൪. നതുമ്ഹാകംവഗ്ഗോ

൧. നതുമ്ഹാകംസുത്തം

൩൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. വേദനാ ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. സാ വോ പഹീനാ ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. സഞ്ഞാ ന തുമ്ഹാകം… സങ്ഖാരാ ന തുമ്ഹാകം, തേ പജഹഥ. തേ വോ പഹീനാ ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സന്തി. വിഞ്ഞാണം ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യം ഇമസ്മിം ജേതവനേ തിണകട്ഠസാഖാപലാസം തം ജനോ ഹരേയ്യ വാ ഡഹേയ്യ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യ. അപി നു തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ – ‘അമ്ഹേ ജനോ ഹരതി വാ ഡഹതി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോതീ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘ന ഹി നോ ഏതം, ഭന്തേ, അത്താ വാ അത്തനിയം വാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. വേദനാ ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. സാ വോ പഹീനാ ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. സഞ്ഞാ ന തുമ്ഹാകം… സങ്ഖാരാ ന തുമ്ഹാകം… വിഞ്ഞാണം ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയനതുമ്ഹാകംസുത്തം

൩൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം? രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. വേദനാ ന തുമ്ഹാകം… സഞ്ഞാ ന തുമ്ഹാകം… സങ്ഖാരാ ന തുമ്ഹാകം… വിഞ്ഞാണം ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതി. യം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. അഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തം

൩൫. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു; യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ, അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖു, അനുസേതി, തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി; യം നാനുസേതി, ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞാതം, ഭഗവാ; അഞ്ഞാതം, സുഗതാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസീ’’തി? ‘‘രൂപം ചേ, ഭന്തേ, അനുസേതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ അനുസേതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. സഞ്ഞം ചേ അനുസേതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. സങ്ഖാരേ ചേ അനുസേതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വിഞ്ഞാണം ചേ അനുസേതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. രൂപം ചേ, ഭന്തേ, നാനുസേതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ… സഞ്ഞം ചേ… സങ്ഖാരേ ചേ… വിഞ്ഞാണം ചേ നാനുസേതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഇമസ്സ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! സാധു ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസി. രൂപം ചേ, ഭിക്ഖു, അനുസേതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ… സഞ്ഞം ചേ… സങ്ഖാരേ ചേ… വിഞ്ഞാണം ചേ അനുസേതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. രൂപം ചേ, ഭിക്ഖു, നാനുസേതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ… സഞ്ഞം ചേ… സങ്ഖാരേ ചേ… വിഞ്ഞാണം ചേ നാനുസേതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഇമസ്സ ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ സംഖിത്തേന, ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പന സോ ഭിക്ഖു അരഹതം അഹോസീതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തം

൩൬. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യം ഖോ, ഭിക്ഖു, അനുസേതി തം അനുമീയതി; യം അനുമീയതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. യം നാനുസേതി ന തം അനുമീയതി; യം നാനുമീയതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി. ‘‘അഞ്ഞാതം, ഭഗവാ; അഞ്ഞാതം, സുഗതാ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഭിക്ഖു, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസീ’’തി? ‘‘രൂപം ചേ, ഭന്തേ, അനുസേതി തം അനുമീയതി; യം അനുമീയതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ അനുസേതി… സഞ്ഞം ചേ അനുസേതി… സങ്ഖാരേ ചേ അനുസേതി… വിഞ്ഞാണം ചേ അനുസേതി തം അനുമീയതി; യം അനുമീയതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. രൂപം ചേ, ഭന്തേ, നാനുസേതി ന തം അനുമീയതി; യം നാനുമീയതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ നാനുസേതി… സഞ്ഞം ചേ നാനുസേതി… സങ്ഖാരേ ചേ നാനുസേതി… വിഞ്ഞാണം ചേ നാനുസേതി ന തം അനുമീയതി; യം നാനുമീയതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഇമസ്സ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! സാധു ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാസി. രൂപം ചേ, ഭിക്ഖു, അനുസേതി തം അനുമീയതി; യം അനുമീയതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ, ഭിക്ഖു… സഞ്ഞം ചേ, ഭിക്ഖു… സങ്ഖാരേ ചേ, ഭിക്ഖു… വിഞ്ഞാണം ചേ, ഭിക്ഖു, അനുസേതി തം അനുമീയതി; യം അനുമീയതി തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. രൂപം ചേ, ഭിക്ഖു, നാനുസേതി ന തം അനുമീയതി; യം നാനുമീയതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. വേദനം ചേ നാനുസേതി… സഞ്ഞം ചേ നാനുസേതി… സങ്ഖാരേ ചേ നാനുസേതി… വിഞ്ഞാണം ചേ നാനുസേതി ന തം അനുമീയതി; യം നാനുമീയതി ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഇമസ്സ ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി…പേ… അഞ്ഞതരോ ച പന സോ ഭിക്ഖു അരഹതം അഹോസീതി. ചതുത്ഥം.

൫. ആനന്ദസുത്തം

൩൭. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സചേ തം, ആനന്ദ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കതമേസം, ആവുസോ ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ [ഠിതാനം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, ആനന്ദ, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കതമേസം, ആവുസോ ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘രൂപസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, ആനന്ദ! രൂപസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. ഇമേസം ഖോ, ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി. ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, ആനന്ദ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയആനന്ദസുത്തം

൩൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സചേ തം, ആനന്ദ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കതമേസം, ആവുസോ ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ? കതമേസം ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി? കതമേസം ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, ആനന്ദ, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘കതമേസം, ആവുസോ ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ? കതമേസം ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി? കതമേസം ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘യം ഖോ, ആവുസോ, രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ. യാ വേദനാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ; തസ്സാ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതായ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ. യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ; തേസം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ. യം വിഞ്ഞാണം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ’’’.

‘‘യം ഖോ, ആവുസോ, രൂപം അജാതം അപാതുഭൂതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി. യാ വേദനാ അജാതാ അപാതുഭൂതാ; തസ്സാ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതായ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി. യാ സഞ്ഞാ…പേ… യേ സങ്ഖാരാ അജാതാ അപാതുഭൂതാ; തേസം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി. യം വിഞ്ഞാണം അജാതം അപാതുഭൂതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി.

‘‘യം ഖോ, ആവുസോ, രൂപം ജാതം പാതുഭൂതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. യാ വേദനാ ജാതാ പാതുഭൂതാ…പേ… യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ ജാതാ പാതുഭൂതാ; തേസം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. യം വിഞ്ഞാണം ജാതം പാതുഭൂതം തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി.

‘‘സാധു, സാധു, ആനന്ദ! യം ഖോ, ആനന്ദ, രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ. യാ വേദനാ … യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ… യം വിഞ്ഞാണം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ. ഇമേസം ഖോ, ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിത്ഥ, വയോ പഞ്ഞായിത്ഥ, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിത്ഥ.

‘‘യം ഖോ, ആനന്ദ, രൂപം അജാതം അപാതുഭൂതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി. യാ വേദനാ… യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ… യം വിഞ്ഞാണം അജാതം അപാതുഭൂതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി. ഇമേസം ഖോ, ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായിസ്സതി, വയോ പഞ്ഞായിസ്സതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായിസ്സതി.

‘‘യം ഖോ, ആനന്ദ, രൂപം ജാതം പാതുഭൂതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. യാ വേദനാ ജാതാ പാതുഭൂതാ… യാ സഞ്ഞാ… യേ സങ്ഖാരാ… യം വിഞ്ഞാണം ജാതം പാതുഭൂതം; തസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. ഇമേസം ഖോ, ആനന്ദ, ധമ്മാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി. ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, ആനന്ദ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. അനുധമ്മസുത്തം

൩൯. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അയമനുധമ്മോ ഹോതി യം രൂപേ നിബ്ബിദാബഹുലോ [നിബ്ബിദാബഹുലം (പീ. ക.)] വിഹരേയ്യ, വേദനായ നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരേയ്യ, സഞ്ഞാ നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരേയ്യ, സങ്ഖാരേസു നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരേയ്യ, വിഞ്ഞാണേ നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരേയ്യ. യോ രൂപേ നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരന്തോ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരന്തോ, വിഞ്ഞാണേ നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരന്തോ രൂപം പരിജാനാതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം പരിജാനാതി, സോ രൂപം പരിജാനം, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം പരിജാനം പരിമുച്ചതി രൂപമ്ഹാ, പരിമുച്ചതി വേദനാ, പരിമുച്ചതി സഞ്ഞായ, പരിമുച്ചതി സങ്ഖാരേഹി, പരിമുച്ചതി വിഞ്ഞാണമ്ഹാ, പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഅനുധമ്മസുത്തം

൪൦. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അയമനുധമ്മോ ഹോതി യം രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ…പേ… പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. തതിയഅനുധമ്മസുത്തം

൪൧. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അയമനുധമ്മോ ഹോതി യം രൂപേ ദുക്ഖാനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ…പേ… പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി. നവമം.

൧൦. ചതുത്ഥഅനുധമ്മസുത്തം

൪൨. സാവത്ഥിനിദാനം. ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അയമനുധമ്മോ ഹോതി യം രൂപേ അനത്താനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ, വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ അനത്താനുപസ്സീ വിഹരേയ്യ. യോ രൂപേ അനത്താനുപസ്സീ വിഹരന്തോ…പേ… രൂപം പരിജാനാതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം പരിജാനാതി, സോ രൂപം പരിജാനം, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം പരിജാനം പരിമുച്ചതി രൂപമ്ഹാ, പരിമുച്ചതി വേദനായ, പരിമുച്ചതി സഞ്ഞായ, പരിമുച്ചതി സങ്ഖാരേഹി, പരിമുച്ചതി വിഞ്ഞാണമ്ഹാ, പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി. ദസമം.

നതുമ്ഹാകംവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

നതുമ്ഹാകേന ദ്വേ വുത്താ, ഭിക്ഖൂഹി അപരേ ദുവേ;

ആനന്ദേന ച ദ്വേ വുത്താ, അനുധമ്മേഹി ദ്വേ ദുകാതി.