പച്ചുപ്പന്നസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ … സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യാ കാചി വേദനാ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം’’.

‘‘അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അപചിനാതി, നോ ആചിനാതി; പജഹതി [നോ (സീ.)], ന ഉപാദിയതി; വിസിനേതി [നോ (സീ.)], ന ഉസ്സിനേതി; വിധൂപേതി [നോ (സീ.)], ന സന്ധൂപേതി. കിഞ്ച അപചിനാതി, നോ ആചിനാതി? രൂപം അപചിനാതി, നോ ആചിനാതി; വേദനം … സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അപചിനാതി, നോ ആചിനാതി. കിഞ്ച പജഹതി, ന ഉപാദിയതി? രൂപം പജഹതി, ന ഉപാദിയതി; വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം പജഹതി, ന ഉപാദിയതി. കിഞ്ച വിസിനേതി, ന ഉസ്സിനേതി? രൂപം വിസിനേതി, ന ഉസ്സിനേതി; വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം വിസിനേതി, ന ഉസ്സിനേതി. കിഞ്ച വിധൂപേതി, ന സന്ധൂപേതി? രൂപം വിധൂപേതി, ന സന്ധൂപേതി; വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം വിധൂപേതി, ന സന്ധൂപേതി.

‘‘അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നേവാചിനാതി ന അപചിനാതി, അപചിനിത്വാ ഠിതോ നേവ പജഹതി ന ഉപാദിയതി, പജഹിത്വാ ഠിതോ നേവ വിസിനേതി ന ഉസ്സിനേതി, വിസിനേത്വാ ഠിതോ നേവ വിധൂപേതി ന സന്ധൂപേതി. വിധൂപേത്വാ ഠിതോ കിഞ്ച നേവാചിനാതി ന അപചിനാതി? അപചിനിത്വാ ഠിതോ രൂപം നേവാചിനാതി ന അപചിനാതി; അപചിനിത്വാ ഠിതോ വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം നേവാചിനാതി ന അപചിനാതി. അപചിനിത്വാ ഠിതോ കിഞ്ച നേവ പജഹതി ന ഉപാദിയതി? പജഹിത്വാ ഠിതോ രൂപം നേവ പജഹതി ന ഉപാദിയതി; പജഹിത്വാ ഠിതോ വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം നേവ പജഹതി ന ഉപാദിയതി. പജഹിത്വാ ഠിതോ കിഞ്ച നേവ വിസിനേതി ന ഉസ്സിനേതി? വിസിനേത്വാ ഠിതോ രൂപം നേവ വിസിനേതി ന ഉസ്സിനേതി; വിസിനേത്വാ ഠിതോ വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം നേവ വിസിനേതി ന ഉസ്സിനേതി. വിസിനേത്വാ ഠിതോ കിഞ്ച നേവ വിധൂപേതി ന സന്ധൂപേതി? വിധൂപേത്വാ ഠിതോ രൂപം നേവ വിധൂപേതി ന സന്ധൂപേതി; വിധൂപേത്വാ ഠിതോ വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം നേവ വിധൂപേതി ന സന്ധൂപേതി. വിധൂപേത്വാ ഠിതോ ഏവംവിമുത്തചിത്തം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും സഇന്ദാ ദേവാ സബ്രഹ്മകാ സപജാപതികാ ആരകാവ നമസ്സന്തി –

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ നാഭിജാനാമ, യമ്പി നിസ്സായ ഝായസീ’’തി. സത്തമം;

൮. പിണ്ഡോല്യസുത്തം

൮൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണാമേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കപിലവത്ഥും പിണ്ഡായ പാവിസി. കപിലവത്ഥുസ്മിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന മഹാവനം തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ബേലുവലട്ഠികായ മൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘മയാ ഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പബാള്ഹോ. സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം. തേസം മമം അപസ്സന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി നാമ വച്ഛസ്സ തരുണസ്സ മാതരം അപസ്സന്തസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ, ഏവമേവ സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം തേസം മമം അപസ്സന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി നാമ ബീജാനം തരുണാനം ഉദകം അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ, ഏവമേവ സന്തേത്ഥ…പേ… തേസം മമം അലഭന്താനം ദസ്സനായ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ. യംനൂനാഹം യഥേവ മയാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അനുഗ്ഗഹിതോ, ഏവമേവ ഏതരഹി അനുഗ്ഗണ്ഹേയ്യം ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം [സമ്മിഞ്ജിതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ബാഹം പസാരേയ്യ പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏവമേതം, ഭഗവാ; ഏവമേതം, സുഗത! ഭഗവതോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പബാള്ഹോ. സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം. തേസം ഭഗവന്തം അപസ്സന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി നാമ വച്ഛസ്സ തരുണസ്സ മാതരം അപസ്സന്തസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ, ഏവമേവ സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം തേസം ഭഗവന്തം അപസ്സന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി നാമ ബീജാനം തരുണാനം ഉദകം അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ, ഏവമേവ സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേസം ഭഗവന്തം അലഭന്താനം ദസ്സനായ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ. അഭിനന്ദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം; അഭിവദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം. യഥേവ ഭഗവതാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അനുഗ്ഗഹിതോ, ഏവമേവ ഏതരഹി അനുഗ്ഗണ്ഹാതു ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി.

അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന നിഗ്രോധാരാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി [അഭിസങ്ഖാരേസി (സ്യാ. കം.), അഭിസങ്ഖായി (പീ.), അഭിസങ്ഖരോതി (ക.)] യഥാ തേ ഭിക്ഖൂ (ഏകദ്വീഹികായ സാരജ്ജമാനരൂപാ യേനാഹം [യേന ഭഗവാ (?)] തേനുപസങ്കമേയ്യും. തേപി ഭിക്ഖൂ ) [( ) സീ. സ്യാ. കം. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] ഏകദ്വീഹികായ സാരജ്ജമാനരൂപാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാനം യദിദം പിണ്ഡോല്യം. അഭിസാപോയം, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്മിം പിണ്ഡോലോ വിചരസി പത്തപാണീതി. തഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്താ ഉപേന്തി അത്ഥവസികാ, അത്ഥവസം പടിച്ച; നേവ രാജാഭിനീതാ, ന ചോരാഭിനീതാ, ന ഇണട്ടാ, ന ഭയട്ടാ, ന ആജീവികാപകതാ; അപി ച ഖോ ഓതിണ്ണാമ്ഹ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ദുക്ഖോതിണ്ണാ ദുക്ഖപരേതാ അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാതി.

‘‘ഏവം പബ്ബജിതോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്തോ. സോ ച ഹോതി അഭിജ്ഝാലു കാമേസു തിബ്ബസാരാഗോ ബ്യാപന്നചിത്തോ പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകതിന്ദ്രിയോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഛവാലാതം ഉഭതോപദിത്തം മജ്ഝേ ഗൂഥഗതം, നേവ ഗാമേ കട്ഠത്ഥം ഫരതി, നാരഞ്ഞേ കട്ഠത്ഥം ഫരതി. തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി ഗിഹിഭോഗാ ച പരിഹീനോ, സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ന പരിപൂരേതി.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലവിതക്കാ – കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ. ഇമേ ച ഭിക്ഖവേ, തയോ അകുസലവിതക്കാ ക്വ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി? ചതൂസു വാ സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തസ്സ വിഹരതോ അനിമിത്തം വാ സമാധിം ഭാവയതോ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ അനിമിത്തോ സമാധി ഭാവേതും. അനിമിത്തോ, ഭിക്ഖവേ, സമാധി ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ.

‘‘ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയോ – ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച. തത്ര ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അത്ഥി നു ഖോ തം കിഞ്ചി ലോകസ്മിം യമഹം ഉപാദിയമാനോ ന വജ്ജവാ അസ്സ’ന്തി? സോ ഏവം പജാനാതി – ‘നത്ഥി നു ഖോ തം കിഞ്ചി ലോകസ്മിം യമഹം ഉപാദിയമാനോ ന വജ്ജവാ അസ്സം. അഹഞ്ഹി രൂപഞ്ഞേവ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയേയ്യം വേദനഞ്ഞേവ… സഞ്ഞഞ്ഞേവ… സങ്ഖാരേയേവ വിഞ്ഞാണഞ്ഞേവ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയേയ്യം. തസ്സ മേ അസ്സ [അയം (ക.)] ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ; ഭവപച്ചയാ ജാതി; ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവേയ്യും. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ അസ്സാ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം…പേ… തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം പസ്സം… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പാലിലേയ്യസുത്തം

൮൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കോസമ്ബിം പിണ്ഡായ പാവിസി. കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സാമം സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഏകോ അദുതിയോ ചാരികം പക്കാമി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഏസാവുസോ, ആനന്ദ, ഭഗവാ സാമം സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഏകോ അദുതിയോ ചാരികം പക്കന്തോ’’തി. ‘‘യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേ ഭഗവാ സാമം സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ അനാമന്തേത്വാ ഉപട്ഠാകേ അനപലോകേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഏകോ അദുതിയോ ചാരികം പക്കമതി, ഏകോവ ഭഗവാ തസ്മിം സമയേ വിഹരിതുകാമോ ഹോതി; ന ഭഗവാ തസ്മിം സമയേ കേനചി അനുബന്ധിതബ്ബോ ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന പാലിലേയ്യകം [പാരിലേയ്യകം (സീ. പീ.)] തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ പാലിലേയ്യകേ വിഹരതി ഭദ്ദസാലമൂലേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോചും – ‘‘ചിരസ്സുതാ ഖോ നോ, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മീ കഥാ; ഇച്ഛാമ മയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മിം കഥം സോതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന പാലിലേയ്യകം ഭദ്ദസാലമൂലം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘കഥം നു ഖോ ജാനതോ കഥം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘വിചയസോ ദേസിതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ; വിചയസോ ദേസിതാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ; വിചയസോ ദേസിതാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ; വിചയസോ ദേസിതാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ; വിചയസോ ദേസിതാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി; വിചയസോ ദേസിതാനി പഞ്ച ബലാനി; വിചയസോ ദേസിതാ സത്തബോജ്ഝങ്ഗാ; വിചയസോ ദേസിതോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. ഏവം വിചയസോ ദേസിതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ. ഏവം വിചയസോ ദേസിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മേ അഥ ച പനിധേകച്ചസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘കഥം നു ഖോ ജാനതോ കഥം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’’തി?

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, സമനുപസ്സനാ സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേന ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ; തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി തണ്ഹാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. സാപി വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. സോപി ഫസ്സോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി അവിജ്ജാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘ന ഹേവ ഖോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി; അപി ച ഖോ രൂപവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, സമനുപസ്സനാ സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേന ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ; തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി തണ്ഹാ… സാപി വേദനാ… സോപി ഫസ്സോ… സാപി അവിജ്ജാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘ന ഹേവ ഖോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി; അപി ച ഖോ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, സമനുപസ്സനാ സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേന ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ; തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി തണ്ഹാ… സാപി വേദനാ… സോപി ഫസ്സോ… സാപി അവിജ്ജാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘ന ഹേവ ഖോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി, ന അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി; അപി ച ഖോ രൂപസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സതി. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, സമനുപസ്സനാ സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേ ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ; തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി തണ്ഹാ … സാപി വേദനാ… സോപി ഫസ്സോ… സാപി അവിജ്ജാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ…പേ… ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘ന ഹേവ ഖോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം അത്താനം, ന അത്തനി രൂപം, ന രൂപസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സതി; അപി ച ഖോ വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, അപി ച ഖോ വേദനാവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി, അപി ച ഖോ അത്തനി വേദനം സമനുപസ്സതി, അപി ച ഖോ വേദനായ അത്താനം സമനുപസ്സതി; അപി ച ഖോ സഞ്ഞം… അപി ച ഖോ സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, അപി ച ഖോ സങ്ഖാരവന്തം അത്താനം സമനുപസ്സതി, അപി ച ഖോ അത്തനി സങ്ഖാരേ സമനുപസ്സതി, അപി ച ഖോ സങ്ഖാരേസു അത്താനം സമനുപസ്സതി; അപി ച ഖോ വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, അപി ച ഖോ വിഞ്ഞാണവന്തം അത്താനം, അപി ച ഖോ അത്തനി വിഞ്ഞാണം, അപി ച ഖോ വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സതി. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, സമനുപസ്സനാ സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ…പേ… കിംപഭവോ? അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേ ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ; തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി തണ്ഹാ… സാപി വേദനാ… സോപി ഫസ്സോ … സാപി അവിജ്ജാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘ന ഹേവ ഖോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി; അപി ച ഖോ ഏവംദിട്ഠി ഹോതി – ‘സോ അത്താ സോ ലോകോ, സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ’തി. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, സസ്സതദിട്ഠി സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ…പേ… ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘ന ഹേവ ഖോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വേദനം … ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി; നാപി ഏവംദിട്ഠി ഹോതി – ‘സോ അത്താ സോ ലോകോ, സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ’തി. അപി ച ഖോ ഏവംദിട്ഠി ഹോതി – ‘നോ ചസ്സം നോ ച മേ സിയാ നാഭവിസ്സം ന മേ ഭവിസ്സതീ’തി. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛേദദിട്ഠി സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേന ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ; തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ…പേ… ഏവമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

‘‘ന ഹേവ ഖോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… ന വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, നാപി ഏവംദിട്ഠി ഹോതി – ‘സോ അത്താ സോ ലോകോ, സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ’തി; നാപി ഏവംദിട്ഠി ഹോതി – ‘നോ ചസ്സം നോ ച മേ സിയാ നാഭവിസ്സം ന മേ ഭവിസ്സതീ’തി; അപി ച ഖോ കങ്ഖീ ഹോതി വിചികിച്ഛീ അനിട്ഠങ്ഗതോ സദ്ധമ്മേ. യാ ഖോ പന സാ, ഭിക്ഖവേ, കങ്ഖിതാ വിചികിച്ഛിതാ അനിട്ഠങ്ഗതതാ സദ്ധമ്മേ സങ്ഖാരോ സോ. സോ പന സങ്ഖാരോ കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേന ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പന്നാ തണ്ഹാ; തതോജോ സോ സങ്ഖാരോ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോപി സങ്ഖാരോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി തണ്ഹാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. സാപി വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. സോപി ഫസ്സോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ. സാപി അവിജ്ജാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി. നവമം.

൧൦. പുണ്ണമസുത്തം

൮൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ പുണ്ണായ പുണ്ണമായ രത്തിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അജ്ഝോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി.

അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം കിഞ്ചിദേവ [കഞ്ചിദേവ (?)] ദേസം, സചേ മേ ഭഗവാ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി? ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, സകേ ആസനേ നിസീദിത്വാ പുച്ഛ യദാകങ്ഖസീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ സകേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമേ നു ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ’’തി.

‘‘ഇമേ ഖോ പന, ഭിക്ഖു, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ; സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി –

‘‘ഇമേ ഖോ പന, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ കിംമൂലകാ’’തി? ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖു, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഛന്ദമൂലകാ’’തി…പേ… തഞ്ഞേവ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഉദാഹു അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനന്തി? ‘‘ന ഖോ, ഭിക്ഖു, തഞ്ഞേവ ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ നാപി അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനം, അപി ച യോ തത്ഥ ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ ഉപാദാന’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി –

‘‘സിയാ പന, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗവേമത്തതാ’’തി? ‘‘സിയാ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, ഏകച്ചസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘ഏവംരൂപോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംവേദനോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംസഞ്ഞോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംസങ്ഖാരോ സിയം അനാഗതമദ്ധാനം, ഏവംവിഞ്ഞാണോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’ന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, സിയാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗവേമത്തതാ’’തി? ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു…പേ… ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി –

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഖന്ധാനം ഖന്ധാധിവചന’’ന്തി? ‘‘യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖു, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, അയം വുച്ചതി രൂപക്ഖന്ധോ. യാ കാചി വേദനാ… യാ കാചി സഞ്ഞാ … യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, അയം വുച്ചതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖു, ഖന്ധാനം ഖന്ധാധിവചന’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു…പേ… അപുച്ഛി –

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ; കോ ഹേതു കോ പച്ചയോ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ; കോ ഹേതു കോ പച്ചയോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ; കോ ഹേതു കോ പച്ചയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ; കോ ഹേതു കോ പച്ചയോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാ’’തി? ‘‘ചത്താരോ ഖോ, ഭിക്ഖു, മഹാഭൂതാ ഹേതു, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ പച്ചയോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ. ഫസ്സോ ഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ. ഫസ്സോ ഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ. ഫസ്സോ ഹേതു, ഫസ്സോ പച്ചയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായ. നാമരൂപം ഹേതു, നാമരൂപം പച്ചയോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു…പേ… അപുച്ഛി –

‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം; വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം… അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു…പേ… അപുച്ഛി –

‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം; ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു…പേ… അപുച്ഛി –

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, രൂപസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം; കോ വേദനായ… കോ സഞ്ഞായ… കോ സങ്ഖാരാനം… കോ വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’’ന്തി? ‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖു, രൂപം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോ. യം രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം – അയം രൂപസ്സ ആദീനവോ. യോ രൂപസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണം. യം വേദനം പടിച്ച… യം സഞ്ഞം പടിച്ച… യേ സങ്ഖാരേ പടിച്ച… യം വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോ. യം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം – അയം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവോ. യോ വിഞ്ഞാണസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണ’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി –

‘‘കഥം നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാനതോ, കഥം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തീ’’തി? ‘‘യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖു, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. യാ കാചി വേദനാ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേ കായേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസു അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാ ന ഹോന്തീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ഇതി കിര ഭോ രൂപം അനത്താ, വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ; അനത്തകതാനി കമ്മാനി കഥമത്താനം [കതമത്താനം (പീ.), കമ്മത്താനം (സ്യാ. കം. ക.)] ഫുസിസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചേതോ പരിവിതക്കമഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ മോഘപുരിസോ അവിദ്വാ അവിജ്ജാഗതോ തണ്ഹാധിപതേയ്യേന ചേതസാ സത്ഥുസാസനം അതിധാവിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ. ഇതി കിര, ഭോ, രൂപം അനത്താ, വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനത്താ. അനത്തകതാനി കമ്മാനി കഥമത്താനം ഫുസിസ്സന്തീതി? പടിപുച്ഛാവിനീതാ ഖോ മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തത്ര തത്ര തേസു തേസു ധമ്മേസു.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. തസ്മാതിഹ…പേ… ഏവം പസ്സം…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതീ’’തി.

‘‘ദ്വേ ഖന്ധാ തഞ്ഞേവ സിയം, അധിവചനഞ്ച ഹേതുനാ;

സക്കായേന ദുവേ വുത്താ, അസ്സാദവിഞ്ഞാണകേന ച;

ഏതേ ദസവിധാ വുത്താ, ഹോതി ഭിക്ഖു പുച്ഛായാ’’തി. ദസമം;

ഖജ്ജനീയവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അസ്സാദോ ദ്വേ സമുദയാ, അരഹന്തേഹി അപരേ ദ്വേ;

സീഹോ ഖജ്ജനീ പിണ്ഡോല്യം, പാലിലേയ്യേന പുണ്ണമാതി.