൩. ദസബലവഗ്ഗോ
൧. ദസബലസുത്തം
൨൧. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതൂഹി ച വേസാരജ്ജേഹി സമന്നാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതി – ഇതി രൂപം ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വേദനാ ഇതി വേദനായ സമുദയോ ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സഞ്ഞാ ഇതി സഞ്ഞായ സമുദയോ ഇതി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സങ്ഖാരാ ഇതി സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഇതി സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വിഞ്ഞാണം ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി. ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി. യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.
൨. ദുതിയദസബലസുത്തം
൨൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതൂഹി ച വേസാരജ്ജേഹി സമന്നാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേത്തി – ‘ഇതി രൂപം ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വേദനാ ഇതി വേദനായ സമുദയോ ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സഞ്ഞാ ഇതി സഞ്ഞായ സമുദയോ ഇതി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി സങ്ഖാരാ ഇതി സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഇതി സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വിഞ്ഞാണം ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി; ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതി. യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി’’’.
‘‘ഏവം സ്വാക്ഖാതോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മോ ഉത്താനോ വിവടോ പകാസിതോ ഛിന്നപിലോതികോ. ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ധമ്മേ ഉത്താനേ വിവടേ പകാസിതേ ഛിന്നപിലോതികേ അലമേവ സദ്ധാപബ്ബജിതേന കുലപുത്തേന വീരിയം ആരഭിതും – ‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതു, സരീരേ ഉപസുസ്സതു [അവസുസ്സതു മ. നി. ൨.൧൮൪] മംസലോഹിതം. യം തം പുരിസഥാമേന പുരിസവീരിയേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം, ന തം അപാപുണിത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’’തി.
‘‘ദുക്ഖം, ഭിക്ഖവേ, കുസീതോ വിഹരതി വോകിണ്ണോ പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, മഹന്തഞ്ച സദത്ഥം പരിഹാപേതി. ആരദ്ധവീരിയോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുഖം വിഹരതി പവിവിത്തോ പാപകേഹി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, മഹന്തഞ്ച സദത്ഥം പരിപൂരേതി. ന, ഭിക്ഖവേ, ഹീനേന അഗ്ഗസ്സ പത്തി ഹോതി. അഗ്ഗേന ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗസ്സ പത്തി ഹോതി. മണ്ഡപേയ്യമിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം, സത്ഥാ സമ്മുഖീഭൂതോ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം ആരഭഥ അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ, അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ, അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. ‘ഏവം നോ അയം അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജാ അവഞ്ഝാ ഭവിസ്സതി സഫലാ സഉദ്രയാ. യേസഞ്ച [യേസം (സീ. സ്യാ. കം.), യേസം ഹി (പീ. ക.)] മയം പരിഭുഞ്ജാമ ചീവര-പിണ്ഡപാതസേനാസന-ഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം തേസം തേ കാരാ അമ്ഹേസു മഹപ്ഫലാ ഭവിസ്സന്തി മഹാനിസംസാ’തി – ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബം. അത്തത്ഥം വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതും; പരത്ഥം വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതും; ഉഭയത്ഥം വാ ഹി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പസ്സമാനേന അലമേവ അപ്പമാദേന സമ്പാദേതു’’ന്തി. ദുതിയം.
൩. ഉപനിസസുത്തം
൨൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ജാനതോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമി, നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ കിം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി? ഇതി രൂപം ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ, ഇതി വേദനാ…പേ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി’’.
‘‘യമ്പിസ്സ തം, ഭിക്ഖവേ, ഖയസ്മിം ഖയേഞ്ഞാണം, തമ്പി സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഖയേഞാണസ്സ ഉപനിസാ? ‘വിമുത്തീ’തിസ്സ വചനീയം. വിമുത്തിമ്പാഹം [വിമുത്തിമ്പഹം (സീ. സ്യാ. കം.)], ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, വിമുത്തിയാ ഉപനിസാ? ‘വിരാഗോ’തിസ്സ വചനീയം. വിരാഗമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, വിരാഗസ്സ ഉപനിസാ? ‘നിബ്ബിദാ’തിസ്സ വചനീയം. നിബ്ബിദമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബിദായ ഉപനിസാ? ‘യഥാഭൂതഞാണദസ്സന’ന്തിസ്സ വചനീയം. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനസ്സ ഉപനിസാ? ‘സമാധീ’തിസ്സ വചനീയം. സമാധിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം.
‘‘കാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാധിസ്സ ഉപനിസാ? ‘സുഖ’ന്തിസ്സ വചനീയം. സുഖമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖസ്സ ഉപനിസാ? ‘പസ്സദ്ധീ’തിസ്സ വചനീയം. പസ്സദ്ധിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, പസ്സദ്ധിയാ ഉപനിസാ? ‘പീതീ’തിസ്സ വചനീയം. പീതിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, പീതിയാ ഉപനിസാ? ‘പാമോജ്ജ’ന്തിസ്സ വചനീയം. പാമോജ്ജമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, പാമോജ്ജസ്സ ഉപനിസാ? ‘സദ്ധാ’തിസ്സ വചനീയം. സദ്ധമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം.
‘‘കാ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധായ ഉപനിസാ? ‘ദുക്ഖ’ന്തിസ്സ വചനീയം. ദുക്ഖമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസ്സ ഉപനിസാ? ‘ജാതീ’തിസ്സ വചനീയം. ജാതിമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, ജാതിയാ ഉപനിസാ? ‘ഭവോ’തിസ്സ വചനീയം. ഭവമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭവസ്സ ഉപനിസാ? ‘ഉപാദാന’ന്തിസ്സ വചനീയം. ഉപാദാനമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനസ്സ ഉപനിസാ? ‘തണ്ഹാ’തിസ്സ വചനീയം. തണ്ഹമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസം വദാമി, നോ അനുപനിസം.
‘‘കാ ച, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹായ ഉപനിസാ? ‘വേദനാ’തിസ്സ വചനീയം…പേ… ‘ഫസ്സോ’തിസ്സ വചനീയം… ‘സളായതന’ന്തിസ്സ വചനീയം… ‘നാമരൂപ’ന്തിസ്സ വചനീയം… ‘വിഞ്ഞാണ’ന്തിസ്സ വചനീയം… ‘സങ്ഖാരാ’തിസ്സ വചനീയം. സങ്ഖാരേപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഉപനിസേ വദാമി, നോ അനുപനിസേ. കാ ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാനം ഉപനിസാ? ‘അവിജ്ജാ’തിസ്സ വചനീയം.
‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജൂപനിസാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരൂപനിസം വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണൂപനിസം നാമരൂപം, നാമരൂപൂപനിസം സളായതനം, സളായതനൂപനിസോ ഫസ്സോ, ഫസ്സൂപനിസാ വേദനാ, വേദനൂപനിസാ തണ്ഹാ, തണ്ഹൂപനിസം ഉപാദാനം, ഉപാദാനൂപനിസോ ഭവോ, ഭവൂപനിസാ ജാതി, ജാതൂപനിസം ദുക്ഖം, ദുക്ഖൂപനിസാ സദ്ധാ, സദ്ധൂപനിസം പാമോജ്ജം, പാമോജ്ജൂപനിസാ പീതി, പീതൂപനിസാ പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധൂപനിസം സുഖം, സുഖൂപനിസോ സമാധി, സമാധൂപനിസം യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനൂപനിസാ നിബ്ബിദാ, നിബ്ബിദൂപനിസോ വിരാഗോ, വിരാഗൂപനിസാ വിമുത്തി, വിമുത്തൂപനിസം ഖയേഞാണം.
‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപരിപബ്ബതേ ഥുല്ലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ തം ഉദകം യഥാനിന്നം പവത്തമാനം പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാ പരിപൂരേതി. പബ്ബതകന്ദരപദരസാഖാപരിപൂരാ കുസോബ്ഭേ [കുസ്സുബ്ഭേ (സീ. സ്യാ. കം.), കുസുബ്ഭേ (പീ.) ണ്വാദി ൧൨൯ സുത്തം ഓലോകേതബ്ബം] പരിപൂരേന്തി. കുസോബ്ഭാ പരിപൂരാ മഹാസോബ്ഭേ പരിപൂരേന്തി. മഹാസോബ്ഭാ പരിപൂരാ കുന്നദിയോ പരിപൂരേന്തി. കുന്നദിയോ പരിപൂരാ മഹാനദിയോ പരിപൂരേന്തി. മഹാനദിയോ പരിപൂരാ മഹാസമുദ്ദം പരിപൂരേന്തി.
‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജൂപനിസാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരൂപനിസം വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണൂപനിസം നാമരൂപം, നാമരൂപൂപനിസം സളായതനം, സളായതനൂപനിസോ ഫസ്സോ, ഫസ്സൂപനിസാ വേദനാ, വേദനൂപനിസാ തണ്ഹാ, തണ്ഹൂപനിസം ഉപാദാനം, ഉപാദാനൂപനിസോ ഭവോ, ഭവൂപനിസാ ജാതി, ജാതൂപനിസം ദുക്ഖം, ദുക്ഖൂപനിസാ സദ്ധാ, സദ്ധൂപനിസം പാമോജ്ജം, പാമോജ്ജൂപനിസാ പീതി, പീതൂപനിസാ പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധൂപനിസം സുഖം, സുഖൂപനിസോ സമാധി, സമാധൂപനിസം യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനൂപനിസാ നിബ്ബിദാ, നിബ്ബിദൂപനിസോ വിരാഗോ, വിരാഗൂപനിസാ വിമുത്തി, വിമുത്തൂപനിസം ഖയേഞാണ’’ന്തി. തതിയം.
൪. അഞ്ഞതിത്ഥിയസുത്തം
൨൪. രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിതും. യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി.
അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏതദവോചും –
‘‘സന്താവുസോ, സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്താവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. ഇധ, പനാവുസോ സാരിപുത്ത, സമണോ ഗോതമോ കിംവാദീ കിമക്ഖായീ? കഥം ബ്യാകരമാനാ ച മയം വുത്തവാദിനോ ചേവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അസ്സാമ, ന ച സമണം ഗോതമം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ [വാദാനുവാദോ (ക.) ദീ. നി. ൧.൩൮൧] ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി?
‘‘പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം വുത്തം ഭഗവതാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ.
‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.
‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.
അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യാവതകോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.
‘‘സാധു സാധു, ആനന്ദ, യഥാ തം സാരിപുത്തോ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആനന്ദ, ദുക്ഖം വുത്തം മയാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ.
‘‘തത്രാനന്ദ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.
‘‘തത്രാനന്ദ, യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.
‘‘ഏകമിദാഹം, ആനന്ദ, സമയം ഇധേവ രാജഗഹേ വിഹരാമി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖ്വാഹം, ആനന്ദ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസിം. തസ്സ മയ്ഹം, ആനന്ദ, ഏതദഹോസി – ‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിതും. യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’’ന്തി.
‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ആനന്ദ, യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മം, ആനന്ദ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏതദവോചും –
‘സന്താവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്താവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. ഇധ നോ ആയസ്മാ ഗോതമോ കിംവാദീ കിമക്ഖായീ? കഥം ബ്യാകരമാനാ ച മയം വുത്തവാദിനോ ചേവ ആയസ്മതോ ഗോതമസ്സ അസ്സാമ, ന ച ആയസ്മന്തം ഗോതമം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’’തി?
‘‘ഏവം വുത്താഹം, ആനന്ദ, തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോചം – ‘പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം വുത്തം മയാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’’തി.
‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.
‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം ഭന്തേ, അബ്ഭുതം ഭന്തേ! യത്ര ഹി നാമ ഏകേന പദേന സബ്ബോ അത്ഥോ വുത്തോ ഭവിസ്സതി. സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏസേവത്ഥോ വിത്ഥാരേന വുച്ചമാനോ ഗമ്ഭീരോ ചേവ അസ്സ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാ’’തി?
‘‘തേന ഹാനന്ദ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാതൂ’’തി. ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജരാമരണം, ആവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവ’ന്തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ജരാമരണം ഖോ, ആവുസോ, ജാതിനിദാനം ജാതിസമുദയം ജാതിജാതികം ജാതിപഭവ’ന്തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം.
‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ജാതി പനാവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ജാതി ഖോ, ആവുസോ, ഭവനിദാനാ ഭവസമുദയാ ഭവജാതികാ ഭവപ്പഭവാ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം.
‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഭവോ പനാവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ഭവോ ഖോ, ആവുസോ, ഉപാദാനനിദാനോ ഉപാദാനസമുദയോ ഉപാദാനജാതികോ ഉപാദാനപ്പഭവോ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം.
‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ഉപാദാനം പനാവുസോ…പേ… തണ്ഹാ പനാവുസോ…പേ… വേദനാ പനാവുസോ…പേ… സചേ മം, ഭന്തേ, ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘ഫസ്സോ പനാവുസോ ആനന്ദ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ’തി? ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘ഫസ്സോ ഖോ, ആവുസോ, സളായതനനിദാനോ സളായതനസമുദയോ സളായതനജാതികോ സളായതനപ്പഭവോ’തി. ‘ഛന്നംത്വേവ, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ; വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ; തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’തി. ഏവം പുട്ഠോഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യ’’ന്തി. ചതുത്ഥം.
൫. ഭൂമിജസുത്തം
൨൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭൂമിജോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭൂമിജോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –
‘‘സന്താവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ പരംകതം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്താവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. ഇധ നോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭഗവാ കിംവാദീ കിമക്ഖായീ, കഥം ബ്യാകരമാനാ ച മയം വുത്തവാദിനോ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സാമ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി?
‘‘പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആവുസോ, സുഖദുക്ഖം വുത്തം ഭഗവതാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ.
‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.
‘‘തത്രാവുസോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ…പേ. … യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.
അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ആയസ്മതാ ഭൂമിജേന സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യാവതകോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ആയസ്മതാ ഭൂമിജേന സദ്ധിം അഹോസി കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി.
‘‘സാധു സാധു, ആനന്ദ, യഥാ തം സാരിപുത്തോ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ആനന്ദ, സുഖദുക്ഖം വുത്തം മയാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ.
‘‘തത്രാനന്ദ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.
‘‘തത്രാനന്ദ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ കമ്മവാദാ സയംകതം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാകമ്മവാദാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.
‘‘കായേ വാ ഹാനന്ദ, സതി കായസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. വാചായ വാ ഹാനന്ദ, സതി വചീസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. മനേ വാ ഹാനന്ദ, സതി മനോസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം അവിജ്ജാപച്ചയാ ച.
‘‘സാമം വാ തം, ആനന്ദ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ [യംപച്ചയായ (സ്യാ. കം.), യംപച്ചയാ യം (ക.)] തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. പരേ വാ തം [പരേ വാസ്സ തം (സീ. പീ.), പരേ വായതം (സ്യാ. കം.)], ആനന്ദ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. സമ്പജാനോ വാ തം, ആനന്ദ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. അസമ്പജാനോ വാ തം, ആനന്ദ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം.
‘‘സാമം വാ തം, ആനന്ദ, വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. പരേ വാ തം, ആനന്ദ, വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. സമ്പജാനോ വാ തം, ആനന്ദ…പേ… അസമ്പജാനോ വാ തം, ആനന്ദ, വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം.
‘‘സാമം വാ തം, ആനന്ദ, മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. പരേ വാ തം, ആനന്ദ, മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. സമ്പജാനോ വാ തം, ആനന്ദ…പേ… അസമ്പജാനോ വാ തം, ആനന്ദ, മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം.
‘‘ഇമേസു, ആനന്ദ, ധമ്മേസു അവിജ്ജാ അനുപതിതാ. അവിജ്ജായ ത്വേവ, ആനന്ദ, അസേസവിരാഗനിരോധാ സോ കായോ ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. സാ വാചാ ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. സോ മനോ ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. ഖേത്തം തം ന ഹോതി…പേ… വത്ഥു തം ന ഹോതി…പേ… ആയതനം തം ന ഹോതി…പേ… അധികരണം തം ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി. പഞ്ചമം.
൬. ഉപവാണസുത്തം
൨൬. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപവാണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉപവാണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –
‘‘സന്തി, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പന, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ പരംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പന, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. സന്തി പന, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി. ഇധ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ കിംവാദീ കിമക്ഖായീ കഥം ബ്യാകരമാനാ ച മയം വുത്തവാദിനോ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സാമ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി?
‘‘പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖോ, ഉപവാണ, ദുക്ഖം വുത്തം മയാ. കിം പടിച്ച? ഫസ്സം പടിച്ച. ഇതി വദം വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ.
‘‘തത്ര, ഉപവാണ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തദപി ഫസ്സപച്ചയാ. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി തദപി ഫസ്സപച്ചയാ.
‘‘തത്ര, ഉപവാണ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ സയംകതം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞ ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യേപി തേ…പേ… യേപി തേ…പേ… യേപി തേ സമണബ്രാഹ്മണാ അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖം പഞ്ഞപേന്തി, തേ വത അഞ്ഞത്ര ഫസ്സാ പടിസംവേദിസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. ഛട്ഠം.
൭. പച്ചയസുത്തം
൨൭. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.
‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജരാ ജീരണതാ ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ – അയം വുച്ചതി ജരാ. യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹാ തമ്ഹാ സത്തനികായാ ചുതി ചവനതാ ഭേദോ അന്തരധാനം മച്ചു മരണം കാലകിരിയാ ഖന്ധാനം ഭേദോ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ; ഇദം വുച്ചതി മരണം. ഇതി അയഞ്ച ജരാ ഇദഞ്ച മരണം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം. ജാതിസമുദയാ ജരാമരണസമുദയോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ജരാമരണനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി.
‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ജാതി…പേ… കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം… കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ… കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ… കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സോ… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സളായതനം… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപം… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം…?
‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ? തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ – കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. അവിജ്ജാസമുദയാ സങ്ഖാരസമുദയോ; അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.
‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഏവം പച്ചയം പജാനാതി, ഏവം പച്ചയസമുദയം പജാനാതി, ഏവം പച്ചയനിരോധം പജാനാതി, ഏവം പച്ചയനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഇതിപി, ദസ്സനസമ്പന്നോ ഇതിപി, ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, പസ്സതി ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, സേക്ഖേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ ഇതിപി, സേക്ഖായ വിജ്ജായ സമന്നാഗതോ ഇതിപി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ഇതിപി, അരിയോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഇതിപി, അമതദ്വാരം ആഹച്ച തിട്ഠതി ഇതിപീ’’തി. സത്തമം.
൮. ഭിക്ഖുസുത്തം
൨൮. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തത്ര ഖോ…പേ… ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജരാമരണം പജാനാതി, ജരാമരണസമുദയം പജാനാതി, ജരാമരണനിരോധം പജാനാതി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി, ജാതിം പജാനാതി…പേ… ഭവം പജാനാതി… ഉപാദാനം പജാനാതി… തണ്ഹം പജാനാതി… വേദനം പജാനാതി… ഫസ്സം പജാനാതി… സളായതനം പജാനാതി… നാമരൂപം പജാനാതി… വിഞ്ഞാണം പജാനാതി… സങ്ഖാരേ പജാനാതി, സങ്ഖാരസമുദയം പജാനാതി, സങ്ഖാരനിരോധം പജാനാതി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി.
‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജരാ ജീരണതാ ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ – അയം വുച്ചതി ജരാ. യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹാ തമ്ഹാ സത്തനികായാ ചുതി ചവനതാ ഭേദോ അന്തരധാനം മച്ചു മരണം കാലകിരിയാ ഖന്ധാനം ഭേദോ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ; ഇദം വുച്ചതി മരണം. ഇതി അയം ച ജരാ ഇദഞ്ച മരണം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം. ജാതിസമുദയാ ജരാമരണസമുദയോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ജരാമരണനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.
‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ജാതി…പേ… കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം… വേദനാ… ഫസ്സോ… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം….
‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ? തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ – കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. അവിജ്ജാസമുദയാ സങ്ഖാരസമുദയോ; അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ. അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.
‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം ജരാമരണം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണസമുദയം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണനിരോധം പജാനാതി, ഏവം ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി, ഏവം ജാതിം പജാനാതി…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം … സങ്ഖാരേ… സങ്ഖാരസമുദയം… സങ്ഖാരനിരോധം… ഏവം സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിട്ഠിസമ്പന്നോ ഇതിപി, ദസ്സനസമ്പന്നോ ഇതിപി, ആഗതോ ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, പസ്സതി ഇമം സദ്ധമ്മം ഇതിപി, സേക്ഖേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ ഇതിപി, സേക്ഖായ വിജ്ജായ സമന്നാഗതോ ഇതിപി, ധമ്മസോതം സമാപന്നോ ഇതിപി, അരിയോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഇതിപി, അമതദ്വാരം ആഹച്ച തിട്ഠതി ഇതിപീ’’തി. അട്ഠമം.
൯. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തം
൨൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തത്ര ഖോ…പേ… യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം ന പരിജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം ന പരിജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം ന പരിജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ന പരിജാനന്തി, ജാതിം ന പരിജാനന്തി…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ… സങ്ഖാരസമുദയം… സങ്ഖാരനിരോധം… സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ന പരിജാനന്തി. ന മേതേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ. ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി’’.
‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം പരിജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം പരിജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം പരിജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പരിജാനന്തി, ജാതിം പരിജാനന്തി…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ പരിജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം പരിജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം പരിജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പരിജാനന്തി. തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ. തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. നവമം.
൧൦. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം
൩൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘തത്ര ഖോ…പേ… യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി തേ വത ജരാമരണം സമതിക്കമ്മ ഠസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ജാതിം നപ്പജാനന്തി…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി തേ വത സങ്ഖാരേ സമതിക്കമ്മ ഠസ്സന്തീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി’’.
‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി തേ വത ജരാമരണം സമതിക്കമ്മ ഠസ്സന്തീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ജാതിം പജാനന്തി…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി. തേ വത സങ്ഖാരേ സമതിക്കമ്മ ഠസ്സന്തീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തി. ദസമം.
ദസബലവഗ്ഗോ തതിയോ.
തസ്സുദ്ദാനം –
ദ്വേ ദസബലാ ഉപനിസാ ച, അഞ്ഞതിത്ഥിയഭൂമിജോ;
ഉപവാണോ പച്ചയോ ഭിക്ഖു, ദ്വേ ച സമണബ്രാഹ്മണാതി.