൬. ഉപയവഗ്ഗോ

൧. ഉപയസുത്തം

൫൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ഉപയോ [ഉപായോ (ബഹൂസു)], ഭിക്ഖവേ, അവിമുത്തോ, അനുപയോ വിമുത്തോ. രൂപുപയം [രൂപൂപായം (സീ. സ്യാ. കം.), രൂപുപായം (പീ. ക.)] വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, രൂപാരമ്മണം രൂപപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ. വേദനുപയം വാ…പേ… സഞ്ഞുപയം വാ…പേ… സങ്ഖാരുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, സങ്ഖാരാരമ്മണം സങ്ഖാരപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ’’.

‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹമഞ്ഞത്ര രൂപാ അഞ്ഞത്ര വേദനായ അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി വിഞ്ഞാണസ്സ ആഗതിം വാ ഗതിം വാ ചുതിം വാ ഉപപത്തിം വാ വുദ്ധിം വാ വിരൂള്ഹിം വാ വേപുല്ലം വാ പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘രൂപധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ പഹാനാ വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണം പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. വേദനാധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖവേ… സഞ്ഞാധാതുയാ ചേ ഭിക്ഖവേ… സങ്ഖാരധാതുയാ ചേ ഭിക്ഖവേ… വിഞ്ഞാണധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ പഹാനാ വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണം പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം അനഭിസങ്ഖച്ചവിമുത്തം. വിമുത്തത്താ ഠിതം. ഠിതത്താ സന്തുസിതം. സന്തുസിതത്താ ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. പഠമം.

൨. ബീജസുത്തം

൫൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബീജജാതാനി. കതമാനി പഞ്ച? മൂലബീജം, ഖന്ധബീജം, അഗ്ഗബീജം, ഫലുബീജം, ബീജബീജഞ്ഞേവ പഞ്ചമം. ഇമാനി ചസ്സു, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബീജജാതാനി അഖണ്ഡാനി അപൂതികാനി അവാതാതപഹതാനി സാരാദാനി [സാരാദായീനി (കത്ഥചി)] സുഖസയിതാനി, പഥവീ [പഠവീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച നാസ്സ, ആപോ ച നാസ്സ; അപി നുമാനി [അപി നു ഇമാനി (സീ. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബീജജാതാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇമാനി ചസ്സു, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബീജജാതാനി അഖണ്ഡാനി…പേ… സുഖസയിതാനി, പഥവീ ച അസ്സ, ആപോ ച അസ്സ; അപി നുമാനി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബീജജാതാനി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പഥവീധാതു, ഏവം ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ദട്ഠബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ആപോധാതു, ഏവം നന്ദിരാഗോ ദട്ഠബ്ബോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ബീജജാതാനി, ഏവം വിഞ്ഞാണം സാഹാരം ദട്ഠബ്ബം’’.

‘‘രൂപുപയം, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, രൂപാരമ്മണം രൂപപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ. വേദനുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ…പേ… സഞ്ഞുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ…പേ… സങ്ഖാരുപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, സങ്ഖാരാരമ്മണം സങ്ഖാരപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ.

‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹമഞ്ഞത്ര രൂപാ അഞ്ഞത്ര വേദനായ അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി വിഞ്ഞാണസ്സ ആഗതിം വാ ഗതിം വാ ചുതിം വാ ഉപപത്തിം വാ വുദ്ധിം വാ വിരൂള്ഹിം വാ വേപുല്ലം വാ പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘രൂപധാതുയാ ചേവ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ പഹാനാ വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണം പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. വേദനാധാതുയാ ചേ… സഞ്ഞാധാതുയാ ചേ… സങ്ഖാരധാതുയാ ചേ… വിഞ്ഞാണധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ പഹാനാ വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണം പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം അനഭിസങ്ഖച്ചവിമുത്തം. വിമുത്തത്താ ഠിതം. ഠിതത്താ സന്തുസിതം. സന്തുസിതത്താ ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഉദാനസുത്തം

൫൫. സാവത്ഥിനിദാനം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീ’തി – ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, ‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീ’തി – ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ…പേ… സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം.

‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനിച്ചം വേദനം ‘അനിച്ചാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനിച്ചം സഞ്ഞം ‘അനിച്ചാ സഞ്ഞാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനിച്ചേ സങ്ഖാരേ ‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനിച്ചം വിഞ്ഞാണം ‘അനിച്ചം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘ദുക്ഖം രൂപം ‘ദുക്ഖം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ദുക്ഖം വേദനം… ദുക്ഖം സഞ്ഞം… ദുക്ഖേ സങ്ഖാരേ… ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണം ‘ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘അനത്തം രൂപം ‘അനത്താ രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനത്തം വേദനം ‘അനത്താ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനത്തം സഞ്ഞം ‘അനത്താ സഞ്ഞാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനത്തേ സങ്ഖാരേ ‘അനത്താ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനത്തം വിഞ്ഞാണം ‘അനത്താ വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘സങ്ഖതം രൂപം ‘സങ്ഖതം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, സങ്ഖതം വേദനം… സങ്ഖതം സഞ്ഞം… സങ്ഖതേ സങ്ഖാരേ… സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണം ‘സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. രൂപം വിഭവിസ്സതീതി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വേദനാ വിഭവിസ്സതി… സഞ്ഞാ വിഭവിസ്സതി… സങ്ഖാരാ വിഭവിസ്സന്തി… വിഞ്ഞാണം വിഭവിസ്സതീതി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… ന വേദനം… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി.

‘‘സോ അനിച്ചം രൂപം ‘അനിച്ചം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അനിച്ചം വേദനം… അനിച്ചം സഞ്ഞം… അനിച്ചേ സങ്ഖാരേ… അനിച്ചം വിഞ്ഞാണം ‘അനിച്ചം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ദുക്ഖം രൂപം…പേ… ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണം… അനത്തം രൂപം…പേ… അനത്തം വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖതം രൂപം…പേ… സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണം ‘സങ്ഖതം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. രൂപം വിഭവിസ്സതീതി യഥാഭൂതം പജാനാതി. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം വിഭവിസ്സതീതി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘സോ രൂപസ്സ വിഭവാ, വേദനായ വിഭവാ, സഞ്ഞാ വിഭവാ, സങ്ഖാരാനം വിഭവാ, വിഞ്ഞാണസ്സ വിഭവാ, ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീ’തി – ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി. ‘‘ഏവം അധിമുച്ചമാനോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി.

‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അതസിതായേ ഠാനേ താസം ആപജ്ജതി. താസോ ഹേസോ [ഹേസാ (ക.)] ഭിക്ഖു അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ – ‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘സുതവാ ച ഖോ, ഭിക്ഖു, അരിയസാവകോ അതസിതായേ ഠാനേ ന താസം ആപജ്ജതി. ന ഹേസോ [ന ഹേസാ (ക.)], ഭിക്ഖു, താസോ സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ – ‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീ’തി. രൂപുപയം വാ, ഭിക്ഖു, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, രൂപാരമ്മണം രൂപപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ. വേദനുപയം വാ, ഭിക്ഖു… സഞ്ഞുപയം വാ, ഭിക്ഖു… സങ്ഖാരുപയം വാ, ഭിക്ഖു, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠേയ്യ, സങ്ഖാരാരമ്മണം സങ്ഖാരപ്പതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജേയ്യ.

‘‘യോ [സോ (സബ്ബത്ഥ)] ഭിക്ഖു ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹമഞ്ഞത്ര രൂപാ, അഞ്ഞത്ര വേദനായ, അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ, അഞ്ഞത്ര സങ്ഖാരേഹി വിഞ്ഞാണസ്സ ആഗതിം വാ ഗതിം വാ ചുതിം വാ ഉപപത്തിം വാ വുദ്ധിം വാ വിരൂള്ഹിം വാ വേപുല്ലം വാ പഞ്ഞാപേസ്സാമീ’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘രൂപധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ പഹാനാ വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണം പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. വേദനാധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ… സഞ്ഞാധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ… സങ്ഖാരധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ… വിഞ്ഞാണധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ രാഗോ പഹീനോ ഹോതി. രാഗസ്സ പഹാനാ വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണം പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം അവിരൂള്ഹം അനഭിസങ്ഖാരഞ്ച വിമുത്തം. വിമുത്തത്താ ഠിതം. ഠിതത്താ സന്തുസിതം. സന്തുസിതത്താ ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി. തതിയം.

൪. ഉപാദാനപരിപവത്തസുത്തം

൫൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. കതമേ പഞ്ച? രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ചതുപരിവട്ടം യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ചതുപരിവട്ടം യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പച്ചഞ്ഞാസിം’’.

‘‘കഥഞ്ച ചതുപരിവട്ടം? രൂപം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, രൂപസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, രൂപനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞാസിം; വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, വിഞ്ഞാണസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, വിഞ്ഞാണനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞാസിം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം? ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം. ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ; ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ രൂപനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം രൂപം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ, തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം രൂപം അഭിഞ്ഞായ…പേ… ഏവം രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ, രൂപസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്താ തേ സുവിമുത്താ. യേ സുവിമുത്താ തേ കേവലിനോ. യേ കേവലിനോ വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാകായാ – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, സോതസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, ഘാനസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, കായസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വേദനം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനാസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനാനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനാനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ വേദനായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ, തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വേദനം അഭിഞ്ഞായ…പേ… ഏവം വേദനാനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ…പേ… വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാകായാ – രൂപസഞ്ഞാ, സദ്ദസഞ്ഞാ, ഗന്ധസഞ്ഞാ, രസസഞ്ഞാ, ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, ധമ്മസഞ്ഞാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ. ഫസ്സസമുദയാ സഞ്ഞാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ സഞ്ഞാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സഞ്ഞാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി…പേ… വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതനാകായാ – രൂപസഞ്ചേതനാ, സദ്ദസഞ്ചേതനാ, ഗന്ധസഞ്ചേതനാ, രസസഞ്ചേതനാ, ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ചേതനാ, ധമ്മസഞ്ചേതനാ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. ഫസ്സസമുദയാ സങ്ഖാരസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം സങ്ഖാരേ അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ സങ്ഖാരാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ, തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം സങ്ഖാരേ അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ സങ്ഖാരാനം നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്താ, തേ സുവിമുത്താ. യേ സുവിമുത്താ, തേ കേവലിനോ. യേ കേവലിനോ വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണകായാ – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം, മനോവിഞ്ഞാണം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം. നാമരൂപസമുദയാ വിഞ്ഞാണസമുദയോ; നാമരൂപനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ, തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്താ, തേ സുവിമുത്താ. യേ സുവിമുത്താ, തേ കേവലിനോ. യേ കേവലിനോ വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സത്തട്ഠാനസുത്തം

൫൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സത്തട്ഠാനകുസലോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിവിധൂപപരിക്ഖീ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോതി വുച്ചതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്തട്ഠാനകുസലോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപം പജാനാതി, രൂപസമുദയം പജാനാതി, രൂപനിരോധം പജാനാതി, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി; രൂപസ്സ അസ്സാദം പജാനാതി, രൂപസ്സ ആദീനവം പജാനാതി, രൂപസ്സ നിസ്സരണം പജാനാതി; വേദനം പജാനാതി … സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണസമുദയം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി; വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണം പജാനാതി.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം? ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം. ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ; ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ രൂപനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യം രൂപം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോ. യം രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം – അയം രൂപസ്സ ആദീനവോ. യോ രൂപസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണം.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം രൂപം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ; ഏവം രൂപസ്സ അസ്സാദം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപസ്സ ആദീനവം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞായ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ, തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം രൂപം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ; ഏവം രൂപസ്സ അസ്സാദം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപസ്സ ആദീനവം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം രൂപസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞായ രൂപസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്താ, തേ സുവിമുത്താ. യേ സുവിമുത്താ, തേ കേവലിനോ. യേ കേവലിനോ വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാകായാ – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വേദനാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യം വേദനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം വേദനായ അസ്സാദോ. യാ വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ – അയം വേദനായ ആദീനവോ. യോ വേദനായ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം വേദനായ നിസ്സരണം.

‘‘യേ ഹി, കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വേദനം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനാസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനാനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനാനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ; ഏവം വേദനായ അസ്സാദം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനായ ആദീനവം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വേദനായ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞായ വേദനായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ, തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വേദനം അഭിഞ്ഞായ…പേ… വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാകായാ – രൂപസഞ്ഞാ, സദ്ദസഞ്ഞാ, ഗന്ധസഞ്ഞാ, രസസഞ്ഞാ, ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, ധമ്മസഞ്ഞാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ. ഫസ്സസമുദയാ സഞ്ഞാസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ സഞ്ഞാനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സഞ്ഞാനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി…പേ… വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതനാകായാ – രൂപസഞ്ചേതനാ, സദ്ദസഞ്ചേതനാ, ഗന്ധസഞ്ചേതനാ, രസസഞ്ചേതനാ, ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ചേതനാ, ധമ്മസഞ്ചേതനാ. ഇമേ വുച്ചന്തി ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. ഫസ്സസമുദയാ സങ്ഖാരസമുദയോ; ഫസ്സനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യം സങ്ഖാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം സങ്ഖാരാനം അസ്സാദോ. യേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ – അയം സങ്ഖാരാനം ആദീനവോ. യോ സങ്ഖാരേസു ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം സങ്ഖാരാനം നിസ്സരണം.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം സങ്ഖാരേ അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ…പേ… സങ്ഖാരാനം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി…പേ… വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം? ഛയിമേ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണകായാ – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം, മനോവിഞ്ഞാണം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം. നാമരൂപസമുദയാ വിഞ്ഞാണസമുദയോ; നാമരൂപനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘യം വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോ. യം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം – അയം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവോ. യോ വിഞ്ഞാണസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണം.

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ; ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞായ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നാ, തേ സുപ്പടിപന്നാ. യേ സുപ്പടിപന്നാ, തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഗാധന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഏവം വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസമുദയം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിഞ്ഞായ; ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവം അഭിഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണം അഭിഞ്ഞായ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്താ, തേ സുവിമുത്താ. യേ സുവിമുത്താ, തേ കേവലിനോ. യേ കേവലിനോ വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സത്തട്ഠാനകുസലോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിവിധൂപപരിക്ഖീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധാതുസോ ഉപപരിക്ഖതി, ആയതനസോ ഉപപരിക്ഖതി, പടിച്ചസമുപ്പാദസോ ഉപപരിക്ഖതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിവിധൂപപരിക്ഖീ ഹോതി. സത്തട്ഠാനകുസലോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിവിധൂപപരിക്ഖീ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ കേവലീ വുസിതവാ ‘ഉത്തമപുരിസോ’തി വുച്ചതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസുത്തം

൫൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ രൂപസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതി. ഭിക്ഖുപി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാവിമുത്തോ രൂപസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ പഞ്ഞാവിമുത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വേദനായ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതി. ഭിക്ഖുപി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാവിമുത്തോ വേദനായ നിബ്ബിദാ…പേ… പഞ്ഞാവിമുത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി വുച്ചതി. ഭിക്ഖുപി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാവിമുത്തോ വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാ വിമുത്തോ പഞ്ഞാവിമുത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘തത്ര ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോ, കോ അധിപ്പയാസോ [അധിപ്പായോ (സീ.), അധിപ്പായസോ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], കിം നാനാകരണം, തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞാവിമുത്തേന ഭിക്ഖുനാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തഞ്ഞേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ [സഞ്ജാനേതാ (സ്യാ. കം.)], അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ മഗ്ഗഞ്ഞൂ, മഗ്ഗവിദൂ, മഗ്ഗകോവിദോ; മഗ്ഗാനുഗാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാസമന്നാഗതാ. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ, അയം അധിപ്പയാസോ, ഇദം നാനാകരണം തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞാവിമുത്തേന ഭിക്ഖുനാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അനത്തലക്ഖണസുത്തം

൫൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ. രൂപഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യ, ലബ്ഭേഥ ച രൂപേ – ‘ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അനത്താ, തസ്മാ രൂപം ആബാധായ സംവത്തതി, ന ച ലബ്ഭതി രൂപേ – ‘ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’’തി.

‘‘വേദനാ അനത്താ. വേദനാ ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം വേദനാ ആബാധായ സംവത്തേയ്യ, ലബ്ഭേഥ ച വേദനായ – ‘ഏവം മേ വേദനാ ഹോതു, ഏവം മേ വേദനാ മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ അനത്താ, തസ്മാ വേദനാ ആബാധായ സംവത്തതി, ന ച ലബ്ഭതി വേദനായ – ‘ഏവം മേ വേദനാ ഹോതു, ഏവം മേ വേദനാ മാ അഹോസീ’’’തി.

‘‘സഞ്ഞാ അനത്താ…പേ… സങ്ഖാരാ അനത്താ. സങ്ഖാരാ ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സംസു, നയിദം സങ്ഖാരാ ആബാധായ സംവത്തേയ്യും, ലബ്ഭേഥ ച സങ്ഖാരേസു – ‘ഏവം മേ സങ്ഖാരാ ഹോന്തു, ഏവം മേ സങ്ഖാരാ മാ അഹേസു’ന്തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, തസ്മാ സങ്ഖാരാ ആബാധായ സംവത്തന്തി, ന ച ലബ്ഭതി സങ്ഖാരേസു – ‘ഏവം മേ സങ്ഖാരാ ഹോന്തു, ഏവം മേ സങ്ഖാരാ മാ അഹേസു’’’ന്തി.

‘‘വിഞ്ഞാണം അനത്താ. വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം വിഞ്ഞാണം ആബാധായ സംവത്തേയ്യ, ലബ്ഭേഥ ച വിഞ്ഞാണേ – ‘ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം ഹോതു, ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം മാ അഹോസീ’തി. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണം ആബാധായ സംവത്തതി, ന ച ലബ്ഭതി വിഞ്ഞാണേ – ‘ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം ഹോതു, ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം മാ അഹോസീ’’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. യാ കാചി വേദനാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ അജ്ഝത്താ വാ ബഹിദ്ധാ വാ…പേ… യാ ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബാ വേദനാ – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം.

‘‘യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ…പേ… യേ ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം.

‘‘യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം – ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദും [അഭിനന്ദുന്തി (ക.)].

ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂതി. സത്തമം.

൮. മഹാലിസുത്തം

൬൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ മഹാലി ലിച്ഛവി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി …പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാലി ലിച്ഛവി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘പൂരണോ, ഭന്തേ, കസ്സപോ ഏവമാഹ – ‘നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’തി. ഇധ, ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി?

‘‘അത്ഥി, മഹാലി, ഹേതു അത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. അത്ഥി, മഹാലി, ഹേതു, അത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു കതമോ പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; കഥം സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തീ’’തി?

‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖം അഭവിസ്സ ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം സുഖേന, നയിദം സത്താ രൂപസ്മിം സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം ദുക്ഖേന, തസ്മാ സത്താ രൂപസ്മിം സാരജ്ജന്തി; സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തി; സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തി. അയം ഖോ, മഹാലി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; ഏവം സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി.

‘‘വേദനാ ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖാ അഭവിസ്സ ദുക്ഖാനുപതിതാ ദുക്ഖാവക്കന്താ അനവക്കന്താ സുഖേന, നയിദം സത്താ വേദനായ സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, വേദനാ സുഖാ സുഖാനുപതിതാ സുഖാവക്കന്താ അനവക്കന്താ ദുക്ഖേന, തസ്മാ സത്താ വേദനായ സാരജ്ജന്തി; സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തി; സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാലി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ. ഏവമ്പി സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി.

‘‘സഞ്ഞാ ച ഹിദം, മഹാലി…പേ… സങ്ഖാരാ ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖാ അഭവിസ്സംസു ദുക്ഖാനുപതിതാ ദുക്ഖാവക്കന്താ അനവക്കന്താ സുഖേന, നയിദം സത്താ സങ്ഖാരേസു സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, സങ്ഖാരാ സുഖാ സുഖാനുപതിതാ സുഖാവക്കന്താ അനവക്കന്താ ദുക്ഖേന, തസ്മാ സത്താ സങ്ഖാരേസു സാരജ്ജന്തി; സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തി; സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാലി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ. ഏവമ്പി സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി.

‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തദുക്ഖം അഭവിസ്സ ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം സുഖേന, നയിദം സത്താ വിഞ്ഞാണസ്മിം സാരജ്ജേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, വിഞ്ഞാണം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം ദുക്ഖേന, തസ്മാ സത്താ വിഞ്ഞാണസ്മിം സാരജ്ജന്തി; സാരാഗാ സംയുജ്ജന്തി; സംയോഗാ സംകിലിസ്സന്തി. അയമ്പി ഖോ, മഹാലി, ഹേതു അയം പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ. ഏവമ്പി സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു കതമോ പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; കഥം സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി? ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തസുഖം അഭവിസ്സ സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം ദുക്ഖേന, നയിദം സത്താ രൂപസ്മിം നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം ദുക്ഖം ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം സുഖേന, തസ്മാ സത്താ രൂപസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജന്തി; വിരാഗാ വിസുജ്ഝന്തി. അയം ഖോ, മഹാലി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ, സത്താനം വിസുദ്ധിയാ. ഏവം സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി’’.

‘‘വേദനാ ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തസുഖാ അഭവിസ്സ…പേ… സഞ്ഞാ ച ഹിദം, മഹാലി…പേ… സങ്ഖാരാ ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തസുഖാ അഭവിസ്സംസു…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, ഏകന്തസുഖം അഭവിസ്സ സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം ദുക്ഖേന, നയിദം സത്താ വിഞ്ഞാണസ്മിം നിബ്ബിന്ദേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം ദുക്ഖാനുപതിതം ദുക്ഖാവക്കന്തം അനവക്കന്തം സുഖേന, തസ്മാ സത്താ വിഞ്ഞാണസ്മിം നിബ്ബിന്ദന്തി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജന്തി; വിരാഗാ വിസുജ്ഝന്തി. അയം ഖോ, മഹാലി, ഹേതു, അയം പച്ചയോ, സത്താനം വിസുദ്ധിയാ. ഏവമ്പി സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ആദിത്തസുത്തം

൬൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം, വേദനാ ആദിത്താ, സഞ്ഞാ ആദിത്താ, സങ്ഖാരാ ആദിത്താ, വിഞ്ഞാണം ആദിത്തം. ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി… സഞ്ഞായപി… സങ്ഖാരേസുപി… വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. നവമം.

൧൦. നിരുത്തിപഥസുത്തം

൬൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, നിരുത്തിപഥാ അധിവചനപഥാ പഞ്ഞത്തിപഥാ അസങ്കിണ്ണാ അസങ്കിണ്ണപുബ്ബാ, ന സങ്കീയന്തി, ന സങ്കീയിസ്സന്തി, അപ്പടികുട്ഠാ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. കതമേ തയോ? യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യാ വേദനാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ ‘അഹോസീ’തി തസ്സാ സങ്ഖാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സാ സമഞ്ഞാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സാ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സാ സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തസ്സാ സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ ‘അഹേസു’ന്തി തേസം സങ്ഖാ, ‘അഹേസു’ന്തി തേസം സമഞ്ഞാ, ‘അഹേസു’ന്തി തേസം പഞ്ഞത്തി; ന തേസം സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തേസം സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സന്തീ’’’തി.

‘‘യം വിഞ്ഞാണം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അജാതം അപാതുഭൂതം, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അഹോസീ’’’തി.

‘‘യാ വേദനാ അജാതാ അപാതുഭൂതാ, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സാ സങ്ഖാ, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സാ സമഞ്ഞാ, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സാ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സാ സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തസ്സാ സങ്ഖാ ‘അഹോസീ’’’തി.

‘‘യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ അജാതാ അപാതുഭൂതാ, ‘ഭവിസ്സന്തീ’തി തേസം സങ്ഖാ, ‘ഭവിസ്സന്തീ’തി തേസം സമഞ്ഞാ, ‘ഭവിസ്സന്തീ’തി തേസം പഞ്ഞത്തി; ന തേസം സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തേസം സങ്ഖാ ‘അഹേസു’’’ന്തി.

‘‘യം വിഞ്ഞാണം അജാതം അപാതുഭൂതം, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘ഭവിസ്സതീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അഹോസീ’’’തി.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം ജാതം പാതുഭൂതം, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അഹോസീ’തി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യാ വേദനാ ജാതാ പാതുഭൂതാ, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സാ സങ്ഖാ, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സാ സമഞ്ഞാ, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സാ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സാ സങ്ഖാ ‘അഹോസീ’തി, ന തസ്സാ സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ ജാതാ പാതുഭൂതാ, ‘അത്ഥീ’തി തേസം സങ്ഖാ, ‘അത്ഥീ’തി തേസം സമഞ്ഞാ, ‘അത്ഥീ’തി തേസം പഞ്ഞത്തി; ന തേസം സങ്ഖാ ‘അഹേസു’ന്തി, ന തേസം സങ്ഖാ, ‘ഭവിസ്സന്തീ’’’തി.

‘‘യം വിഞ്ഞാണം ജാതം പാതുഭൂതം, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ‘അത്ഥീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി; ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അഹോസീ’തി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സതീ’’’തി.

‘‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ നിരുത്തിപഥാ അധിവചനപഥാ പഞ്ഞത്തിപഥാ അസങ്കിണ്ണാ അസങ്കിണ്ണപുബ്ബാ, ന സങ്കീയന്തി, ന സങ്കീയിസ്സന്തി, അപ്പടികുട്ഠാ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, അഹേസും ഉക്കലാ വസ്സഭഞ്ഞാ [ഓക്കലാ വയഭിഞ്ഞാ (മ. നി. ൩.൩൪൩)] അഹേതുകവാദാ അകിരിയവാദാ നത്ഥികവാദാ, തേപിമേ തയോ നിരുത്തിപഥേ അധിവചനപഥേ പഞ്ഞത്തിപഥേ ന ഗരഹിതബ്ബം നപ്പടിക്കോസിതബ്ബം അമഞ്ഞിംസു. തം കിസ്സ ഹേതു? നിന്ദാഘട്ടനബ്യാരോസഉപാരമ്ഭഭയാ’’തി [നിന്ദാബ്യാരോസഉപാരമ്ഭഭയാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) മ. നി. ൩.൩൪൩].

ഉപയവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഉപയോ ബീജം ഉദാനം, ഉപാദാനപരിവത്തം;

സത്തട്ഠാനഞ്ച സമ്ബുദ്ധോ, പഞ്ചമഹാലി ആദിത്താ.

വഗ്ഗോ നിരുത്തിപഥേന ചാതി.