൧൩. അവിജ്ജാവഗ്ഗോ

൧. സമുദയധമ്മസുത്തം

൧൨൬. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അവിജ്ജാ അവിജ്ജാ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, അവിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ സമുദയധമ്മം രൂപം ‘സമുദയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; വയധമ്മം രൂപം ‘വയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മം രൂപം ‘സമുദയവയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സമുദയധമ്മം വേദനം ‘സമുദയധമ്മാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; വയധമ്മം വേദനം ‘വയധമ്മാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മം വേദനം ‘സമുദയവയധമ്മാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സമുദയധമ്മം സഞ്ഞം…പേ… സമുദയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘സമുദയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; വയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘വയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘സമുദയവയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സമുദയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘സമുദയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; വയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘വയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, അവിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘വിജ്ജാ വിജ്ജാ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, സുതവാ അരിയസാവകോ സമുദയധമ്മം രൂപം ‘സമുദയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; വയധമ്മം രൂപം ‘വയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മം രൂപം ‘സമുദയവയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സമുദയധമ്മം വേദനം ‘സമുദയധമ്മാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; വയധമ്മം വേദനം ‘വയധമ്മാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മം വേദനം ‘സമുദയവയധമ്മാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സമുദയധമ്മം സഞ്ഞം… സമുദയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘സമുദയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; വയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘വയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘സമുദയവയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സമുദയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘സമുദയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; വയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘വയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖു, വിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. ദുതിയസമുദയധമ്മസുത്തം

൧൨൭. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാ’തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, അവിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ സമുദയധമ്മം രൂപം ‘സമുദയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി; വയധമ്മം രൂപം…പേ… ‘സമുദയവയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സമുദയധമ്മം വേദനം…പേ… വയധമ്മം വേദനം…പേ… ‘സമുദയവയധമ്മാ വേദനാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സമുദയധമ്മം സഞ്ഞം…പേ… സമുദയധമ്മേ സങ്ഖാരേ…പേ… വയധമ്മേ സങ്ഖാരേ…പേ… സമുദയവയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘സമുദയവയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സമുദയധമ്മം വിഞ്ഞാണം…പേ… സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ആവുസോ, അവിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. തതിയസമുദയധമ്മസുത്തം

൧൨൮. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാകോട്ഠികോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘‘വിജ്ജാ, വിജ്ജാ’തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, വിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, സുതവാ അരിയസാവകോ സമുദയധമ്മം രൂപം ‘സമുദയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; വയധമ്മം രൂപം…പേ… സമുദയവയധമ്മം രൂപം ‘സമുദയവയധമ്മം രൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; സമുദയധമ്മം വേദനം…പേ… സമുദയവയധമ്മാ വേദനാ … സമുദയധമ്മം സഞ്ഞം…പേ… സമുദയധമ്മേ സങ്ഖാരേ… വയധമ്മേ സങ്ഖാരേ… സമുദയവയധമ്മേ സങ്ഖാരേ ‘സമുദയവയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സമുദയധമ്മം വിഞ്ഞാണം… വയധമ്മം വിഞ്ഞാണം… സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണം ‘സമുദയവയധമ്മം വിഞ്ഞാണ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, വിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. തതിയം.

൪. അസ്സാദസുത്തം

൧൨൯. ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘‘അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാ’തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, അവിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അവിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഅസ്സാദസുത്തം

൧൩൦. ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… ‘‘‘വിജ്ജാ, വിജ്ജാ’തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, വിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, വിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സമുദയസുത്തം

൧൩൧. ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… ‘‘‘അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാ’തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, അവിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അവിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയസമുദയസുത്തം

൧൩൨. ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘‘വിജ്ജാ, വിജ്ജാ’തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, വിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, വിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. കോട്ഠികസുത്തം

൧൩൩. ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘‘അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാ’തി, ആവുസോ കോട്ഠിക, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, അവിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അവിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘‘വിജ്ജാ, വിജ്ജാ’തി, ആവുസോ കോട്ഠിക, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, വിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരാനം… വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, വിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയകോട്ഠികസുത്തം

൧൩൪. ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ…പേ… ‘‘‘അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാ’തി, ആവുസോ കോട്ഠിക, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, അവിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

൧൦. തതിയകോട്ഠികസുത്തം

൧൩൫. തഞ്ഞേവ നിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘‘അവിജ്ജാ, അവിജ്ജാ’തി, ആവുസോ കോട്ഠിക, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, അവിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപം നപ്പജാനാതി, രൂപസമുദയം നപ്പജാനാതി, രൂപനിരോധം നപ്പജാനാതി, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനാതി. വേദനം നപ്പജാനാതി…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം നപ്പജാനാതി, വിഞ്ഞാണസമുദയം നപ്പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധം നപ്പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അവിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച അവിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച – ‘‘‘വിജ്ജാ, വിജ്ജാ’തി, ആവുസോ കോട്ഠിക, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, ആവുസോ, വിജ്ജാ, കിത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ, സുതവാ അരിയസാവകോ രൂപം പജാനാതി, രൂപസമുദയം പജാനാതി, രൂപനിരോധം പജാനാതി, രൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണസമുദയം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധം പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, വിജ്ജാ; ഏത്താവതാ ച വിജ്ജാഗതോ ഹോതീ’’തി. ദസമം.

അവിജ്ജാവഗ്ഗോ തേരസമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സമുദയധമ്മേ തീണി, അസ്സാദോ അപരേ ദുവേ;

സമുദയേ ച ദ്വേ വുത്താ, കോട്ഠികേ അപരേ തയോതി.