൫. അത്തദീപവഗ്ഗോ

൧. അത്തദീപസുത്തം

൪൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അത്തദീപാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ അത്തസരണാ അനഞ്ഞസരണാ, ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ. അത്തദീപാനം, ഭിക്ഖവേ, വിഹരതം അത്തസരണാനം അനഞ്ഞസരണാനം, ധമ്മദീപാനം ധമ്മസരണാനം അനഞ്ഞസരണാനം യോനി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ. കിംജാതികാ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ, കിംപഹോതികാ’’തി?

‘‘കിംജാതികാ ച, ഭിക്ഖവേ, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ, കിംപഹോതികാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ, രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്സ തം രൂപം വിപരിണമതി, അഞ്ഞഥാ ച ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനാവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനം. തസ്സ സാ വേദനാ വിപരിണമതി, അഞ്ഞഥാ ച ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി… സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. തസ്സ തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി, അഞ്ഞഥാ ച ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘രൂപസ്സ ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമം വിരാഗം നിരോധം [വിപരിണാമ വിരാഗ നിരോധം (സീ.)], പുബ്ബേ ചേവ രൂപം ഏതരഹി ച സബ്ബം രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മന്തി, ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യേ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ തേ പഹീയന്തി. തേസം പഹാനാ ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം സുഖം വിഹരതി, സുഖവിഹാരീ ഭിക്ഖു ‘തദങ്ഗനിബ്ബുതോ’തി വുച്ചതി. വേദനായ ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമം വിരാഗം നിരോധം, പുബ്ബേ ചേവ വേദനാ ഏതരഹി ച സബ്ബാ വേദനാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാതി, ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യേ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ തേ പഹീയന്തി. തേസം പഹാനാ ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം സുഖം വിഹരതി, സുഖവിഹാരീ ഭിക്ഖു ‘തദങ്ഗനിബ്ബുതോ’തി വുച്ചതി. സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമം വിരാഗം നിരോധം, പുബ്ബേ ചേവ സങ്ഖാരാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാതി, ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യേ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ തേ പഹീയന്തി. തേസം പഹാനാ ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം സുഖം വിഹരതി, സുഖവിഹാരീ ഭിക്ഖു ‘തദങ്ഗനിബ്ബുതോ’തി വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണസ്സ ത്വേവ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമം വിരാഗം നിരോധം, പുബ്ബേ ചേവ വിഞ്ഞാണം ഏതരഹി ച സബ്ബം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മന്തി, ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യേ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ തേ പഹീയന്തി. തേസം പഹാനാ ന പരിതസ്സതി, അപരിതസ്സം സുഖം വിഹരതി, സുഖവിഹാരീ ഭിക്ഖു ‘തദങ്ഗനിബ്ബുതോ’തി വുച്ചതീ’’തി. പഠമം.

൨. പടിപദാസുത്തം

൪൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘സക്കായസമുദയഗാമിനിഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദം ദേസേസ്സാമി, സക്കായനിരോധഗാമിനിഞ്ച പടിപദം. തം സുണാഥ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ, രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം അത്തതോ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘സക്കായസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ, സക്കായസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ’തി. ഇതി ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ‘ദുക്ഖസമുദയഗാമിനീ സമനുപസ്സനാ’തി. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ’’.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ, ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ന വേദനം അത്തതോ… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി. ഇതി ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി ‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ സമനുപസ്സനാ’തി. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ’’തി. ദുതിയം.

൩. അനിച്ചസുത്തം

൪൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ചിത്തം വിരജ്ജതി വിമുച്ചതി അനുപാദായ ആസവേഹി. വേദനാ അനിച്ചാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ചിത്തം വിരജ്ജതി വിമുച്ചതി അനുപാദായ ആസവേഹി. രൂപധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചിത്തം വിരത്തം വിമുത്തം ഹോതി അനുപാദായ ആസവേഹി, വേദനാധാതുയാ…പേ… സഞ്ഞാധാതുയാ… സങ്ഖാരധാതുയാ… വിഞ്ഞാണധാതുയാ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചിത്തം വിരത്തം വിമുത്തം ഹോതി അനുപാദായ ആസവേഹി. വിമുത്തത്താ ഠിതം. ഠിതത്താ സന്തുസിതം [സന്തുസ്സിതം (ക. സീ. പീ. ക.)]. സന്തുസിതത്താ ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅനിച്ചസുത്തം

൪൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ അനിച്ചാ… സഞ്ഞാ അനിച്ചാ… സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം; യം ദുക്ഖം തദനത്താ; യദനത്താ തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം’’.

‘‘ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി. പുബ്ബന്താനുദിട്ഠീനം അസതി, അപരന്താനുദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി. അപരന്താനുദിട്ഠീനം അസതി, ഥാമസോ [ഥാമസാ (സീ. സ്യാ. കം.)] പരാമാസോ ന ഹോതി. ഥാമസേ [ഥാമസാ (സീ. സ്യാ. കം.), ഥാമസോ (ക.)] പരാമാസേ അസതി രൂപസ്മിം… വേദനായ … സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണസ്മിം ചിത്തം വിരജ്ജതി വിമുച്ചതി അനുപാദായ ആസവേഹി. വിമുത്തത്താ ഠിതം. ഠിതത്താ സന്തുസിതം. സന്തുസിതത്താ ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സം പച്ചത്തഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബായതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. സമനുപസ്സനാസുത്തം

൪൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം അത്താനം സമനുപസ്സമാനാ സമനുപസ്സന്തി, സബ്ബേതേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ സമനുപസ്സന്തി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരം. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം’’.

‘‘ഇതി അയഞ്ചേവ സമനുപസ്സനാ ‘അസ്മീ’തി ചസ്സ അവിഗതം [അധിഗതം (ബഹൂസു)] ഹോതി. ‘അസ്മീ’തി ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, അവിഗതേ പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അവക്കന്തി ഹോതി – ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഘാനിന്ദ്രിയസ്സ ജിവ്ഹിന്ദ്രിയസ്സ കായിന്ദ്രിയസ്സ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മനോ, അത്ഥി ധമ്മാ, അത്ഥി അവിജ്ജാധാതു. അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേന, ഭിക്ഖവേ, വേദയിതേന ഫുട്ഠസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ‘അസ്മീ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘അയമഹമസ്മീ’തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ഹോതി; ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ഹോതി; ‘രൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ഹോതി; ‘അരൂപീ ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ഹോതി; ‘സഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ഹോതി; ‘അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ഹോതി; ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ഹോതി’’.

‘‘തിട്ഠന്തേവ ഖോ [തിട്ഠന്തി ഖോ പന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, തത്ഥേവ [തഥേവ (കത്ഥചി)] പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി. അഥേത്ഥ സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ ‘അസ്മീ’തിപിസ്സ ന ഹോതി; ‘അയമഹമസ്മീ’തിപിസ്സ ന ഹോതി; ‘ഭവിസ്സ’ന്തി… ‘ന ഭവിസ്സ’ന്തി… രൂപീ… അരൂപീ … സഞ്ഞീ… അസഞ്ഞീ… ‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സ’ന്തിപിസ്സ ന ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഖന്ധസുത്തം

൪൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘പഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധേ ദേസേസ്സാമി, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ച. തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ? യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, അയം വുച്ചതി രൂപക്ഖന്ധോ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികാ വാ സുഖുമാ വാ…പേ… അയം വുച്ചതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, അയം വുച്ചതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ? യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സാസവം ഉപാദാനിയം, അയം വുച്ചതി രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ ദൂരേ സന്തികേ വാ സാസവാ ഉപാദാനിയാ, അയം വുച്ചതി വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ. യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യാ ദൂരേ സന്തികേ വാ സാസവാ ഉപാദാനിയാ, അയം വുച്ചതി സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ. യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… സാസവാ ഉപാദാനിയാ, അയം വുച്ചതി സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ. യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സാസവം ഉപാദാനിയം, അയം വുച്ചതി വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സോണസുത്തം

൪൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ സോണോ ഗഹപതിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി …പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സോണം ഗഹപതിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യേ ഹി കേചി, സോണ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനിച്ചേന രൂപേന ദുക്ഖേന വിപരിണാമധമ്മേന ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘സദിസോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനാ? അനിച്ചായ വേദനായ ദുക്ഖായ വിപരിണാമധമ്മായ ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘സദിസോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനാ? അനിച്ചായ സഞ്ഞായ… അനിച്ചേഹി സങ്ഖാരേഹി ദുക്ഖേഹി വിപരിണാമധമ്മേഹി ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘സദിസോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനാ? അനിച്ചേന വിഞ്ഞാണേന ദുക്ഖേന വിപരിണാമധമ്മേന ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘സദിസോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തി വാ സമനുപസ്സന്തി; കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനാ?

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, സോണ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനിച്ചേന രൂപേന ദുക്ഖേന വിപരിണാമധമ്മേന ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തിപി ന സമനുപസ്സന്തി; ‘സദിസോഹമസ്മീ’തിപി ന സമനുപസ്സന്തി; ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തിപി ന സമനുപസ്സന്തി; കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ ദസ്സനാ? അനിച്ചായ വേദനായ… അനിച്ചായ സഞ്ഞായ… അനിച്ചേഹി സങ്ഖാരേഹി… അനിച്ചേന വിഞ്ഞാണേന ദുക്ഖേന വിപരിണാമധമ്മേന ‘സേയ്യോഹമസ്മീ’തിപി ന സമനുപസ്സന്തി; ‘സദിസോഹമസ്മീ’തിപി ന സമനുപസ്സന്തി; ‘ഹീനോഹമസ്മീ’തിപി ന സമനുപസ്സന്തി; കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ ദസ്സനാ?

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സോണ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘വേദനാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തസ്മാതിഹ, സോണ, യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം.

‘‘യാ കാചി വേദനാ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ഏവം പസ്സം, സോണ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായപി നിബ്ബിന്ദതി, സഞ്ഞായപി നിബ്ബിന്ദതി, സങ്ഖാരേസുപി നിബ്ബിന്ദതി, വിഞ്ഞാണസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി; വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയസോണസുത്തം

൫൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ സോണോ ഗഹപതിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സോണം ഗഹപതിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യേ ഹി കേചി, സോണ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ രൂപം നപ്പജാനന്തി, രൂപസമുദയം നപ്പജാനന്തി, രൂപനിരോധം നപ്പജാനന്തി, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; വേദനം നപ്പജാനന്തി, വേദനാസമുദയം നപ്പജാനന്തി, വേദനാനിരോധം നപ്പജാനന്തി, വേദനാനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; സഞ്ഞം നപ്പജാനന്തി…പേ… സങ്ഖാരേ നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; വിഞ്ഞാണം നപ്പജാനന്തി, വിഞ്ഞാണസമുദയം നപ്പജാനന്തി, വിഞ്ഞാണനിരോധം നപ്പജാനന്തി, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി. ന മേ തേ, സോണ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, സോണ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ രൂപം പജാനന്തി, രൂപസമുദയം പജാനന്തി, രൂപനിരോധം പജാനന്തി, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; വേദനം പജാനന്തി…പേ… സഞ്ഞം പജാനന്തി… സങ്ഖാരേ പജാനന്തി… വിഞ്ഞാണം പജാനന്തി, വിഞ്ഞാണസമുദയം പജാനന്തി, വിഞ്ഞാണനിരോധം പജാനന്തി, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി. തേ ച ഖോ മേ, സോണ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. നന്ദിക്ഖയസുത്തം

൫൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘അനിച്ചഞ്ഞേവ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപം അനിച്ചന്തി പസ്സതി. സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി. അനിച്ചഞ്ഞേവ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വേദനം അനിച്ചന്തി പസ്സതി. സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി. അനിച്ചേയേവ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സഞ്ഞം അനിച്ചന്തി പസ്സതി…പേ… അനിച്ചേയേവ ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സങ്ഖാരേ അനിച്ചാതി പസ്സതി. സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി. അനിച്ചഞ്ഞേവ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി പസ്സതി. സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ പസ്സം നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയനന്ദിക്ഖയസുത്തം

൫൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസി കരോഥ, രൂപാനിച്ചതഞ്ച യഥാഭൂതം സമനുപസ്സഥ. രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോ മനസി കരോന്തോ, രൂപാനിച്ചതഞ്ച യഥാഭൂതം സമനുപസ്സന്തോ രൂപസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി. വേദനം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസി കരോഥ, വേദനാനിച്ചതഞ്ച യഥാഭൂതം സമനുപസ്സഥ. വേദനം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോ മനസി കരോന്തോ, വേദനാനിച്ചതഞ്ച യഥാഭൂതം സമനുപസ്സന്തോ വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി. സഞ്ഞം ഭിക്ഖവേ… സങ്ഖാരേ, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസി കരോഥ, സങ്ഖാരാനിച്ചതഞ്ച യഥാഭൂതം സമനുപസ്സഥ. സങ്ഖാരേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോ മനസി കരോന്തോ, സങ്ഖാരാനിച്ചതം യഥാഭൂതം സമനുപസ്സന്തോ സങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസി കരോഥ, വിഞ്ഞാണാനിച്ചതഞ്ച യഥാഭൂതം സമനുപസ്സഥ. വിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യോനിസോ മനസി കരോന്തോ, വിഞ്ഞാണാനിച്ചതഞ്ച യഥാഭൂതം സമനുപസ്സന്തോ വിഞ്ഞാണസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി. നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ. നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തന്തി വുച്ചതീ’’തി. ദസമം.

അത്തദീപവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

അത്തദീപാ പടിപദാ, ദ്വേ ച ഹോന്തി അനിച്ചതാ;

സമനുപസ്സനാ ഖന്ധാ, ദ്വേ സോണാ ദ്വേ നന്ദിക്ഖയേന ചാതി.

മൂലപണ്ണാസകോ സമത്തോ.

തസ്സ മൂലപണ്ണാസകസ്സ വഗ്ഗുദ്ദാനം –

നകുലപിതാ അനിച്ചോ ച, ഭാരോ നതുമ്ഹാകേന ച;

അത്തദീപേന പഞ്ഞാസോ, പഠമോ തേന പവുച്ചതീതി.