൪. അഞ്ഞതിത്ഥിയസുത്തം

൨൪. രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിതും. യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏതദവോചും –

‘‘സന്താവുസോ, സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്താവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. ഇധ, പനാവുസോ സാരിപുത്ത, സമണോ ഗോതമോ കിംവാദീ കിമക്ഖായീ? കഥം ബ്യാകരമാനാ ച മയം വുത്തവാദിനോ ചേവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അസ്സാമ, ന ച സമണം ഗോതമം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ [വാദാനുവാദോ (ക.) ദീ. നി. ൧.൩൮൧] ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി?

‘‘പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം വുത്തം ഭഗവതാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ.

‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.

‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യാവതകോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.

‘‘സാധു സാധു, ആനന്ദ, യഥാ തം സാരിപുത്തോ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആനന്ദ, ദുക്ഖം വുത്തം മയാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘ഏകമിദാഹം, ആനന്ദ, സമയം ഇധേവ രാജഗഹേ വിഹരാമി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖ്വാഹം, ആനന്ദ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസിം. തസ്സ മയ്ഹം, ആനന്ദ, ഏതദഹോസി – ‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിതും. യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’’ന്തി.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ആനന്ദ, യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മം, ആനന്ദ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏതദവോചും –

‘സന്താവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്താവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. ഇധ നോ ആയസ്മാ ഗോതമോ കിംവാദീ കിമക്ഖായീ? കഥം ബ്യാകരമാനാ ച മയം വുത്തവാദിനോ ചേവ ആയസ്മതോ ഗോതമസ്സ അസ്സാമ, ന ച ആയസ്മന്തം ഗോതമം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’’തി?

‘‘ഏവം വുത്താഹം, ആനന്ദ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോചം – ‘പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം വുത്തം മയാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’’തി.

‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.

‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം ഭന്തേ, അബ്ഭുതം ഭന്തേ! യത്ര ഹി നാമ ഏകേന പദേന സബ്ബോ അത്ഥോ വുത്തോ ഭവിസ്സതി. സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏസേവത്ഥോ വിത്ഥാരേന വുച്ചമാനോ ഗമ്ഭീരോ ചേവ അസ്സ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാ’’തി?

‘‘തേന ഹാനന്ദ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാതൂ’’തി. ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജരാമരണം, ആവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവ’ന്തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ജരാമരണം ഖോ, ആവുസോ, ജാതിനിദാനം ജാതിസമുദയം ജാതിജാതികം ജാതിപഭവ’ന്തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം.

‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജാതി പനാവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ജാതി ഖോ, ആവുസോ, ഭവനിദാനാ ഭവസമുദയാ ഭവജാതികാ ഭവപ്പഭവാ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം.

‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഭവോ പനാവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ഭവോ ഖോ, ആവുസോ, ഉപാദാനനിദാനോ ഉപാദാനസമുദയോ ഉപാദാനജാതികോ ഉപാദാനപ്പഭവോ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം.

‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ഉപാദാനം പനാവുസോ…പേ… തണ്ഹാ പനാവുസോ…പേ… വേദനാ പനാവുസോ…പേ… സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഫസ്സോ പനാവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ഫസ്സോ ഖോ, ആവുസോ, സളായതനനിദാനോ സളായതനസമുദയോ സളായതനജാതികോ സളായതനപ്പഭവോ’തി. ‘ഛന്നംത്വേവ, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ; വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ; തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി. ചതുത്ഥം.