൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. ദുഗ്ഗതസുത്തം

൧൩൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖു ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. യം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സേയ്യാഥ ദുഗ്ഗതം ദുരൂപേതം നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം – ‘അമ്ഹേഹിപി ഏവരൂപം പച്ചനുഭൂതം ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു…പേ… യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതും അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. പഠമം.

൨. സുഖിതസുത്തം

൧൩൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ…പേ… യം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സേയ്യാഥ സുഖിതം സുസജ്ജിതം, നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം – ‘അമ്ഹേഹിപി ഏവരൂപം പച്ചനുഭൂതം ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി…പേ… അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. തിംസമത്തസുത്തം

൧൩൬. രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. അഥ ഖോ തിംസമത്താ പാവേയ്യകാ [പാഠേയ്യകാ (കത്ഥചി) വിനയപിടകേ മഹാവഗ്ഗേ കഥിനക്ഖന്ധകേപി] ഭിക്ഖൂ സബ്ബേ ആരഞ്ഞികാ സബ്ബേ പിണ്ഡപാതികാ സബ്ബേ പംസുകൂലികാ സബ്ബേ തേചീവരികാ സബ്ബേ സസംയോജനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ ഖോ തിംസമത്താ പാവേയ്യകാ ഭിക്ഖൂ സബ്ബേ ആരഞ്ഞികാ സബ്ബേ പിണ്ഡപാതികാ സബ്ബേ പംസുകൂലികാ സബ്ബേ തേചീവരികാ സബ്ബേ സസംയോജനാ. യംനൂനാഹം ഇമേസം തഥാ ധമ്മം ദേസേയ്യം യഥാ നേസം ഇമസ്മിംയേവ ആസനേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചേയ്യു’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം, യം വാ വോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ സന്ധാവതം സംസരതം സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം, യം വാ ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദക’’ന്തി? ‘‘യഥാ ഖോ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമ, ഏതദേവ, ഭന്തേ, ബഹുതരം, യം നോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ സന്ധാവതം സംസരതം സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം, ന ത്വേവ ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദക’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖവേ, സാധു ഖോ മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാഥ. ഏതദേവ, ഭിക്ഖവേ, ബഹുതരം, യം വോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ സന്ധാവതം സംസരതം സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം, ന ത്വേവ ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകം. ദീഘരത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ഗുന്നം സതം ഗോഭൂതാനം സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം, ന ത്വേവ ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകം. ദീഘരത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, മഹിംസാനം [മഹിസാനം (സീ. പീ.)] സതം മഹിംസഭൂതാനം സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം …പേ… ദീഘരത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ഉരബ്ഭാനം സതം ഉരബ്ഭഭൂതാനം…പേ… അജാനം സതം അജഭൂതാനം… മിഗാനം സതം മിഗഭൂതാനം… കുക്കുടാനം സതം കുക്കുടഭൂതാനം… സൂകരാനം സതം സൂകരഭൂതാനം… ദീഘരത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ചോരാ ഗാമഘാതാതി ഗഹേത്വാ സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം. ദീഘരത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ചോരാ പാരിപന്ഥികാതി ഗഹേത്വാ സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം. ദീഘരത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ചോരാ പാരദാരികാതി ഗഹേത്വാ സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം പസ്സന്നം പഗ്ഘരിതം, ന ത്വേവ ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകം. തം കിസ്സ ഹേതു? അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ…പേ… അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി.

‘‘ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ തിംസമത്താനം പാവേയ്യകാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂ’’തി. തതിയം.

൪. മാതുസുത്തം

൧൩൭. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ…പേ… ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ സുലഭരൂപോ യോ നമാതാഭൂതപുബ്ബോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ. തം കിസ്സ ഹേതു? അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ…പേ… അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പിതുസുത്തം

൧൩൮. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ…പേ… ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ സുലഭരൂപോ യോ നപിതാഭൂതപുബ്ബോ …പേ… അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ഭാതുസുത്തം

൧൩൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ സുലഭരൂപോ യോ നഭാതാഭൂതപുബ്ബോ…പേ… അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ഭഗിനിസുത്തം

൧൪൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ സുലഭരൂപോ യോ നഭഗിനിഭൂതപുബ്ബോ…പേ… അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. സത്തമം.

൮. പുത്തസുത്തം

൧൪൧. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ സുലഭരൂപോ യോ നപുത്തഭൂതപുബ്ബോ…പേ… അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. ധീതുസുത്തം

൧൪൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ സുലഭരൂപോ യോ ന ധീതാഭൂതപുബ്ബോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ. തം കിസ്സ ഹേതു? അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. ഏവം ദീഘരത്തം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പച്ചനുഭൂതം തിബ്ബം പച്ചനുഭൂതം ബ്യസനം പച്ചനുഭൂതം, കടസീ വഡ്ഢിതാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിരജ്ജിതും, അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി. നവമം.

൧൦. വേപുല്ലപബ്ബതസുത്തം

൧൪൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ. പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരതം. ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ വേപുല്ലസ്സ പബ്ബതസ്സ ‘പാചീനവംസോ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന മനുസ്സാനം ‘തിവരാ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. തിവരാനം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം ചത്താരീസ വസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. തിവരാ, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ പാചീനവംസം പബ്ബതം ചതൂഹേന ആരോഹന്തി, ചതൂഹേന ഓരോഹന്തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന കകുസന്ധോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വിധുരസഞ്ജീവം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, സാ ചേവിമസ്സ പബ്ബതസ്സ സമഞ്ഞാ അന്തരഹിതാ, തേ ച മനുസ്സാ കാലങ്കതാ, സോ ച ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അദ്ധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അനസ്സാസികാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിരജ്ജിതും, അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ വേപുല്ലസ്സ പബ്ബതസ്സ ‘വങ്കകോ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന മനുസ്സാനം ‘രോഹിതസ്സാ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. രോഹിതസ്സാനം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം തിംസവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. രോഹിതസ്സാ, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ വങ്കകം പബ്ബതം തീഹേന ആരോഹന്തി, തീഹേന ഓരോഹന്തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന കോണാഗമനോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭിയ്യോസുത്തരം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, സാ ചേവിമസ്സ പബ്ബതസ്സ സമഞ്ഞാ അന്തരഹിതാ, തേ ച മനുസ്സാ കാലങ്കതാ, സോ ച ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ വേപുല്ലസ്സ പബ്ബതസ്സ ‘സുപസ്സോ’ത്വേവ [സുഫസ്സോത്വേവ (സീ.)] സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന മനുസ്സാനം ‘സുപ്പിയാ’ത്വേവ [അപ്പിയാത്വേവ (സീ.)] സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. സുപ്പിയാനം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. സുപ്പിയാ, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ സുപസ്സം പബ്ബതം ദ്വീഹേന ആരോഹന്തി, ദ്വീഹേന ഓരോഹന്തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തിസ്സഭാരദ്വാജം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, സാ ചേവിമസ്സ പബ്ബതസ്സ സമഞ്ഞാ അന്തരഹിതാ, തേ ച മനുസ്സാ കാലങ്കതാ, സോ ച ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അദ്ധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ…പേ… അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഏതരഹി ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ വേപുല്ലസ്സ പബ്ബതസ്സ ‘വേപുല്ലോ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. ഏതരഹി ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം മനുസ്സാനം ‘മാഗധകാ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. മാഗധകാനം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം അപ്പകം ആയുപ്പമാണം പരിത്തം ലഹുകം [ലഹുസം (സീ.)]; യോ ചിരം ജീവതി സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ. മാഗധകാ, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ വേപുല്ലം പബ്ബതം മുഹുത്തേന ആരോഹന്തി മുഹുത്തേന ഓരോഹന്തി. ഏതരഹി ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ. മയ്ഹം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനം നാമ സാവകയുഗം അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. ഭവിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, സോ സമയോ യാ അയഞ്ചേവിമസ്സ പബ്ബതസ്സ സമഞ്ഞാ അന്തരധായിസ്സതി, ഇമേ ച മനുസ്സാ കാലം കരിസ്സന്തി, അഹഞ്ച പരിനിബ്ബായിസ്സാമി. ഏവം അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അദ്ധുവാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അനസ്സാസികാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിരജ്ജിതും, അലം വിമുച്ചിതു’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘പാചീനവംസോ തിവരാനം, രോഹിതസ്സാന വങ്കകോ;

സുപ്പിയാനം സുപസ്സോതി, മാഗധാനഞ്ച വേപുല്ലോ.

‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ, ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തി. ദസമം;

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദുഗ്ഗതം സുഖിതഞ്ചേവ, തിംസ മാതാപിതേന ച;

ഭാതാ ഭഗിനീ പുത്തോ ച, ധീതാ വേപുല്ലപബ്ബതം.

അനമതഗ്ഗസംയുത്തം സമത്തം.