൨. ഉപാസകവഗ്ഗോ

൧. കസിഭാരദ്വാജസുത്തം

൧൯൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മഗധേസു വിഹരതി ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിം ഏകനാളായം ബ്രാഹ്മണഗാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന കസിഭാരദ്വാജസ്സ [കസികഭാരദ്വാജസ്സ (ക.)] ബ്രാഹ്മണസ്സ പഞ്ചമത്താനി നങ്ഗലസതാനി പയുത്താനി ഹോന്തി വപ്പകാലേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന കസിഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കമ്മന്തോ തേനുപസങ്കമി.

തേന ഖോ പന സമയേന കസിഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിവേസനാ വത്തതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന പരിവേസനാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അദ്ദസാ ഖോ കസിഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം പിണ്ഡായ ഠിതം. ദിസ്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, സമണ, കസാമി ച വപാമി ച, കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ഭുഞ്ജാമി. ത്വമ്പി, സമണ, കസസ്സു ച വപസ്സു ച, കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി. ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, കസാമി ച വപാമി ച, കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ഭുഞ്ജാമീ’’തി. ന ഖോ മയം പസ്സാമ ഭോതോ ഗോതമസ്സ യുഗം വാ നങ്ഗലം വാ ഫാലം വാ പാചനം വാ ബലീബദ്ദേ വാ, അഥ ച പന ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, കസാമി ച വപാമി ച, കസിത്വാ ച വപിത്വാ ച ഭുഞ്ജാമീ’’തി. അഥ ഖോ കസിഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കസ്സകോ പടിജാനാസി, ന ച പസ്സാമി തേ കസിം;

കസ്സകോ പുച്ഛിതോ ബ്രൂഹി, കഥം ജാനേമു തം കസി’’ന്തി.

‘‘സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠി, പഞ്ഞാ മേ യുഗനങ്ഗലം;

ഹിരീ ഈസാ മനോ യോത്തം, സതി മേ ഫാലപാചനം.

‘‘കായഗുത്തോ വചീഗുത്തോ, ആഹാരേ ഉദരേ യതോ;

സച്ചം കരോമി നിദ്ദാനം, സോരച്ചം മേ പമോചനം.

‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹം, യോഗക്ഖേമാധിവാഹനം;

ഗച്ഛതി അനിവത്തന്തം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചതി.

‘‘ഏവമേസാ കസീ കട്ഠാ, സാ ഹോതി അമതപ്ഫലാ;

ഏതം കസിം കസിത്വാന, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവം ഗോതമോ. കസ്സകോ ഭവം. യഞ്ഹി ഭവം ഗോതമോ അമതപ്ഫലമ്പി കസിം കസതീ’’തി [ഭാസതീതി (ക.)].

‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യം,

സമ്പസ്സതം ബ്രാഹ്മണ നേസ ധമ്മോ;

ഗാഥാഭിഗീതം പനുദന്തി ബുദ്ധാ,

ധമ്മേ സതി ബ്രാഹ്മണ വുത്തിരേസാ.

‘‘അഞ്ഞേന ച കേവലിനം മഹേസിം,

ഖീണാസവം കുക്കുച്ചവൂപസന്തം;

അന്നേന പാനേന ഉപട്ഠഹസ്സു,

ഖേത്തഞ്ഹി തം പുഞ്ഞപേക്ഖസ്സ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, കസിഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൨. ഉദയസുത്തം

൧൯൮. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഉദയസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ ഉദയോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പത്തം ഓദനേന പൂരേസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഉദയസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ഉദയോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ പത്തം ഓദനേന പൂരേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പകട്ഠകോയം സമണോ ഗോതമോ പുനപ്പുനം ആഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘പുനപ്പുനഞ്ചേവ വപന്തി ബീജം, പുനപ്പുനം വസ്സതി ദേവരാജാ;

പുനപ്പുനം ഖേത്തം കസന്തി കസ്സകാ, പുനപ്പുനം ധഞ്ഞമുപേതി രട്ഠം.

‘‘പുനപ്പുനം യാചകാ യാചയന്തി, പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദന്തി;

പുനപ്പുനം ദാനപതീ ദദിത്വാ, പുനപ്പുനം സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാനം.

‘‘പുനപ്പുനം ഖീരനികാ ദുഹന്തി, പുനപ്പുനം വച്ഛോ ഉപേതി മാതരം;

പുനപ്പുനം കിലമതി ഫന്ദതി ച, പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ.

‘‘പുനപ്പുനം ജായതി മീയതി ച, പുനപ്പുനം സിവഥികം [സീവഥികം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഹരന്തി;

മഗ്ഗഞ്ച ലദ്ധാ അപുനബ്ഭവായ, ന പുനപ്പുനം ജായതി ഭൂരിപഞ്ഞോ’’തി [പുനപ്പുനം ജായതി ഭൂരിപഞ്ഞോതി (സ്യാ. കം. ക.)].

ഏവം വുത്തേ, ഉദയോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൩. ദേവഹിതസുത്തം

൧൯൯. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ വാതേഹാബാധികോ ഹോതി; ആയസ്മാ ച ഉപവാണോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഉപവാണം ആമന്തേസി – ‘‘ഇങ്ഘ മേ ത്വം, ഉപവാണ, ഉണ്ഹോദകം ജാനാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഉപവാണോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ദേവഹിതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അദ്ദസാ ഖോ ദേവഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ഉപവാണം തുണ്ഹീഭൂതം ഏകമന്തം ഠിതം. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ഉപവാണം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘തുണ്ഹീഭൂതോ ഭവം തിട്ഠം, മുണ്ഡോ സങ്ഘാടിപാരുതോ;

കിം പത്ഥയാനോ കിം ഏസം, കിം നു യാചിതുമാഗതോ’’തി.

‘‘അരഹം സുഗതോ ലോകേ, വാതേഹാബാധികോ മുനി;

സചേ ഉണ്ഹോദകം അത്ഥി, മുനിനോ ദേഹി ബ്രാഹ്മണ.

‘‘പൂജിതോ പൂജനേയ്യാനം, സക്കരേയ്യാന സക്കതോ;

അപചിതോ അപചേയ്യാനം [അപചിനേയ്യാനം (സീ. സ്യാ. കം.) ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ], തസ്സ ഇച്ഛാമി ഹാതവേ’’തി.

അഥ ഖോ ദേവഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ഉണ്ഹോദകസ്സ കാജം പുരിസേന ഗാഹാപേത്വാ ഫാണിതസ്സ ച പുടം ആയസ്മതോ ഉപവാണസ്സ പാദാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപവാണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ [നഹാപേത്വാ (സീ. പീ.)] ഉണ്ഹോദകേന ഫാണിതം ആലോലേത്വാ ഭഗവതോ പാദാസി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ആബാധോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി.

അഥ ഖോ ദേവഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദേവഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കത്ഥ ദജ്ജാ ദേയ്യധമ്മം, കത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം;

കഥഞ്ഹി യജമാനസ്സ, കഥം ഇജ്ഝതി ദക്ഖിണാ’’തി.

‘‘പുബ്ബേനിവാസം യോ വേദീ, സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതി;

അഥോ ജാതിക്ഖയം പത്തോ, അഭിഞ്ഞാവോസിതോ മുനി.

‘‘ഏത്ഥ ദജ്ജാ ദേയ്യധമ്മം, ഏത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം;

ഏവഞ്ഹി യജമാനസ്സ, ഏവം ഇജ്ഝതി ദക്ഖിണാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ദേവഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൪. മഹാസാലസുത്തം

൨൦൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ലൂഖോ ലൂഖപാവുരണോ [ലൂഖപാപുരണോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ തം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കിന്നു ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ലൂഖോ ലൂഖപാവുരണോ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ ഗോതമ, ചത്താരോ പുത്താ. തേ മം ദാരേഹി സംപുച്ഛ ഘരാ നിക്ഖാമേന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമാ ഗാഥായോ പരിയാപുണിത്വാ സഭായം മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേ പുത്തേസു ച സന്നിസിന്നേസു ഭാസസ്സു –

‘‘യേഹി ജാതേഹി നന്ദിസ്സം, യേസഞ്ച ഭവമിച്ഛിസം;

തേ മം ദാരേഹി സംപുച്ഛ, സാവ വാരേന്തി സൂകരം.

‘‘അസന്താ കിര മം ജമ്മാ, താത താതാതി ഭാസരേ;

രക്ഖസാ പുത്തരൂപേന, തേ ജഹന്തി വയോഗതം.

‘‘അസ്സോവ ജിണ്ണോ നിബ്ഭോഗോ, ഖാദനാ അപനീയതി;

ബാലകാനം പിതാ ഥേരോ, പരാഗാരേസു ഭിക്ഖതി.

‘‘ദണ്ഡോവ കിര മേ സേയ്യോ, യഞ്ചേ പുത്താ അനസ്സവാ;

ചണ്ഡമ്പി ഗോണം വാരേതി, അഥോ ചണ്ഡമ്പി കുക്കുരം.

‘‘അന്ധകാരേ പുരേ ഹോതി, ഗമ്ഭീരേ ഗാധമേധതി;

ദണ്ഡസ്സ ആനുഭാവേന, ഖലിത്വാ പതിതിട്ഠതീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ ഗാഥായോ പരിയാപുണിത്വാ സഭായം മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേ പുത്തേസു ച സന്നിസിന്നേസു അഭാസി –

‘‘യേഹി ജാതേഹി നന്ദിസ്സം, യേസഞ്ച ഭവമിച്ഛിസം;

തേ മം ദാരേഹി സംപുച്ഛ, സാവ വാരേന്തി സൂകരം.

‘‘അസന്താ കിര മം ജമ്മാ, താത താതാതി ഭാസരേ;

രക്ഖസാ പുത്തരൂപേന, തേ ജഹന്തി വയോഗതം.

‘‘അസ്സോവ ജിണ്ണോ നിബ്ഭോഗോ, ഖാദനാ അപനീയതി;

ബാലകാനം പിതാ ഥേരോ, പരാഗാരേസു ഭിക്ഖതി.

‘‘ദണ്ഡോവ കിര മേ സേയ്യോ, യഞ്ചേ പുത്താ അനസ്സവാ;

ചണ്ഡമ്പി ഗോണം വാരേതി, അഥോ ചണ്ഡമ്പി കുക്കുരം.

‘‘അന്ധകാരേ പുരേ ഹോതി, ഗമ്ഭീരേ ഗാധമേധതി;

ദണ്ഡസ്സ ആനുഭാവേന, ഖലിത്വാ പതിതിട്ഠതീ’’തി.

അഥ ഖോ നം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലം പുത്താ ഘരം നേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ പച്ചേകം ദുസ്സയുഗേന അച്ഛാദേസും. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ഏകം ദുസ്സയുഗം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാമ ആചരിയസ്സ ആചരിയധനം പരിയേസാമ. പടിഗ്ഗണ്ഹതു മേ ഭവം ഗോതമോ ആചരിയധന’’ന്തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. അഥ ഖോ സോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൫. മാനത്ഥദ്ധസുത്തം

൨൦൧. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന മാനത്ഥദ്ധോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി. സോ നേവ മാതരം അഭിവാദേതി, ന പിതരം അഭിവാദേതി, ന ആചരിയം അഭിവാദേതി, ന ജേട്ഠഭാതരം അഭിവാദേതി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേതി. അഥ ഖോ മാനത്ഥദ്ധസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ സമണോ ഗോതമോ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേതി. യംനൂനാഹം യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമേയ്യം. സചേ മം സമണോ ഗോതമോ ആലപിസ്സതി, അഹമ്പി തം ആലപിസ്സാമി. നോ ചേ മം സമണോ ഗോതമോ ആലപിസ്സതി, അഹമ്പി നാലപിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ മാനത്ഥദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം നാലപി. അഥ ഖോ മാനത്ഥദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘നായം സമണോ ഗോതമോ കിഞ്ചി ജാനാതീ’തി തതോവ പുന നിവത്തിതുകാമോ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ മാനത്ഥദ്ധസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ മാനത്ഥദ്ധം ബ്രാഹ്മണം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ന മാനം ബ്രാഹ്മണ സാധു, അത്ഥികസ്സീധ ബ്രാഹ്മണ;

യേന അത്ഥേന ആഗച്ഛി, തമേവമനുബ്രൂഹയേ’’തി.

അഥ ഖോ മാനത്ഥദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘ചിത്തം മേ സമണോ ഗോതമോ ജാനാതീ’’തി തത്ഥേവ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവതോ പാദാനി മുഖേന ച പരിചുമ്ബതി പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹതി, നാമഞ്ച സാവേതി – ‘‘മാനത്ഥദ്ധാഹം, ഭോ ഗോതമ, മാനത്ഥദ്ധാഹം, ഭോ ഗോതമാ’’തി. അഥ ഖോ സാ പരിസാ അബ്ഭുതചിത്തജാതാ [അബ്ഭുതചിത്തജാതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ (ക.)] അഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ! അയഞ്ഹി മാനത്ഥദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ നേവ മാതരം അഭിവാദേതി, ന പിതരം അഭിവാദേതി, ന ആചരിയം അഭിവാദേതി, ന ജേട്ഠഭാതരം അഭിവാദേതി; അഥ ച പന സമണേ ഗോതമേ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം കരോതീ’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ മാനത്ഥദ്ധം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘അലം, ബ്രാഹ്മണ, ഉട്ഠേഹി, സകേ ആസനേ നിസീദ. യതോ തേ മയി ചിത്തം പസന്ന’’ന്തി. അഥ ഖോ മാനത്ഥദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ സകേ ആസനേ നിസീദിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കേസു ന മാനം കയിരാഥ, കേസു ചസ്സ സഗാരവോ;

ക്യസ്സ അപചിതാ അസ്സു, ക്യസ്സു സാധു സുപൂജിതാ’’തി.

‘‘മാതരി പിതരി ചാപി, അഥോ ജേട്ഠമ്ഹി ഭാതരി;

ആചരിയേ ചതുത്ഥമ്ഹി,

തേസു ന മാനം കയിരാഥ;

തേസു അസ്സ സഗാരവോ,

ത്യസ്സ അപചിതാ അസ്സു;

ത്യസ്സു സാധു സുപൂജിതാ.

‘‘അരഹന്തേ സീതീഭൂതേ, കതകിച്ചേ അനാസവേ;

നിഹച്ച മാനം അഥദ്ധോ, തേ നമസ്സേ അനുത്തരേ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, മാനത്ഥദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൬. പച്ചനീകസുത്തം

൨൦൨. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന പച്ചനീകസാതോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി. അഥ ഖോ പച്ചനീകസാതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമേയ്യം. യം യദേവ സമണോ ഗോതമോ ഭാസിസ്സതി തം തദേവസ്സാഹം [തദേവ സാഹം (ക.)] പച്ചനീകാസ്സ’’ന്തി [പച്ചനീകസ്സന്തി (പീ.), പച്ചനീകസാതന്തി (ക.)]. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമതി. അഥ ഖോ പച്ചനീകസാതോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ചങ്കമന്തം ഏതദവോച – ‘ഭണ സമണധമ്മ’ന്തി.

‘‘ന പച്ചനീകസാതേന, സുവിജാനം സുഭാസിതം;

ഉപക്കിലിട്ഠചിത്തേന, സാരമ്ഭബഹുലേന ച.

‘‘യോ ച വിനേയ്യ സാരമ്ഭം, അപ്പസാദഞ്ച ചേതസോ;

ആഘാതം പടിനിസ്സജ്ജ, സ വേ [സചേ (സ്യാ. കം. ക.)] ജഞ്ഞാ സുഭാസിത’’ന്തി.

ഏവം വുത്തേ, പച്ചനീകസാതോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൭. നവകമ്മികസുത്തം

൨൦൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു വിഹരതി അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ. തേന ഖോ പന സമയേന നവകമ്മികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്മിം വനസണ്ഡേ കമ്മന്തം കാരാപേതി. അദ്ദസാ ഖോ നവകമ്മികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം സാലരുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം ഖോ ഇമസ്മിം വനസണ്ഡേ കമ്മന്തം കാരാപേന്തോ രമാമി. അയം സമണോ ഗോതമോ കിം കാരാപേന്തോ രമതീ’’തി? അഥ ഖോ നവകമ്മികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കേ നു കമ്മന്താ കരീയന്തി, ഭിക്ഖു സാലവനേ തവ;

യദേകകോ അരഞ്ഞസ്മിം, രതിം വിന്ദതി ഗോതമോ’’തി.

‘‘ന മേ വനസ്മിം കരണീയമത്ഥി,

ഉച്ഛിന്നമൂലം മേ വനം വിസൂകം;

സ്വാഹം വനേ നിബ്ബനഥോ വിസല്ലോ,

ഏകോ രമേ അരതിം വിപ്പഹായാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, നവകമ്മികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൮. കട്ഠഹാരസുത്തം

൨൦൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു വിഹരതി അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സമ്ബഹുലാ അന്തേവാസികാ കട്ഠഹാരകാ മാണവകാ യേന വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അദ്ദസംസു ഭഗവന്തം തസ്മിം വനസണ്ഡേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ദിസ്വാന യേന ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭാരദ്വാജഗോത്തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോചും – ‘‘യഗ്ഘേ, ഭവം ജാനേയ്യാസി! അസുകസ്മിം വനസണ്ഡേ സമണോ നിസിന്നോ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’. അഥ ഖോ ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ തേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം യേന സോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവന്തം തസ്മിം വനസണ്ഡേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ഗമ്ഭീരരൂപേ ബഹുഭേരവേ വനേ,

സുഞ്ഞം അരഞ്ഞം വിജനം വിഗാഹിയ;

അനിഞ്ജമാനേന ഠിതേന വഗ്ഗുനാ,

സുചാരുരൂപം വത ഭിക്ഖു ഝായസി.

‘‘ന യത്ഥ ഗീതം നപി യത്ഥ വാദിതം,

ഏകോ അരഞ്ഞേ വനവസ്സിതോ മുനി;

അച്ഛേരരൂപം പടിഭാതി മം ഇദം,

യദേകകോ പീതിമനോ വനേ വസേ.

‘‘മഞ്ഞാമഹം ലോകാധിപതിസഹബ്യതം,

ആകങ്ഖമാനോ തിദിവം അനുത്തരം;

കസ്മാ ഭവം വിജനമരഞ്ഞമസ്സിതോ,

തപോ ഇധ കുബ്ബസി ബ്രഹ്മപത്തിയാ’’തി.

‘‘യാ കാചി കങ്ഖാ അഭിനന്ദനാ വാ,

അനേകധാതൂസു പുഥൂ സദാസിതാ;

അഞ്ഞാണമൂലപ്പഭവാ പജപ്പിതാ,

സബ്ബാ മയാ ബ്യന്തികതാ സമൂലികാ.

‘‘സ്വാഹം അകങ്ഖോ അസിതോ അനൂപയോ,

സബ്ബേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധദസ്സനോ;

പപ്പുയ്യ സമ്ബോധിമനുത്തരം സിവം,

ഝായാമഹം ബ്രഹ്മ രഹോ വിസാരദോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൯. മാതുപോസകസുത്തം

൨൦൫. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ മാതുപോസകോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മാതുപോസകോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ധമ്മേന ഭിക്ഖം പരിയേസാമി, ധമ്മേന ഭിക്ഖം പരിയേസിത്വാ മാതാപിതരോ പോസേമി. കച്ചാഹം, ഭോ ഗോതമ, ഏവംകാരീ കിച്ചകാരീ ഹോമീ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഏവംകാരീ കിച്ചകാരീ ഹോസി. യോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ധമ്മേന ഭിക്ഖം പരിയേസതി, ധമ്മേന ഭിക്ഖം പരിയേസിത്വാ മാതാപിതരോ പോസേതി, ബഹും സോ പുഞ്ഞം പസവതീ’’തി.

‘‘യോ മാതരം പിതരം വാ, മച്ചോ ധമ്മേന പോസതി;

തായ നം പാരിചരിയായ, മാതാപിതൂസു പണ്ഡിതാ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, മാതുപോസകോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൧൦. ഭിക്ഖകസുത്തം

൨൦൬. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ഭിക്ഖകോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഭിക്ഖകോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഭിക്ഖകോ, ഭവമ്പി ഭിക്ഖകോ, ഇധ നോ കിം നാനാകരണ’’ന്തി?

‘‘ന തേന ഭിക്ഖകോ ഹോതി, യാവതാ ഭിക്ഖതേ പരേ;

വിസ്സം ധമ്മം സമാദായ, ഭിക്ഖു ഹോതി ന താവതാ.

‘‘യോധ പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച, ബാഹിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം;

സങ്ഖായ ലോകേ ചരതി, സ വേ ഭിക്ഖൂതി വുച്ചതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഭിക്ഖകോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൧൧. സങ്ഗാരവസുത്തം

൨൦൭. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഗാരവോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി ഉദകസുദ്ധികോ, ഉദകേന പരിസുദ്ധിം പച്ചേതി, സായം പാതം ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സങ്ഗാരവോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി ഉദകസുദ്ധികോ, ഉദകേന സുദ്ധിം പച്ചേതി, സായം പാതം ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ യേന സങ്ഗാരവസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സങ്ഗാരവസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സങ്ഗാരവോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സങ്ഗാരവം ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഉദകസുദ്ധികോ, ഉദകേന സുദ്ധിം പച്ചേസി, സായം പാതം ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘കിം പന ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ ഉദകസുദ്ധികോ, ഉദകസുദ്ധിം പച്ചേസി, സായം പാതം ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരസീ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ ഗോതമ [ഇധ മേ ഭോ ഗോതമ അഹം (പീ. ക.)], യം ദിവാ പാപകമ്മം കതം ഹോതി, തം സായം ന്ഹാനേന [നഹാനേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പവാഹേമി, യം രത്തിം പാപകമ്മം കതം ഹോതി തം പാതം ന്ഹാനേന പവാഹേമി. ഇമം ഖ്വാഹം, ഭോ ഗോതമ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ ഉദകസുദ്ധികോ, ഉദകേന സുദ്ധിം പച്ചേമി, സായം പാതം ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരാമീ’’തി.

‘‘ധമ്മോ രഹദോ ബ്രാഹ്മണ സീലതിത്ഥോ,

അനാവിലോ സബ്ഭി സതം പസത്ഥോ;

യത്ഥ ഹവേ വേദഗുനോ സിനാതാ,