൫. കസ്സപസംയുത്തം

൧. സന്തുട്ഠസുത്തം

൧൪൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘സന്തുട്ഠായം [സന്തുട്ഠോയം (സീ.)], ഭിക്ഖവേ, കസ്സപോ ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ; ന ച ചീവരഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി; അലദ്ധാ ച ചീവരം ന പരിതസ്സതി; ലദ്ധാ ച ചീവരം അഗധിതോ [അഗഥിതോ (സീ.)] അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി’’.

‘‘സന്തുട്ഠായം, ഭിക്ഖവേ, കസ്സപോ ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, ഇതരീതരപിണ്ഡപാതസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ; ന ച പിണ്ഡപാതഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി; അലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം ന പരിതസ്സതി; ലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി.

‘‘സന്തുട്ഠായം, ഭിക്ഖവേ, കസ്സപോ ഇതരീതരേന സേനാസനേന, ഇതരീതരസേനാസനസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ; ന ച സേനാസനഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി; അലദ്ധാ ച സേനാസനം ന പരിതസ്സതി; ലദ്ധാ ച സേനാസനം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി.

‘‘സന്തുട്ഠായം, ഭിക്ഖവേ, കസ്സപോ ഇതരീതരേന ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, ഇതരീതരഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ; ന ച ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജതി; അലദ്ധാ ച ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ന പരിതസ്സതി; ലദ്ധാ ച ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘സന്തുട്ഠാ ഭവിസ്സാമ ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദിനോ; ന ച ചീവരഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജിസ്സാമ; അലദ്ധാ ച ചീവരം ന ച പരിതസ്സിസ്സാമ; ലദ്ധാ ച ചീവരം അഗധിതാ അമുച്ഛിതാ അനജ്ഝാപന്നാ ആദീനവദസ്സാവിനോ നിസ്സരണപഞ്ഞാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ’’’. (ഏവം സബ്ബം കാതബ്ബം).

‘‘‘സന്തുട്ഠാ ഭവിസ്സാമ ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന…പേ… സന്തുട്ഠാ ഭവിസ്സാമ ഇതരീതരേന സേനാസനേന…പേ… സന്തുട്ഠാ ഭവിസ്സാമ ഇതരീതരേന ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, ഇതരീതരഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദിനോ; ന ച ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരഹേതു അനേസനം അപ്പതിരൂപം ആപജ്ജിസ്സാമ അലദ്ധാ ച ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ന പരിതസ്സിസ്സാമ; ലദ്ധാ ച ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം അഗധിതാ അമുച്ഛിതാ അനജ്ഝാപന്നാ ആദീനവദസ്സാവിനോ നിസ്സരണപഞ്ഞാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം. കസ്സപേന വാ ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, ഓവദിസ്സാമി യോ വാ പനസ്സ [യോ വാ പന (സീ.), യോ വാ (പീ.)] കസ്സപസദിസോ, ഓവദിതേഹി ച പന വോ തഥത്തായ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. പഠമം.

൨. അനോത്തപ്പീസുത്തം

൧൪൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച മഹാകസ്സപോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘വുച്ചതി ഹിദം, ആവുസോ കസ്സപ, അനാതാപീ അനോത്തപ്പീ അഭബ്ബോ സമ്ബോധായ അഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ അഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ; ആതാപീ ച ഖോ ഓത്തപ്പീ ഭബ്ബോ സമ്ബോധായ ഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ ഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായാ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, അനാതാപീ ഹോതി അനോത്തപ്പീ അഭബ്ബോ സമ്ബോധായ അഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ അഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ; കിത്താവതാ ച പനാവുസോ, ആതാപീ ഹോതി ഓത്തപ്പീ ഭബ്ബോ സമ്ബോധായ ഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ ഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായാ’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ‘അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ആതപ്പം കരോതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ആതപ്പം കരോതി, ‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ആതപ്പം കരോതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ആതപ്പം കരോതി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അനാതാപീ ഹോതി’’.

‘‘കഥഞ്ചാവുസോ, അനോത്തപ്പീ ഹോതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ‘അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ഓത്തപ്പതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ഓത്തപ്പതി, ‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ഓത്തപ്പതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ന ഓത്തപ്പതി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അനോത്തപ്പീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അനാതാപീ അനോത്തപ്പീ അഭബ്ബോ സമ്ബോധായ അഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ അഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ.

‘‘കഥഞ്ചാവുസോ, ആതാപീ ഹോതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ‘അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി, അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ…പേ… ആതപ്പം കരോതി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ആതാപീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ചാവുസോ, ഓത്തപ്പീ ഹോതി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ‘അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ഓത്തപ്പതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ഓത്തപ്പതി, ‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ അനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ഓത്തപ്പതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ഓത്തപ്പതി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ഓത്തപ്പീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ആവുസോ, ആതാപീ ഓത്തപ്പീ ഭബ്ബോ സമ്ബോധായ ഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ ഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായാ’’തി. ദുതിയം.

൩. ചന്ദൂപമസുത്തം

൧൪൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ചന്ദൂപമാ, ഭിക്ഖവേ, കുലാനി ഉപസങ്കമഥ – അപകസ്സേവ കായം, അപകസ്സ ചിത്തം, നിച്ചനവകാ കുലേസു അപ്പഗബ്ഭാ [അപ്പഗബ്ബാ (ക.)]. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ജരുദപാനം വാ ഓലോകേയ്യ പബ്ബതവിസമം വാ നദീവിദുഗ്ഗം വാ – അപകസ്സേവ കായം, അപകസ്സ ചിത്തം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദൂപമാ കുലാനി ഉപസങ്കമഥ – അപകസ്സേവ കായം, അപകസ്സ ചിത്തം, നിച്ചനവകാ കുലേസു അപ്പഗബ്ഭാ’’.

‘‘കസ്സപോ, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദൂപമോ കുലാനി ഉപസങ്കമതി – അപകസ്സേവ കായം, അപകസ്സ ചിത്തം, നിച്ചനവകോ കുലേസു അപ്പഗബ്ഭോ. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കഥംരൂപോ ഭിക്ഖു അരഹതി കുലാനി ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആകാസേ പാണിം ചാലേസി. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം ആകാസേ പാണി ന സജ്ജതി ന ഗയ്ഹതി ന ബജ്ഝതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ കുലാനി ഉപസങ്കമതോ കുലേസു ചിത്തം ന സജ്ജതി ന ഗയ്ഹതി ന ബജ്ഝതി – ‘ലഭന്തു ലാഭകാമാ, പുഞ്ഞകാമാ കരോന്തു പുഞ്ഞാനീ’തി; യഥാസകേന ലാഭേന അത്തമനോ ഹോതി സുമനോ, ഏവം പരേസം ലാഭേന അത്തമനോ ഹോതി സുമനോ; ഏവരൂപോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹതി കുലാനി ഉപസങ്കമിതും.

‘‘കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, കുലാനി ഉപസങ്കമതോ കുലേസു ചിത്തം ന സജ്ജതി ന ഗയ്ഹതി ന ബജ്ഝതി – ‘ലഭന്തു ലാഭകാമാ, പുഞ്ഞകാമാ കരോന്തു പുഞ്ഞാനീ’തി; യഥാസകേന ലാഭേന അത്തമനോ ഹോതി സുമനോ; ഏവം പരേസം ലാഭേന അത്തമനോ ഹോതി സുമനോ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കഥംരൂപസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിസുദ്ധാ ധമ്മദേസനാ ഹോതി, കഥംരൂപസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിസുദ്ധാ ധമ്മദേസനാ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംചിത്തോ പരേസം ധമ്മം ദേസേതി – ‘അഹോ വത മേ ധമ്മം സുണേയ്യും, സുത്വാ ച പന ധമ്മം പസീദേയ്യും, പസന്നാ ച മേ പസന്നാകാരം കരേയ്യു’ന്തി; ഏവരൂപസ്സ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപരിസുദ്ധാ ധമ്മദേസനാ ഹോതി.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംചിത്തോ പരേസം ധമ്മം ദേസേതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി [വിഞ്ഞൂഹി (?)]. അഹോ, വത മേ ധമ്മം സുണേയ്യും, സുത്വാ ച പന ധമ്മം ആജാനേയ്യും, ആജാനിത്വാ ച പന തഥത്തായ പടിപജ്ജേയ്യു’ന്തി. ഇതി ധമ്മസുധമ്മതം പടിച്ച പരേസം ധമ്മം ദേസേതി, കാരുഞ്ഞം പടിച്ച അനുദ്ദയം [അനുദയം (ബഹൂസു) ദ്വിത്തകാരണം പന ഗവേസിതബ്ബം] പടിച്ച അനുകമ്പം ഉപാദായ പരേസം ധമ്മം ദേസേതി. ഏവരൂപസ്സ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പരിസുദ്ധാ ധമ്മദേസനാ ഹോതി.

‘‘കസ്സപോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവംചിത്തോ പരേസം ധമ്മം ദേസേതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. അഹോ, വത മേ ധമ്മം സുണേയ്യും, സുത്വാ ച പന ധമ്മം ആജാനേയ്യും, ആജാനിത്വാ ച പന തഥത്തായ പടിപജ്ജേയ്യു’ന്തി. ഇതി ധമ്മസുധമ്മതം പടിച്ച പരേസം ധമ്മം ദേസേതി, കാരുഞ്ഞം പടിച്ച അനുദ്ദയം പടിച്ച അനുകമ്പം ഉപാദായ പരേസം ധമ്മം ദേസേതി. കസ്സപേന വാ ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, ഓവദിസ്സാമി യോ വാ പനസ്സ കസ്സപസദിസോ, ഓവദിതേഹി ച പന വോ തഥത്തായ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. തതിയം.

൪. കുലൂപകസുത്തം

൧൪൭. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കഥംരൂപോ ഭിക്ഖു അരഹതി കുലൂപകോ ഹോതും, കഥംരൂപോ ഭിക്ഖു ന അരഹതി കുലൂപകോ ഹോതു’’ന്തി? ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യോ ഹി കോചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംചിത്തോ കുലാനി ഉപസങ്കമതി – ‘ദേന്തുയേവ മേ, മാ നാദംസു; ബഹുകഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ഥോകം; പണീതഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ലൂഖം; സീഘഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ദന്ധം; സക്കച്ചഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ അസക്കച്ച’ന്തി. തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവംചിത്തസ്സ കുലാനി ഉപസങ്കമതോ ന ദേന്തി, തേന ഭിക്ഖു സന്ദീയതി; സോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ഥോകം ദേന്തി, നോ ബഹുകം…പേ… ലൂഖം ദേന്തി, നോ പണീതം… ദന്ധം ദേന്തി, നോ സീഘം, തേന ഭിക്ഖു സന്ദീയതി; സോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. അസക്കച്ചം ദേന്തി, നോ സക്കച്ചം; തേന ഭിക്ഖു സന്ദീയതി; സോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ഏവരൂപോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന അരഹതി കൂലൂപകോ ഹോതും.

‘‘യോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംചിത്തോ കുലാനി ഉപസങ്കമതി – ‘തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ പരകുലേസു – ദേന്തുയേവ മേ, മാ നാദംസു; ബഹുകഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ഥോകം; പണീതഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ലൂഖം; ദീഘഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ദന്ധം; സക്കച്ചഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ അസക്കച്ച’ന്തി. തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഏവംചിത്തസ്സ കുലാനി ഉപസങ്കമതോ ന ദേന്തി; തേന ഭിക്ഖു ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ഥോകം ദേന്തി, നോ ബഹുകം; തേന ഭിക്ഖു ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ലൂഖം ദേന്തി, നോ പണീതം; തേന ഭിക്ഖു ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ദന്ധം ദേന്തി, നോ സീഘം; തേന ഭിക്ഖു ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. അസക്കച്ചം ദേന്തി, നോ സക്കച്ചം; തേന ഭിക്ഖു ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ഏവരൂപോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹതി കുലൂപകോ ഹോതും.

‘‘കസ്സപോ, ഭിക്ഖവേ, ഏവംചിത്തോ കുലാനി ഉപസങ്കമതി – ‘തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ പരകുലേസു – ദേന്തുയേവ മേ, മാ നാദംസു; ബഹുകഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ഥോകം; പണീതഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ലൂഖം; സീഘഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ ദന്ധം; സക്കച്ചഞ്ഞേവ മേ ദേന്തു, മാ അസക്കച്ച’ന്തി. തസ്സ ചേ, ഭിക്ഖവേ, കസ്സപസ്സ ഏവംചിത്തസ്സ കുലാനി ഉപസങ്കമതോ ന ദേന്തി; തേന കസ്സപോ ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ഥോകം ദേന്തി, നോ ബഹുകം; തേന കസ്സപോ ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ലൂഖം ദേന്തി, നോ പണീതം; തേന കസ്സപോ ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. ദന്ധം ദേന്തി, നോ സീഘം; തേന കസ്സപോ ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. അസക്കച്ചം ദേന്തി, നോ സക്കച്ചം; തേന കസ്സപോ ന സന്ദീയതി; സോ ന തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതി. കസ്സപേന വാ ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, ഓവദിസ്സാമി യോ വാ പനസ്സ കസ്സപസദിസോ. ഓവദിതേഹി ച പന വോ തഥത്തായ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. ജിണ്ണസുത്തം

൧൪൮. ഏവം മേ സുതം…പേ… രാജഗഹേ വേളുവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ജിണ്ണോസി ദാനി ത്വം, കസ്സപ, ഗരുകാനി ച തേ ഇമാനി സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനി. തസ്മാതിഹ ത്വം, കസ്സപ, ഗഹപതാനി [ഗഹപതികാനി (സീ.)] ചേവ ചീവരാനി ധാരേഹി, നിമന്തനാനി ച ഭുഞ്ജാഹി, മമ ച സന്തികേ വിഹരാഹീ’’തി.

‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ദീഘരത്തം ആരഞ്ഞികോ ചേവ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പിണ്ഡപാതികോ ചേവ പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പംസുകൂലികോ ചേവ പംസുകൂലികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, തേചീവരികോ ചേവ തേചീവരികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അപ്പിച്ഛോ ചേവ അപ്പിച്ഛതായ ച വണ്ണവാദീ, സന്തുട്ഠോ ചേവ സന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, പവിവിത്തോ ചേവ പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അസംസട്ഠോ ചേവ അസംസഗ്ഗസ്സ ച വണ്ണവാദീ, ആരദ്ധവീരിയോ ചേവ വീരിയാരമ്ഭസ്സ [വീരിയാരബ്ഭസ്സ (ക.)] ച വണ്ണവാദീ’’തി.

‘‘കിം [കം (ക.)] പന ത്വം, കസ്സപ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ ദീഘരത്തം ആരഞ്ഞികോ ചേവ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പിണ്ഡപാതികോ ചേവ…പേ… പംസുകൂലികോ ചേവ… തേചീവരികോ ചേവ… അപ്പിച്ഛോ ചേവ… സന്തുട്ഠോ ചേവ… പവിവിത്തോ ചേവ… അസംസട്ഠോ ചേവ… ആരദ്ധവീരിയോ ചേവ വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ’’തി?

‘‘ദ്വേ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനോ ദീഘരത്തം ആരഞ്ഞികോ ചേവ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പിണ്ഡപാതികോ ചേവ…പേ… പംസുകൂലികോ ചേവ… തേചീവരികോ ചേവ… അപ്പിച്ഛോ ചേവ… സന്തുട്ഠോ ചേവ… പവിവിത്തോ ചേവ… അസംസട്ഠോ ചേവ… ആരദ്ധവീരിയോ ചേവ വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ. അത്തനോ ച ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം സമ്പസ്സമാനോ, പച്ഛിമഞ്ച ജനതം അനുകമ്പമാനോ – ‘അപ്പേവ നാമ പച്ഛിമാ ജനതാ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജേയ്യും’ [ആപജ്ജേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം.)]. ‘യേ കിര തേ അഹേസും ബുദ്ധാനുബുദ്ധസാവകാ തേ ദീഘരത്തം ആരഞ്ഞികാ ചേവ അഹേസും ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ…പേ… പിണ്ഡപാതികാ ചേവ അഹേസും …പേ… പംസുകൂലികാ ചേവ അഹേസും… തേചീവരികാ ചേവ അഹേസും… അപ്പിച്ഛാ ചേവ അഹേസും… സന്തുട്ഠാ ചേവ അഹേസും… പവിവിത്താ ചേവ അഹേസും… അസംസട്ഠാ ചേവ അഹേസും… ആരദ്ധവീരിയാ ചേവ അഹേസും വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ’തി. തേ തഥത്തായ പടിപജ്ജിസ്സന്തി, തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ.

‘‘ഇമേ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ദ്വേ അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനോ ദീഘരത്തം ആരഞ്ഞികോ ചേവ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പിണ്ഡപാതികോ ചേവ…പേ… പംസുകൂലികോ ചേവ… തേചീവരികോ ചേവ… അപ്പിച്ഛോ ചേവ… സന്തുട്ഠോ ചേവ… പവിവിത്തോ ചേവ… അസംസട്ഠോ ചേവ… ആരദ്ധവീരിയോ ചേവ വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, കസ്സപ. ബഹുജനഹിതായ കിര ത്വം, കസ്സപ, പടിപന്നോ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. തസ്മാതിഹ ത്വം, കസ്സപ, സാണാനി ചേവ പംസുകൂലാനി ധാരേഹി നിബ്ബസനാനി, പിണ്ഡായ ച ചരാഹി, അരഞ്ഞേ ച വിഹരാഹീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഓവാദസുത്തം

൧൪൯. രാജഗഹേ വേളുവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഓവദ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂ; കരോഹി, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം. അഹം വാ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂ ഓവദേയ്യം ത്വം വാ; അഹം വാ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം കരേയ്യം ത്വം വാ’’തി.

‘‘ദുബ്ബചാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏതരഹി ഭിക്ഖൂ, ദോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ, അക്ഖമാ, അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ അനുസാസനിം. ഇധാഹം, ഭന്തേ, അദ്ദസം ഭണ്ഡഞ്ച [ഭണ്ഡുഞ്ച (സീ.)] നാമ ഭിക്ഖും ആനന്ദസ്സ സദ്ധിവിഹാരിം അഭിജികഞ്ച [ആഭിഞ്ജികഞ്ച (സീ. ക.), ആഭിജ്ജികഞ്ച (സ്യാ. കം.)] നാമ ഭിക്ഖും അനുരുദ്ധസ്സ സദ്ധിവിഹാരിം അഞ്ഞമഞ്ഞം സുതേന അച്ചാവദന്തേ – ‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ ബഹുതരം ഭാസിസ്സതി, കോ സുന്ദരതരം ഭാസിസ്സതി, കോ ചിരതരം ഭാസിസ്സതീ’’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന ഭണ്ഡഞ്ച ഭിക്ഖും ആനന്ദസ്സ സദ്ധിവിഹാരിം അഭിജികഞ്ച ഭിക്ഖും അനുരുദ്ധസ്സ സദ്ധിവിഹാരിം ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി.

‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞമഞ്ഞം സുതേന അച്ചാവദഥ – ‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ ബഹുതരം ഭാസിസ്സതി, കോ സുന്ദരതരം ഭാസിസ്സതി, കോ ചിരതരം ഭാസിസ്സതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘കിം നു ഖോ മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാഥ – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞമഞ്ഞം സുതേന അച്ചാവദഥ – ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ ബഹുതരം ഭാസിസ്സതി, കോ സുന്ദരതരം ഭാസിസ്സതി, കോ ചിരതരം ഭാസിസ്സതീ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘നോ ചേ കിര മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാഥ, അഥ കിം ചരഹി തുമ്ഹേ, മോഘപുരിസാ, കിം ജാനന്താ കിം പസ്സന്താ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സുതേന അച്ചാവദഥ – ‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ ബഹുതരം ഭാസിസ്സതി, കോ സുന്ദരതരം ഭാസിസ്സതി, കോ ചിരതരം ഭാസിസ്സതീ’’’തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അച്ചയോ നോ, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ, യഥാബാലേ യഥാമൂള്ഹേ യഥാഅകുസലേ [യഥാ ബാലേ യഥാ മൂള്ഹേ യഥാ അകുസലേ (പീ.), യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം (?)], യേ മയം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സുതേന അച്ചാവദിമ്ഹ – ‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ ബഹുതരം ഭാസിസ്സതി, കോ സുന്ദരതരം ഭാസിസ്സതി, കോ ചിരതരം ഭാസിസ്സതീ’തി. തേസം നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി.

‘‘തഗ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലേ യഥാമൂള്ഹേ യഥാഅകുസലേ, യേ തുമ്ഹേ ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതാ സമാനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സുതേന അച്ചാവദിത്ഥ – ‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ ബഹുതരം ഭാസിസ്സതി, കോ സുന്ദരതരം ഭാസിസ്സതി, കോ ചിരതരം ഭാസിസ്സതീ’തി. യതോ ച ഖോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോഥ, തം വോ മയം [മയം അച്ചയം (സീ.)] പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുദ്ധി ഹേസാ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസ്സ വിനയേ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി ആയതിഞ്ച സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. ദുതിയഓവാദസുത്തം

൧൫൦. രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ [സാവത്ഥി, തത്ര-ഏതദവോച (സീ.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഓവദ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂ; കരോഹി, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം. അഹം വാ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂ ഓവദേയ്യം ത്വം വാ; അഹം വാ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം കരേയ്യം ത്വം വാ’’തി.

‘‘ദുബ്ബചാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏതരഹി ഭിക്ഖൂ, ദോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ അക്ഖമാ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ അനുസാസനിം. യസ്സ കസ്സചി, ഭന്തേ, സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ [ഹിരി (സബ്ബത്ഥ)] നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഓത്തപ്പം നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, വീരിയം നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, പഞ്ഞാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി [ആഗച്ഛന്തി (സീ.)], ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുദ്ധി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, കാളപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹായതേവ വണ്ണേന, ഹായതി മണ്ഡലേന, ഹായതി ആഭായ, ഹായതി ആരോഹപരിണാഹേന. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി … വീരിയം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി… കുസലേസു ധമ്മേസു തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുദ്ധി.

‘‘‘അസ്സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം; ‘അഹിരികോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം; ‘അനോത്തപ്പീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം; ‘കുസീതോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം; ‘ദുപ്പഞ്ഞോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം; ‘കോധനോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം; ‘ഉപനാഹീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം; ‘ന സന്തി ഭിക്ഖൂ ഓവാദകാ’തി, ഭന്തേ, പരിഹാനമേതം.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭന്തേ, സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഹിരീ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, ഓത്തപ്പം അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, വീരിയം അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു, തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ജുണ്ഹപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢതേവ വണ്ണേന, വഡ്ഢതി മണ്ഡലേന, വഡ്ഢതി ആഭായ, വഡ്ഢതി ആരോഹപരിണാഹേന. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു… ഹിരീ അത്ഥി…പേ… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി.

‘‘‘സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേതം; ‘ഹിരിമാ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേതം; ‘ഓത്തപ്പീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേതം; ‘ആരദ്ധവീരിയോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേതം; ‘പഞ്ഞവാ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേതം; ‘അക്കോധനോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേതം; ‘അനുപനാഹീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേതം; ‘സന്തി ഭിക്ഖൂ ഓവാദകാ’തി, ഭന്തേ, അപരിഹാനമേത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, കസ്സപ. യസ്സ കസ്സചി, കസ്സപ, സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി… വീരിയം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുദ്ധി.

‘‘സേയ്യഥാപി, കസ്സപ, കാളപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹായതേവ വണ്ണേന…പേ… ഹായതി ആരോഹപരിണാഹേന. ഏവമേവ ഖോ, കസ്സപ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… ഹിരീ നത്ഥി… ഓത്തപ്പം നത്ഥി… വീരിയം നത്ഥി… പഞ്ഞാ നത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, ഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുദ്ധി. ‘അസ്സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, കസ്സപ, പരിഹാനമേതം; അഹിരികോ…പേ… അനോത്തപ്പീ… കുസീതോ… ദുപ്പഞ്ഞോ… കോധനോ… ‘ഉപനാഹീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, കസ്സപ, പരിഹാനമേതം; ‘ന സന്തി ഭിക്ഖൂ ഓവാദകാ’തി, കസ്സപ, പരിഹാനമേതം.

‘‘യസ്സ കസ്സചി, കസ്സപ, സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു…പേ… ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി.

‘‘സേയ്യഥാപി, കസ്സപ, ജുണ്ഹപക്ഖേ ചന്ദസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വഡ്ഢതേവ വണ്ണേന, വഡ്ഢതി മണ്ഡലേന, വഡ്ഢതി ആഭായ, വഡ്ഢതി ആരോഹപരിണാഹേന. ഏവമേവ ഖോ, കസ്സപ, യസ്സ കസ്സചി സദ്ധാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു ഹിരീ അത്ഥി… ഓത്തപ്പം അത്ഥി… വീരിയം അത്ഥി… പഞ്ഞാ അത്ഥി കുസലേസു ധമ്മേസു തസ്സ യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗച്ഛതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനി.

‘‘‘സദ്ധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, കസ്സപ, അപരിഹാനമേതം; ഹിരിമാ…പേ… ഓത്തപ്പീ… ആരദ്ധവീരിയോ… പഞ്ഞവാ… അക്കോധനോ… ‘അനുപനാഹീ പുരിസപുഗ്ഗലോ’തി, കസ്സപ, അപരിഹാനമേതം; ‘സന്തി ഭിക്ഖൂ ഓവാദകാ’തി, കസ്സപ, അപരിഹാനമേത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. തതിയഓവാദസുത്തം

൧൫൧. രാജഗഹേ കലന്ദകനിവാപേ [സാവത്ഥി, ആരാമേ (സീ.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഓവദ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂ; കരോഹി, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം. അഹം വാ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂനം ഓവദേയ്യം ത്വം വാ; അഹം വാ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം കരേയ്യം ത്വം വാ’’തി.

‘‘ദുബ്ബചാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏതരഹി ഭിക്ഖൂ, ദോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ, അക്ഖമാ, അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ അനുസാസനീ’’ന്തി. ‘‘തഥാ ഹി പന, കസ്സപ, പുബ്ബേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആരഞ്ഞികാ ചേവ അഹേസും ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ, പിണ്ഡപാതികാ ചേവ അഹേസും പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ, പംസുകൂലികാ ചേവ അഹേസും പംസുകൂലികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ, തേചീവരികാ ചേവ അഹേസും തേചീവരികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ, അപ്പിച്ഛാ ചേവ അഹേസും അപ്പിച്ഛതായ ച വണ്ണവാദിനോ, സന്തുട്ഠാ ചേവ അഹേസും സന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദിനോ, പവിവിത്താ ചേവ അഹേസും പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ, അസംസട്ഠാ ചേവ അഹേസും അസംസഗ്ഗസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ, ആരദ്ധവീരിയാ ചേവ അഹേസും വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ.

‘‘തത്ര യോ ഹോതി ഭിക്ഖു ആരഞ്ഞികോ ചേവ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പിണ്ഡപാതികോ ചേവ പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പംസുകൂലികോ ചേവ പംസുകൂലികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, തേചീവരികോ ചേവ തേചീവരികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അപ്പിച്ഛോ ചേവ അപ്പിച്ഛതായ ച വണ്ണവാദീ, സന്തുട്ഠോ ചേവ സന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, പവിവിത്തോ ചേവ പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അസംസട്ഠോ ചേവ അസംസഗ്ഗസ്സ ച വണ്ണവാദീ, ആരദ്ധവീരിയോ ചേവ വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ, തം ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആസനേന നിമന്തേന്തി – ‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ നാമായം ഭിക്ഖു, ഭദ്ദകോ വതായം ഭിക്ഖു, സിക്ഖാകാമോ വതായം ഭിക്ഖു; ഏഹി, ഭിക്ഖു, ഇദം ആസനം നിസീദാഹീ’’’തി.

‘‘തത്ര, കസ്സപ, നവാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – ‘യോ കിര സോ ഹോതി ഭിക്ഖു ആരഞ്ഞികോ ചേവ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, പിണ്ഡപാതികോ ചേവ…പേ… പംസുകൂലികോ ചേവ… തേചീവരികോ ചേവ… അപ്പിച്ഛോ ചേവ… സന്തുട്ഠോ ചേവ… പവിവിത്തോ ചേവ… അസംസട്ഠോ ചേവ… ആരദ്ധവീരിയോ ചേവ വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ, തം ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആസനേന നിമന്തേന്തി – ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ നാമായം ഭിക്ഖു, ഭദ്ദകോ വതായം ഭിക്ഖു, സിക്ഖാകാമോ വതായം ഭിക്ഖു; ഏഹി, ഭിക്ഖു, ഇദം ആസനം നിസീദാഹീ’തി. തേ തഥത്തായ പടിപജ്ജന്തി; തേസം തം ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ.

‘‘ഏതരഹി പന, കസ്സപ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ന ചേവ ആരഞ്ഞികാ ന ച ആരഞ്ഞികത്തസ്സ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ പിണ്ഡപാതികാ ന ച പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ പംസുകൂലികാ ന ച പംസുകൂലികത്തസ്സ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ തേചീവരികാ ന ച തേചീവരികത്തസ്സ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ അപ്പിച്ഛാ ന ച അപ്പിച്ഛതായ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ സന്തുട്ഠാ ന ച സന്തുട്ഠിയാ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ പവിവിത്താ ന ച പവിവേകസ്സ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ അസംസട്ഠാ ന ച അസംസഗ്ഗസ്സ വണ്ണവാദിനോ, ന ചേവ ആരദ്ധവീരിയാ ന ച വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദിനോ.

‘‘തത്ര യോ ഹോതി ഭിക്ഖു ഞാതോ യസസ്സീ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം തം ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആസനേന നിമന്തേന്തി – ‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ നാമായം ഭിക്ഖു, ഭദ്ദകോ വതായം ഭിക്ഖു, സബ്രഹ്മചാരികാമോ വതായം ഭിക്ഖു; ഏഹി, ഭിക്ഖു, ഇദം ആസനം നിസീദാഹീ’’’തി.

‘‘തത്ര, കസ്സപ, നവാനം ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – ‘യോ കിര സോ ഹോതി ഭിക്ഖു ഞാതോ യസസ്സീ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസന-ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം തം ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആസനേന നിമന്തേന്തി – ഏഹി, ഭിക്ഖു, കോ നാമായം ഭിക്ഖു, ഭദ്ദകോ വതായം ഭിക്ഖു, സബ്രഹ്മചാരികാമോ വതായം ഭിക്ഖു; ഏഹി, ഭിക്ഖു, ഇദം ആസനം നിസീദാഹീ’തി. തേ തഥത്തായ പടിപജ്ജന്തി. തേസം തം ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. യഞ്ഹി തം, കസ്സപ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഉപദ്ദുതാ ബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരൂപദ്ദവേന അഭിപത്ഥനാ [അഭിഭവനാ (സീ.)] ബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിഅഭിപത്ഥനേനാ’തി [ബ്രഹ്മചാരിഅഭിഭവനേനാതി (സീ.)], ഏതരഹി തം, കസ്സപ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഉപദ്ദുതാ ബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരൂപദ്ദവേന അഭിപത്ഥനാ ബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിഅഭിപത്ഥനേനാ’’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഝാനാഭിഞ്ഞസുത്തം

൧൫൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി’’.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരാമി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേമി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി സുഖസ്സ ച പഹാനാ …പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ അനന്തോ ആകാസോതി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോമി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോമി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോമി; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം, തിരോകുട്ടം, തിരോപാകാരം, തിരോപബ്ബതം, അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛാമി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോമി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛാമി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമാമി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസാമി പരിമജ്ജാമി; യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാമി, ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, യേ ദൂരേ സന്തികേ ച. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ…പേ… ദൂരേ സന്തികേ ച.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാമി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം വീതരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാമി, സദോസം വാ ചിത്തം…പേ… വീതദോസം വാ ചിത്തം… സമോഹം വാ ചിത്തം… വീതമോഹം വാ ചിത്തം… സംഖിത്തം വാ ചിത്തം… വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം… മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം… സഉത്തരം വാ ചിത്തം… അനുത്തരം വാ ചിത്തം… സമാഹിതം വാ ചിത്തം… അസമാഹിതം വാ ചിത്തം… വിമുത്തം വാ ചിത്തം… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാതി…പേ… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി, അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സാമി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമി – ‘ഇമേ വത, ഭോന്തോ, സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ; തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ, ഇമേ വാ പന, ഭോന്തോ, സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ; തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സാമി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. നവമം.

൧൦. ഉപസ്സയസുത്തം

൧൫൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ആയാമ, ഭന്തേ കസ്സപ, യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, ബഹുകിച്ചോ ത്വം ബഹുകരണീയോ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ആയാമ, ഭന്തേ കസ്സപ, യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, ബഹുകിച്ചോ ത്വം ബഹുകരണീയോ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ആയാമ, ഭന്തേ കസ്സപ, യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പച്ഛാസമണേന യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖുനിയോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഥുല്ലതിസ്സാ ഭിക്ഖുനീ അനത്തമനാ അനത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസി – ‘‘കിം പന അയ്യോ മഹാകസ്സപോ, അയ്യസ്സ ആനന്ദസ്സ വേദേഹമുനിനോ സമ്മുഖാ ധമ്മം ഭാസിതബ്ബം മഞ്ഞതി? സേയ്യഥാപി നാമ സൂചിവാണിജകോ സൂചികാരസ്സ സന്തികേ സൂചിം വിക്കേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ; ഏവമേവ അയ്യോ മഹാകസ്സപോ അയ്യസ്സ ആനന്ദസ്സ വേദേഹമുനിനോ സമ്മുഖാ ധമ്മം ഭാസിതബ്ബം മഞ്ഞതീ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഥുല്ലതിസ്സായ ഭിക്ഖുനിയാ ഇമം വാചം ഭാസമാനായ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, അഹം സൂചിവാണിജകോ, ത്വം സൂചികാരോ; ഉദാഹു അഹം സൂചികാരോ, ത്വം സൂചിവാണിജകോ’’തി? ‘‘ഖമ, ഭന്തേ കസ്സപ, ബാലോ മാതുഗാമോ’’തി. ‘‘ആഗമേഹി ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, മാ തേ സങ്ഘോ ഉത്തരി ഉപപരിക്ഖി’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ ആനന്ദ, അപി നു ത്വം ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഉപനീതോ – ‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. ആനന്ദോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഉപനീതോ – ‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേവ ആകങ്ഖതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി…പേ…. (നവന്നം അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീനം പഞ്ചന്നഞ്ച അഭിഞ്ഞാനം ഏവം വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ.)

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ ആനന്ദ, അപി നു ത്വം ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഉപനീതോ – ‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. ആനന്ദോപി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഉപനീതോ – ‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’’തി.

‘‘സത്തരതനം വാ, ആവുസോ, നാഗം അഡ്ഢട്ഠമരതനം വാ താലപത്തികായ ഛാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ, യോ മേ ഛ അഭിഞ്ഞാ ഛാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി.

ചവിത്ഥ ച പന ഥുല്ലതിസ്സാ ഭിക്ഖുനീ ബ്രഹ്മചരിയമ്ഹാതി. ദസമം.

൧൧. ചീവരസുത്തം

൧൫൪. ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ ദക്ഖിണഗിരിസ്മിം ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ തിംസമത്താ സദ്ധിവിഹാരിനോ ഭിക്ഖൂ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്താ ഭവന്തി യേഭുയ്യേന കുമാരഭൂതാ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ദക്ഖിണഗിരിസ്മിം യഥാഭിരന്തം ചാരികം ചരിത്വാ യേന രാജഗഹം വേളുവനം കലന്ദകനിവാപോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ആവുസോ ആനന്ദ, അത്ഥവസേ പടിച്ച ഭഗവതാ കുലേസു തികഭോജനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി?

‘‘തയോ ഖോ, ഭന്തേ കസ്സപ, അത്ഥവസേ പടിച്ച ഭഗവതാ കുലേസു തികഭോജനം പഞ്ഞത്തം – ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായ പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരായ, മാ പാപിച്ഛാ പക്ഖം നിസ്സായ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യും [വിനയപിടകേ ചൂളവഗ്ഗേ സംഘഭേദകക്ഖന്ധകേ വജിരബുദ്ധിയം അഞ്ഞഥാ സമ്ബന്ധോ ദസ്സിതോ], കുലാനുദ്ദയതായ ച. ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ കസ്സപ, തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച ഭഗവതാ കുലേസു തികഭോജനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി.

‘‘അഥ കിഞ്ചരഹി ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമേഹി നവേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരേഹി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂഹി ജാഗരിയം അനനുയുത്തേഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരസി? സസ്സഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി, കുലൂപഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി. ഓലുജ്ജതി [ഉല്ലുജ്ജതി (സീ. അട്ഠകഥാസു ച)] ഖോ തേ, ആവുസോ ആനന്ദ, പരിസാ; പലുജ്ജന്തി ഖോ തേ, ആവുസോ, നവപ്പായാ. ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തി.

‘‘അപി മേ, ഭന്തേ കസ്സപ, സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി. അഥ ച പന മയം അജ്ജാപി ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ കുമാരകവാദാ ന മുച്ചാമാ’’തി. ‘‘തഥാ ഹി പന ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമേഹി നവേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരേഹി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂഹി ജാഗരിയം അനനുയുത്തേഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരസി, സസ്സഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി, കുലൂപഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി. ഓലുജ്ജതി ഖോ തേ, ആവുസോ ആനന്ദ, പരിസാ; പലുജ്ജന്തി ഖോ തേ, ആവുസോ, നവപ്പായാ. [പലുജ്ജതി ഖോ തേ ആവുസോ ആനന്ദ പരിസാ (ക. സീ.)] ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ ഥുല്ലനന്ദാ ഭിക്ഖുനീ – ‘‘അയ്യേന കിര മഹാകസ്സപേന അയ്യോ ആനന്ദോ വേദേഹമുനി കുമാരകവാദേന അപസാദിതോ’’തി.

അഥ ഖോ ഥുല്ലനന്ദാ ഭിക്ഖുനീ അനത്തമനാ അനത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസി – ‘‘കിം പന അയ്യോ മഹാകസ്സപോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ സമാനോ അയ്യം ആനന്ദം വേദേഹമുനിം കുമാരകവാദേന അപസാദേതബ്ബം മഞ്ഞതീ’’തി! അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഥുല്ലനന്ദായ ഭിക്ഖുനിയാ ഇമം വാചം ഭാസമാനായ.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘തഗ്ഘാവുസോ ആനന്ദ, ഥുല്ലനന്ദായ ഭിക്ഖുനിയാ സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖാ വാചാ ഭാസിതാ. യത്വാഹം, ആവുസോ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, നാഭിജാനാമി അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസിതാ [ഉദ്ദിസിതും (സീ. പീ. ക.)], അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. പുബ്ബേ മേ, ആവുസോ, അഗാരികഭൂതസ്സ സതോ ഏതദഹോസി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ [രജോപഥോ (സീ.)], അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, അപരേന സമയേന പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടിം കാരേത്വാ [കരിത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേ ലോകേ അരഹന്തോ തേ ഉദ്ദിസ്സ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിം.

സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ അദ്ദസം ഭഗവന്തം അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദം ബഹുപുത്തേ ചേതിയേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന മേ ഏതദഹോസി – ‘സത്ഥാരഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം; സുഗതഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം; സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം; ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യ’ന്തി. സോ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, തത്ഥേവ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചം – ‘സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മി; സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീ’തി. ഏവം വുത്തേ മം, ആവുസോ, ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘യോ ഖോ, കസ്സപ, ഏവം സബ്ബചേതസാ സമന്നാഗതം സാവകം അജാനഞ്ഞേവ വദേയ്യ ജാനാമീതി, അപസ്സഞ്ഞേവ വദേയ്യ പസ്സാമീതി, മുദ്ധാപി തസ്സ വിപതേയ്യ. അഹം ഖോ പന, കസ്സപ, ജാനഞ്ഞേവ വദാമി ജാനാമീതി, പസ്സഞ്ഞേവ വദാമി പസ്സാമീ’തി.

തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘തിബ്ബം മേ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഭവിസ്സതി ഥേരേസു നവേസു മജ്ഝിമേസൂ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബം.

തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘യം കിഞ്ചി ധമ്മം സുണിസ്സാമി കുസലൂപസംഹിതം സബ്ബം തം അട്ഠിം കത്വാ മനസി കരിത്വാ സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണിസ്സാമീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബം.

തസ്മാതിഹ തേ, കസ്സപ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘സാതസഹഗതാ ച മേ കായഗതാസതി ന വിജഹിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബന്തി.

‘‘അഥ ഖോ മം, ആവുസോ, ഭഗവാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. സത്താഹമേവ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, സരണോ [സാണോ (സീ.)] രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജിം’’. അട്ഠമിയാ അഞ്ഞാ ഉദപാദി.

‘‘അഥ ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടിം ചതുഗ്ഗുണം പഞ്ഞപേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചം – ‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭഗവാ നിസീദതു, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’തി. നിസീദി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ മം, ആവുസോ, ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘മുദുകാ ഖോ ത്യായം, കസ്സപ, പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടീ’തി. ‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടിം അനുകമ്പം ഉപാദായാ’തി. ‘ധാരേസ്സസി പന മേ ത്വം, കസ്സപ, സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനീ’തി. ‘ധാരേസ്സാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനീ’തി. ‘‘സോ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടിം ഭഗവതോ പാദാസിം. അഹം പന ഭഗവതോ സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനി പടിപജ്ജിം’’.

‘‘യഞ്ഹി തം, ആവുസോ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഭഗവതോ പുത്തോ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ ധമ്മദായാദോ, പടിഗ്ഗഹിതാനി [പടിഗ്ഗഹേതാ (സീ.)] സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനീ’തി, മമം തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘ഭഗവതോ പുത്തോ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ ധമ്മദായാദോ, പടിഗ്ഗഹിതാനി സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനീ’’’തി.

‘‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. അഹം ഖോ, ആവുസോ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി…പേ… (നവന്നം അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തിനം പഞ്ചന്നഞ്ച അഭിഞ്ഞാനം ഏവം വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ).

‘‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി; സത്തരതനം വാ, ആവുസോ, നാഗം അഡ്ഢട്ഠമരതനം വാ താലപത്തികായ ഛാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ, യോ മേ ഛ അഭിഞ്ഞാ ഛാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി.

ചവിത്ഥ ച പന ഥുല്ലനന്ദാ ഭിക്ഖുനീ ബ്രഹ്മചരിയമ്ഹാതി. ഏകാദസമം.

൧൨. പരംമരണസുത്തം

൧൫൫. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച മഹാകസ്സപോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ബാരാണസിയം വിഹരന്തി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ കസ്സപ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനാവുസോ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏവമ്പി ഖോ, ആവുസോ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘അബ്യാകതം ഖോ ഏതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കിം പനാവുസോ, നേവ ഹോതി, ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി? ‘‘ഏവമ്പി ഖോ, ആവുസോ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’’തി. ‘‘കസ്മാ ചേതം, ആവുസോ, അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘ന ഹേതം, ആവുസോ, അത്ഥസംഹിതം നാദിബ്രഹ്മചരിയകം ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. തസ്മാ തം അബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി.

‘‘അഥ കിഞ്ചരഹാവുസോ, ബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘ഇദം ‘ദുക്ഖ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ, ബ്യാകതം ഭഗവതാ; അയം ‘ദുക്ഖസമുദയോ’തി ബ്യാകതം ഭഗവതാ; അയം ‘ദുക്ഖനിരോധോ’തി ബ്യാകതം ഭഗവതാ; അയം ‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി ബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി. ‘‘കസ്മാ ചേതം, ആവുസോ, ബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി? ‘‘ഏതഞ്ഹി, ആവുസോ, അത്ഥസംഹിതം ഏതം ആദിബ്രഹ്മചരിയകം ഏതം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. തസ്മാ തം ബ്യാകതം ഭഗവതാ’’തി. ദ്വാദസമം.

൧൩. സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകസുത്തം

൧൫൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന പുബ്ബേ അപ്പതരാനി ചേവ സിക്ഖാപദാനി അഹേസും ബഹുതരാ ച ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹിംസു? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേനേതരഹി ബഹുതരാനി ചേവ സിക്ഖാപദാനി അപ്പതരാ ച ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹന്തീ’’തി? ‘‘ഏവഞ്ചേതം, കസ്സപ, ഹോതി സത്തേസു ഹായമാനേസു സദ്ധമ്മേ അന്തരധായമാനേ, ബഹുതരാനി ചേവ സിക്ഖാപദാനി ഹോന്തി അപ്പതരാ ച ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹന്തി. ന താവ, കസ്സപ, സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി യാവ ന സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. യതോ ച ഖോ, കസ്സപ, സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, കസ്സപ, ന താവ ജാതരൂപസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി യാവ ന ജാതരൂപപ്പതിരൂപകം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. യതോ ച ഖോ, കസ്സപ, ജാതരൂപപ്പതിരൂപകം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ ജാതരൂപസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, കസ്സപ, ന താവ സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി യാവ ന സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. യതോ ച ഖോ, കസ്സപ, സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി.

‘‘ന ഖോ, കസ്സപ, പഥവീധാതു സദ്ധമ്മം അന്തരധാപേതി, ന ആപോധാതു സദ്ധമ്മം അന്തരധാപേതി, ന തേജോധാതു സദ്ധമ്മം അന്തരധാപേതി, ന വായോധാതു സദ്ധമ്മം അന്തരധാപേതി; അഥ ഖോ ഇധേവ തേ ഉപ്പജ്ജന്തി മോഘപുരിസാ യേ ഇമം സദ്ധമ്മം അന്തരധാപേന്തി. സേയ്യഥാപി, കസ്സപ, നാവാ ആദികേനേവ ഓപിലവതി; ന ഖോ, കസ്സപ, ഏവം സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം ഹോതി.

‘‘പഞ്ച ഖോമേ, കസ്സപ, ഓക്കമനിയാ ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ സത്ഥരി അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, ധമ്മേ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, സങ്ഘേ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, സിക്ഖായ അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ, സമാധിസ്മിം അഗാരവാ വിഹരന്തി അപ്പതിസ്സാ – ഇമേ ഖോ, കസ്സപ, പഞ്ച ഓക്കമനിയാ ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘പഞ്ച ഖോമേ, കസ്സപ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, കസ്സപ, ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപാസകാ ഉപാസികായോ സത്ഥരി സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, ധമ്മേ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, സങ്ഘേ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, സിക്ഖായ സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ, സമാധിസ്മിം സഗാരവാ വിഹരന്തി സപ്പതിസ്സാ – ഇമേ ഖോ, കസ്സപ, പഞ്ച ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. തേരസമം.

കസ്സപസംയുത്തം സമത്തം.