൧. നകുലപിതുസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ [സുംസുമാരഗിരേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അഹമസ്മി, ഭന്തേ, ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ ആതുരകായോ അഭിക്ഖണാതങ്കോ. അനിച്ചദസ്സാവീ ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ മനോഭാവനീയാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം. ഓവദതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; അനുസാസതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, ഗഹപതി, ഏവമേതം, ഗഹപതി! ആതുരോ ഹായം, ഗഹപതി, കായോ അണ്ഡഭൂതോ പരിയോനദ്ധോ. യോ ഹി, ഗഹപതി, ഇമം കായം പരിഹരന്തോ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനേയ്യ, കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാ? തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ആതുരകായസ്സ മേ സതോ ചിത്തം അനാതുരം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

അഥ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നകുലപിതരം ഗഹപതിം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ, ഗഹപതി, ഇന്ദ്രിയാനി; പരിസുദ്ധോ മുഖവണ്ണോ പരിയോദാതോ. അലത്ഥ നോ അജ്ജ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മിം കഥം സവനായാ’’തി?

‘‘കഥഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ അമതേന അഭിസിത്തോ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ഗഹപതി, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ അമതേന അഭിസിത്തോ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഏതദവോചം – ‘അഹമസ്മി, ഭന്തേ, ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ ആതുരകായോ അഭിക്ഖണാതങ്കോ. അനിച്ചദസ്സാവീ ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ മനോഭാവനീയാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം. ഓവദതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; അനുസാസതു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ; യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’’തി.

‘‘ഏവം വുത്തേ, മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘ഏവമേതം, ഗഹപതി, ഏവമേതം, ഗഹപതി! ആതുരോ ഹായം, ഗഹപതി, കായോ അണ്ഡഭൂതോ പരിയോനദ്ധോ. യോ ഹി, ഗഹപതി, ഇമം കായം പരിഹരന്തോ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനേയ്യ, കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാ? തസ്മാതിഹ തേ ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ആതുരകായസ്സ മേ സതോ ചിത്തം അനാതുരം ഭവിസ്സതീതി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബ’ന്തി. ഏവം ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ അമതേന അഭിസിത്തോ’’തി.

‘‘ന ഹി പന തം, ഗഹപതി, പടിഭാസി ഭഗവന്തം [തം ഭഗവന്തം (സീ.)] ഉത്തരിം പടിപുച്ഛിതും – ‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി ആതുരചിത്തോ ച, കിത്താവതാ ച പന ആതുരകായോ ഹി ഖോ ഹോതി നോ ച ആതുരചിത്തോ’’’തി? ‘‘ദൂരതോപി ഖോ മയം, ഭന്തേ, ആഗച്ഛേയ്യാമ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സന്തികേ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥമഞ്ഞാതും. സാധു വതായസ്മന്തംയേവ സാരിപുത്തം പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഗഹപതി, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി, ആതുരചിത്തോ ച? ഇധ, ഗഹപതി, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനാവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനം. ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ വേദനാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സഞ്ഞാവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ സഞ്ഞം, സഞ്ഞായ വാ അത്താനം. ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ സഞ്ഞാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ സഞ്ഞാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം. ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തേ സങ്ഖാരാ വിപരിണമന്തി അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി. തസ്സ സങ്ഖാരവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി പരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി ആതുരചിത്തോ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ഹി ഖോ ഹോതി നോ ച ആതുരചിത്തോ? ഇധ, ഗഹപതി, സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’ന്തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തം രൂപം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ രൂപവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘ന വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വേദനാവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വേദനം, ന വേദനായ വാ അത്താനം. ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വേദനാ, മമ വേദനാ’തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ വേദനാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വേദനാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘ന സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സഞ്ഞാവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ സഞ്ഞം, ന സഞ്ഞായ വാ അത്താനം. ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സഞ്ഞാ, മമ സഞ്ഞാ’തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, സാ സഞ്ഞാ വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ സഞ്ഞാവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

``ന സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, ന സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം. ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം സങ്ഖാരാ, മമ സങ്ഖാരാ’തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തേ സങ്ഖാരാ വിപരിണമന്തി അഞ്ഞഥാ ഹോന്തി. തസ്സ സങ്ഖാരവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ.

‘‘ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം; ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി ന പരിയുട്ഠട്ഠായീ ഹോതി. തസ്സ ‘അഹം വിഞ്ഞാണം, മമ വിഞ്ഞാണ’ന്തി അപരിയുട്ഠട്ഠായിനോ, തം വിഞ്ഞാണം വിപരിണമതി അഞ്ഞഥാ ഹോതി. തസ്സ വിഞ്ഞാണവിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ നുപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ഹോതി നോ ച ആതുരചിത്തോ’’തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. അത്തമനോ നകുലപിതാ ഗഹപതി ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി. പഠമം.