൨. ആഹാരവഗ്ഗോ

൧. ആഹാരസുത്തം

൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ…പേ… ഏതദവോച – ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ [കബളിംകാരോ (സീ. പീ.), കവളീകാരോ (സ്യാ. കം.)] ആഹാരോ – ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ’’.

‘‘ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാ തണ്ഹാസമുദയാ തണ്ഹാജാതികാ തണ്ഹാപഭവാ. തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? തണ്ഹാ വേദനാനിദാനാ വേദനാസമുദയാ വേദനാജാതികാ വേദനാപഭവാ. വേദനാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? വേദനാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സസമുദയാ ഫസ്സജാതികാ ഫസ്സപഭവാ. ഫസ്സോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോ? ഫസ്സോ സളായതനനിദാനോ സളായതനസമുദയോ സളായതനജാതികോ സളായതനപഭവോ. സളായതനഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? സളായതനം നാമരൂപനിദാനം നാമരൂപസമുദയം നാമരൂപജാതികം നാമരൂപപഭവം. നാമരൂപഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? നാമരൂപം വിഞ്ഞാണനിദാനം വിഞ്ഞാണസമുദയം വിഞ്ഞാണജാതികം വിഞ്ഞാണപഭവം. വിഞ്ഞാണഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനം കിംസമുദയം കിംജാതികം കിംപഭവം? വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരനിദാനം സങ്ഖാരസമുദയം സങ്ഖാരജാതികം സങ്ഖാരപഭവം. സങ്ഖാരാ ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ? സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ അവിജ്ജാസമുദയാ അവിജ്ജാജാതികാ അവിജ്ജാപഭവാ.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ …പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. പഠമം.

൨. മോളിയഫഗ്ഗുനസുത്തം

൧൨. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ ആഹാരോ – ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മോളിയഫഗ്ഗുനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരം ആഹാരേതീ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘ആഹാരേതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘ആഹാരേതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ആഹാരേതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘വിഞ്ഞാണാഹാരോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ പച്ചയോ, തസ്മിം ഭൂതേ സതി സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫുസതീ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘ഫുസതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘ഫുസതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫുസതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഫസ്സോ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദയതീ’’തി [വേദിയതീതി (സീ. പീ. ക.)]? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘വേദയതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘വേദയതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദയതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, വേദനാ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, തസതീ’’തി [തണ്ഹീയതീതി (സീ. സ്യാ. കം.)]? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘തസതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘തസതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, തസതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, തണ്ഹാ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’’ന്തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാദിയതീ’’തി? ‘‘നോ കല്ലോ പഞ്ഹോ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘‘ഉപാദിയതീ’തി അഹം ന വദാമി. ‘ഉപാദിയതീ’തി ചാഹം വദേയ്യം, തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോ – ‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാദിയതീ’തി? ഏവം ചാഹം ന വദാമി. ഏവം മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘കിംപച്ചയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഉപാദാന’ന്തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം – ‘തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം; ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി.

‘‘ഛന്നം ത്വേവ, ഫഗ്ഗുന, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ; ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ; വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ; തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ; ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ; ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ; ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൩. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ; ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം [ബ്രാഹ്മഞ്ഞത്ഥം (സ്യാ. കം.) മോഗ്ഗല്ലാനബ്യാകരണം ഓലോകേതബ്ബം] വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ജരാമരണം പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ; തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. തതിയം.

൪. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൪. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി, കതമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം സമുദയം നപ്പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധം നപ്പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി’’?

‘‘ജരാമരണം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം നപ്പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം നപ്പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി. ഇമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം നപ്പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം നപ്പജാനന്തി. ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പന തേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഇമേ ധമ്മേ പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി, കതമേ ധമ്മേ പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം സമുദയം പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധം പജാനന്തി, കതമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി?

‘‘ജരാമരണം പജാനന്തി, ജരാമരണസമുദയം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധം പജാനന്തി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി; ജാതിം…പേ… ഭവം… ഉപാദാനം… തണ്ഹം… വേദനം… ഫസ്സം… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരേ പജാനന്തി, സങ്ഖാരസമുദയം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധം പജാനന്തി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി. ഇമേ ധമ്മേ പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം സമുദയം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധം പജാനന്തി, ഇമേസം ധമ്മാനം നിരോധഗാമിനിം പടിപദം പജാനന്തി. തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ, ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ. തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. കച്ചാനഗോത്തസുത്തം

൧൫. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ കച്ചാനഗോത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ കച്ചാനഗോത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീ’’തി?

‘‘ദ്വയനിസ്സിതോ ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന – അത്ഥിതഞ്ചേവ നത്ഥിതഞ്ച. ലോകസമുദയം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ നത്ഥിതാ സാ ന ഹോതി. ലോകനിരോധം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ അത്ഥിതാ സാ ന ഹോതി. ഉപയുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോ [ഉപായുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന. തഞ്ചായം ഉപയുപാദാനം ചേതസോ അധിട്ഠാനം അഭിനിവേസാനുസയം ന ഉപേതി ന ഉപാദിയതി നാധിട്ഠാതി – ‘അത്താ മേ’തി. ‘ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖം നിരുജ്ഝമാനം നിരുജ്ഝതീ’തി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി അപരപച്ചയാ ഞാണമേവസ്സ ഏത്ഥ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, കച്ചാന, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി.

‘‘‘സബ്ബം അത്ഥീ’തി ഖോ, കച്ചാന, അയമേകോ അന്തോ. ‘സബ്ബം നത്ഥീ’തി അയം ദുതിയോ അന്തോ. ഏതേ തേ, കച്ചാന, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ധമ്മകഥികസുത്തം

൧൬. സാവത്ഥിയം …പേ… അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘ധമ്മകഥികോ ധമ്മകഥികോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മകഥികോ ഹോതീ’’തി?

‘‘ജരാമരണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ‘ധമ്മകഥികോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. ജരാമരണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി, ‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. ജരാമരണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി, ‘ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ.

‘‘ജാതിയാ ചേ ഭിക്ഖു…പേ… ഭവസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… ഉപാദാനസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… തണ്ഹായ ചേ ഭിക്ഖു… വേദനായ ചേ ഭിക്ഖു… ഫസ്സസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… സളായതനസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… നാമരൂപസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… വിഞ്ഞാണസ്സ ചേ ഭിക്ഖു… സങ്ഖാരാനം ചേ ഭിക്ഖു… അവിജ്ജായ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ‘ധമ്മകഥികോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. അവിജ്ജായ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി, ‘ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായ. അവിജ്ജായ ചേ ഭിക്ഖു നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാ അനുപാദാവിമുത്തോ ഹോതി, ‘ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി.

൭. അചേലകസ്സപസുത്തം

൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ഭവന്തം ഗോതമം കഞ്ചിദേവ [കിഞ്ചിദേവ (ക.)] ദേസം, സചേ നോ ഭവം ഗോതമോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി.

‘‘അകാലോ ഖോ താവ, കസ്സപ, പഞ്ഹസ്സ; അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ഭവന്തം ഗോതമം കഞ്ചിദേവ ദേസം, സചേ നോ ഭവം ഗോതമോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, കസ്സപ, പഞ്ഹസ്സ; അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ അചേലോ കസ്സപോ…പേ… അന്തരഘരം പവിട്ഠമ്ഹാതി. ഏവം വുത്തേ, അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ പന മയം ഭവന്തം ഗോതമം ബഹുദേവ പുച്ഛിതുകാമാ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, കസ്സപ, യദാകങ്ഖസീ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി ദുക്ഖ’ന്തി? ‘ന ഖോ, കസ്സപ, നത്ഥി ദുക്ഖം. അത്ഥി ഖോ, കസ്സപ, ദുക്ഖ’ന്തി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ ദുക്ഖം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’തി. ‘ന ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം ന ജാനാമി, ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖ’’’ന്തി.

‘‘കി നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, കസ്സപാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ, കസ്സപ, നത്ഥി ദുക്ഖം, അത്ഥി ഖോ, കസ്സപ, ദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ ദുക്ഖം ന ജാനാതി ന പസ്സതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം ന ജാനാമി ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, കസ്സപ, ദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ആചിക്ഖതു ച [അയം ചകാരോ സീ. പോത്ഥകേ നത്ഥി] മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുക്ഖം. ദേസേതു ച [അയം ചകാരോ സീ. പോത്ഥകേ നത്ഥി] മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുക്ഖ’’ന്തി.

‘‘‘സോ കരോതി സോ പടിസംവേദയതീ’തി [പടിസംവേദിയതീതി (സീ. പീ. ക.)] ഖോ, കസ്സപ, ആദിതോ സതോ ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി വദം സസ്സതം ഏതം പരേതി. ‘അഞ്ഞോ കരോതി അഞ്ഞോ പടിസംവേദയതീ’തി ഖോ, കസ്സപ, വേദനാഭിതുന്നസ്സ സതോ ‘പരംകതം ദുക്ഖ’ന്തി ഇതി വദം ഉച്ഛേദം ഏതം പരേതി. ഏതേ തേ, കസ്സപ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ…പേ… ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

‘‘യോ ഖോ, കസ്സപ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, സോ ചത്താരോ മാസേ പരിവസതി. ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന [അച്ചയേന പരിവുട്ഠപരിവാസം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] (പരിവുത്ഥപരിവാസം) ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ [ഭിക്ഖൂ ആകങ്ഖമാനാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ. അപി ച മയാ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാ’’തി.

‘‘സചേ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, ചത്താരോ മാസേ പരിവസതി. ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന [അച്ചയേന പരിവുട്ഠപരിവാസം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] (പരിവുത്ഥപരിവാസം) ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ [ഭിക്ഖൂ ആകങ്ഖമാനാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ. അഹം ചത്താരി വസ്സാനി പരിവസിസ്സാമി, ചതുന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന [അച്ചയേന പരിവുട്ഠപരിവാസം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] (പരിവുത്ഥപരിവാസം) ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തു ഉപസമ്പാദേന്തു ഭിക്ഖുഭാവായാ’’തി.

അലത്ഥ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ച പനായസ്മാ കസ്സപോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ കസ്സപോ അരഹതം അഹോസീതി. സത്തമം.

൮. തിമ്ബരുകസുത്തം

൧൮. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അഥ ഖോ തിമ്ബരുകോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ തിമ്ബരുകോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി ഭഗവാ അവോച. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി സുഖദുക്ഖ’ന്തി? ‘ന ഖോ, തിമ്ബരുക, നത്ഥി സുഖദുക്ഖം; അത്ഥി ഖോ, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’ന്തി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’തി? ‘ന ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം ന ജാനാമി, ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’’’ന്തി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, പരംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സയംകതഞ്ച പരംകതഞ്ച സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസയംകാരം അപരംകാരം അധിച്ചസമുപ്പന്നം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, തിമ്ബരുകാ’തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, നത്ഥി സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ, തിമ്ബരുക, നത്ഥി സുഖദുക്ഖം; അത്ഥി ഖോ, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ‘തേന ഹി ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖം ന ജാനാതി, ന പസ്സതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം ന ജാനാമി, ന പസ്സാമി. ജാനാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖം; പസ്സാമി ഖ്വാഹം, തിമ്ബരുക, സുഖദുക്ഖ’ന്തി വദേസി. ആചിക്ഖതു ച മേ ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖം. ദേസേതു ച മേ ഭവം ഗോതമോ സുഖദുക്ഖ’’ന്തി.

‘‘‘സാ വേദനാ, സോ വേദയതീ’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, ആദിതോ സതോ ‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഏവമ്പാഹം ന വദാമി. ‘അഞ്ഞാ വേദനാ, അഞ്ഞോ വേദയതീ’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, വേദനാഭിതുന്നസ്സ സതോ ‘പരംകതം സുഖദുക്ഖ’ന്തി ഏവമ്പാഹം ന വദാമി. ഏതേ തേ, തിമ്ബരുക, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി – ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ; സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ; സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ…പേ… ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, തിമ്ബരുകോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. ബാലപണ്ഡിതസുത്തം

൧൯. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോ. ഇതി അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപം, ഇത്ഥേതം ദ്വയം, ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോ സളേവായതനാനി [സളായതനാനി (ക.)], യേഹി ഫുട്ഠോ ബാലോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദയതി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന’’.

‘‘അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോ. ഇതി അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപം, ഇത്ഥേതം ദ്വയം, ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോ സളേവായതനാനി, യേഹി ഫുട്ഠോ പണ്ഡിതോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദയതി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന’’.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, കോ വിസേസോ കോ അധിപ്പയാസോ [അധിപ്പായോ (സീ. പീ. ക.), അധിപ്പായസോ (സ്യാ. കം.) അധി + പ + യസു + ണ + സീ = അധിപ്പയാസോ] കിം നാനാകരണം പണ്ഡിതസ്സ ബാലേനാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ, ഭഗവംനേത്തികാ, ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യായ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിവുതസ്സ ബാലസ്സ യായ ച തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ അയം കായോ സമുദാഗതോ, സാ ചേവ അവിജ്ജാ ബാലസ്സ അപ്പഹീനാ സാ ച തണ്ഹാ അപരിക്ഖീണാ. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അചരി ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. തസ്മാ ബാലോ കായസ്സ ഭേദാ കായൂപഗോ ഹോതി, സോ കായൂപഗോ സമാനോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി.

‘‘യായ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിവുതസ്സ പണ്ഡിതസ്സ യായ ച തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ അയം കായോ സമുദാഗതോ, സാ ചേവ അവിജ്ജാ പണ്ഡിതസ്സ പഹീനാ, സാ ച തണ്ഹാ പരിക്ഖീണാ. തം കിസ്സ ഹേതു? അചരി, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. തസ്മാ പണ്ഡിതോ കായസ്സ ഭേദാ ന കായൂപഗോ ഹോതി. സോ അകായൂപഗോ സമാനോ പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി. പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിസേസോ, അയം അധിപ്പയാസോ, ഇദം നാനാകരണം പണ്ഡിതസ്സ ബാലേന യദിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി. നവമം.

൧൦. പച്ചയസുത്തം

൨൦. സാവത്ഥിയം വിഹരതി…പേ… ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പടിച്ചസമുപ്പന്നേ ച ധമ്മേ. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ? ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം. ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം, ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി. അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞാപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി. ‘പസ്സഥാ’തി ചാഹ – ‘ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം’’’.

‘‘ഭവപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജാതി…പേ… ഉപാദാനപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ഭവോ… തണ്ഹാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ഉപാദാനം… വേദനാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ… ഫസ്സപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ… സളായതനപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സോ… നാമരൂപപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സളായതനം… വിഞ്ഞാണപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, നാമരൂപം… സങ്ഖാരപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം… അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം, ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി. അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞാപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി. ‘പസ്സഥാ’തി ചാഹ ‘അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ’. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാ തത്ര തഥതാ അവിതഥതാ അനഞ്ഞഥതാ ഇദപ്പച്ചയതാ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ? ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മം. ജാതി, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ഭവോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ. ഉപാദാനം ഭിക്ഖവേ…പേ… തണ്ഹാ, ഭിക്ഖവേ… വേദനാ, ഭിക്ഖവേ… ഫസ്സോ, ഭിക്ഖവേ… സളായതനം, ഭിക്ഖവേ… നാമരൂപം, ഭിക്ഖവേ… വിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ… സങ്ഖാരാ, ഭിക്ഖവേ… അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ‘അയഞ്ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ, ഇമേ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ’ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി, സോ വത പുബ്ബന്തം വാ പടിധാവിസ്സതി – ‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം [നു ഖ്വാഹം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] അതീതമദ്ധാനം, നനു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’ന്തി; അപരന്തം വാ ഉപധാവിസ്സതി [അപധാവിസ്സതി (ക.)] – ‘ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, നനു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാന’ന്തി; ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഭവിസ്സതി – ‘അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി, കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗമിസ്സതീ’തി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാഹി, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ അയഞ്ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഇമേ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠാ’’തി. ദസമം.

ആഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ആഹാരം ഫഗ്ഗുനോ ചേവ, ദ്വേ ച സമണബ്രാഹ്മണാ;

കച്ചാനഗോത്തോ ധമ്മകഥികം, അചേലം തിമ്ബരുകേന ച;

ബാലപണ്ഡിതതോ ചേവ, ദസമോ പച്ചയേന ചാതി.