൧. അരഹന്തവഗ്ഗോ

൧. ധനഞ്ജാനീസുത്തം

൧൮൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധനഞ്ജാനീ [ധാനഞ്ജാനീ (പീ. സീ. അട്ഠ.)] നാമ ബ്രാഹ്മണീ അഭിപ്പസന്നാ ഹോതി ബുദ്ധേ ച ധമ്മേ ച സങ്ഘേ ച. അഥ ഖോ ധനഞ്ജാനീ ബ്രാഹ്മണീ ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭത്തം ഉപസംഹരന്തീ ഉപക്ഖലിത്വാ തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ;

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ;

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ ധനഞ്ജാനിം ബ്രാഹ്മണിം ഏതദവോച – ‘‘ഏവമേവം പനായം വസലീ യസ്മിം വാ തസ്മിം വാ തസ്സ മുണ്ഡകസ്സ സമണസ്സ വണ്ണം ഭാസതി. ഇദാനി ത്യാഹം, വസലി, തസ്സ സത്ഥുനോ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘ന ഖ്വാഹം തം, ബ്രാഹ്മണ, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ, യോ തസ്സ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേയ്യ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. അപി ച ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഗച്ഛ, ഗന്ത്വാ വിജാനിസ്സസീ’’തി [ഗന്ത്വാപി ജാനിസ്സസീതി (സ്യാ. കം.)].

അഥ ഖോ ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ കുപിതോ അനത്തമനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കിംസു ഛേത്വാ സുഖം സേതി, കിംസു ഛേത്വാ ന സോചതി;

കിസ്സസ്സു ഏകധമ്മസ്സ, വധം രോചേസി ഗോതമാ’’തി.

‘‘കോധം ഛേത്വാ സുഖം സേതി, കോധം ഛേത്വാ ന സോചതി;

കോധസ്സ വിസമൂലസ്സ, മധുരഗ്ഗസ്സ ബ്രാഹ്മണ;

വധം അരിയാ പസംസന്തി, തഞ്ഹി ഛേത്വാ ന സോചതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

അലത്ഥ ഖോ ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ഖോ പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീതി.

൨. അക്കോസസുത്തം

൧൮൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അസ്സോസി ഖോ അക്കോസകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘ഭാരദ്വാജഗോത്തോ കിര ബ്രാഹ്മണോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി കുപിതോ അനത്തമനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസതി പരിഭാസതി.

ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ അക്കോസകഭാരദ്വാജം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, അപി നു ഖോ തേ ആഗച്ഛന്തി മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ അതിഥിയോ [അതിഥയോ (?)]’’തി? ‘‘അപ്പേകദാ മേ, ഭോ ഗോതമ, ആഗച്ഛന്തി മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ അതിഥിയോ’’തി. ‘‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ബ്രാഹ്മണ, അപി നു തേസം അനുപ്പദേസി ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ സായനീയം വാ’’’തി? ‘‘‘അപ്പേകദാ നേസാഹം, ഭോ ഗോതമ, അനുപ്പദേമി ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ സായനീയം വാ’’’തി. ‘‘‘സചേ ഖോ പന തേ, ബ്രാഹ്മണ, നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, കസ്സ തം ഹോതീ’’’തി? ‘‘‘സചേ തേ, ഭോ ഗോതമ, നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, അമ്ഹാകമേവ തം ഹോതീ’’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, യം ത്വം അമ്ഹേ അനക്കോസന്തേ അക്കോസസി, അരോസേന്തേ രോസേസി, അഭണ്ഡന്തേ ഭണ്ഡസി, തം തേ മയം നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. തവേവേതം, ബ്രാഹ്മണ, ഹോതി; തവേവേതം, ബ്രാഹ്മണ, ഹോതി’’.

‘‘യോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അക്കോസന്തം പച്ചക്കോസതി, രോസേന്തം പടിരോസേതി, ഭണ്ഡന്തം പടിഭണ്ഡതി, അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, സമ്ഭുഞ്ജതി വീതിഹരതീതി. തേ മയം തയാ നേവ സമ്ഭുഞ്ജാമ ന വീതിഹരാമ. തവേവേതം, ബ്രാഹ്മണ, ഹോതി; തവേവേതം, ബ്രാഹ്മണ, ഹോതീ’’തി. ‘‘ഭവന്തം ഖോ ഗോതമം സരാജികാ പരിസാ ഏവം ജാനാതി – ‘അരഹം സമണോ ഗോതമോ’തി. അഥ ച പന ഭവം ഗോതമോ കുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘അക്കോധസ്സ കുതോ കോധോ, ദന്തസ്സ സമജീവിനോ;

സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സ, ഉപസന്തസ്സ താദിനോ.

‘‘തസ്സേവ തേന പാപിയോ, യോ കുദ്ധം പടികുജ്ഝതി;

കുദ്ധം അപ്പടികുജ്ഝന്തോ, സങ്ഗാമം ജേതി ദുജ്ജയം.

‘‘ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതി, അത്തനോ ച പരസ്സ ച;

പരം സങ്കുപിതം ഞത്വാ, യോ സതോ ഉപസമ്മതി.

‘‘ഉഭിന്നം തികിച്ഛന്താനം, അത്തനോ ച പരസ്സ ച;

ജനാ മഞ്ഞന്തി ബാലോതി, യേ ധമ്മസ്സ അകോവിദാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അക്കോസകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭോതോ ഗോതമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

അലത്ഥ ഖോ അക്കോസകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ഖോ പനായസ്മാ അക്കോസകഭാരദ്വാജോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീതി.

൩. അസുരിന്ദകസുത്തം

൧൮൯. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അസ്സോസി ഖോ അസുരിന്ദകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ കിര സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി കുപിതോ അനത്തമനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസതി പരിഭാസതി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ അസുരിന്ദകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ജിതോസി, സമണ, ജിതോസി, സമണാ’’തി.

‘‘ജയം വേ മഞ്ഞതി ബാലോ, വാചായ ഫരുസം ഭണം;

ജയഞ്ചേവസ്സ തം ഹോതി, യാ തിതിക്ഖാ വിജാനതോ.

‘‘തസ്സേവ തേന പാപിയോ, യോ കുദ്ധം പടികുജ്ഝതി;

കുദ്ധം അപ്പടികുജ്ഝന്തോ, സങ്ഗാമം ജേതി ദുജ്ജയം.

‘‘ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതി, അത്തനോ ച പരസ്സ ച;

പരം സങ്കുപിതം ഞത്വാ, യോ സതോ ഉപസമ്മതി.

‘‘ഉഭിന്നം തികിച്ഛന്താനം, അത്തനോ ച പരസ്സ ച;

ജനാ മഞ്ഞന്തി ബാലോതി, യേ ധമ്മസ്സ അകോവിദാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അസുരിന്ദകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീ’’തി.

൪. ബിലങ്ഗികസുത്തം

൧൯൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അസ്സോസി ഖോ ബിലങ്ഗികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘ഭാരദ്വാജഗോത്തോ കിര ബ്രാഹ്മണോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി കുപിതോ അനത്തമനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബിലങ്ഗികസ്സ ഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ബിലങ്ഗികം ഭാരദ്വാജം ബ്രാഹ്മണം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘യോ അപ്പദുട്ഠസ്സ നരസ്സ ദുസ്സതി,

സുദ്ധസ്സ പോസസ്സ അനങ്ഗണസ്സ;

തമേവ ബാലം പച്ചേതി പാപം,

സുഖുമോ രജോ പടിവാതംവ ഖിത്തോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, വിലങ്ഗികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീ’’തി.

൫. അഹിംസകസുത്തം

൧൯൧. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ അഹിംസകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഹിംസകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹിംസകാഹം, ഭോ ഗോതമ, അഹിംസകാഹം, ഭോ ഗോതമാ’’തി.

‘‘യഥാ നാമം തഥാ ചസ്സ, സിയാ ഖോ ത്വം അഹിംസകോ;

യോ ച കായേന വാചായ, മനസാ ച ന ഹിംസതി;

സ വേ അഹിംസകോ ഹോതി, യോ പരം ന വിഹിംസതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അഹിംസകഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ അഹിംസകഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീ’’തി.

൬. ജടാസുത്തം

൧൯൨. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ജടാഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജടാഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘അന്തോജടാ ബഹിജടാ, ജടായ ജടിതാ പജാ;

തം തം ഗോതമ പുച്ഛാമി, കോ ഇമം വിജടയേ ജട’’ന്തി.

‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജടം.

‘‘യേസം രാഗോ ച ദോസോ ച, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

ഖീണാസവാ അരഹന്തോ, തേസം വിജടിതാ ജടാ.

‘‘യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

പടിഘം രൂപസഞ്ഞാ ച, ഏത്ഥേസാ ഛിജ്ജതേ ജടാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ജടാഭാരദ്വാജോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീ’’തി.

൭. സുദ്ധികസുത്തം

൧൯൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ സുദ്ധികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുദ്ധികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അജ്ഝഭാസി –

‘‘ന ബ്രാഹ്മണോ [നാബ്രാഹ്മണോ (?)] സുജ്ഝതി കോചി, ലോകേ സീലവാപി തപോകരം;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സുജ്ഝതി ന അഞ്ഞാ ഇതരാ പജാ’’തി.

‘‘ബഹുമ്പി പലപം ജപ്പം, ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

അന്തോകസമ്ബു സങ്കിലിട്ഠോ, കുഹനം ഉപനിസ്സിതോ.

‘‘ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ, സുദ്ദോ ചണ്ഡാലപുക്കുസോ;

ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ, നിച്ചം ദള്ഹപരക്കമോ;

പപ്പോതി പരമം സുദ്ധിം, ഏവം ജാനാഹി ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സുദ്ധികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീ’’തി.

൮. അഗ്ഗികസുത്തം

൧൯൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഗ്ഗികഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സപ്പിനാ പായസോ സന്നിഹിതോ ഹോതി – ‘‘അഗ്ഗിം ജുഹിസ്സാമി, അഗ്ഗിഹുത്തം പരിചരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. രാജഗഹേ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ യേന അഗ്ഗികഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അദ്ദസാ ഖോ അഗ്ഗികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം പിണ്ഡായ ഠിതം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘തീഹി വിജ്ജാഹി സമ്പന്നോ, ജാതിമാ സുതവാ ബഹൂ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോമം ഭുഞ്ജേയ്യ പായസ’’ന്തി.

‘‘ബഹുമ്പി പലപം ജപ്പം, ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

അന്തോകസമ്ബു സംകിലിട്ഠോ, കുഹനാപരിവാരിതോ.

‘‘പുബ്ബേനിവാസം യോ വേദീ, സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതി;

അഥോ ജാതിക്ഖയം പത്തോ, അഭിഞ്ഞാവോസിതോ മുനി.

‘‘ഏതാഹി തീഹി വിജ്ജാഹി, തേവിജ്ജോ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോമം ഭുഞ്ജേയ്യ പായസ’’ന്തി.

‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവം ഗോതമോ. ബ്രാഹ്മണോ ഭവ’’ന്തി.

‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യം,

സമ്പസ്സതം ബ്രാഹ്മണ നേസ ധമ്മോ;

ഗാഥാഭിഗീതം പനുദന്തി ബുദ്ധാ,

ധമ്മേ സതി ബ്രാഹ്മണ വുത്തിരേസാ.

‘‘അഞ്ഞേന ച കേവലിനം മഹേസിം,

ഖീണാസവം കുക്കുച്ചവൂപസന്തം;

അന്നേന പാനേന ഉപട്ഠഹസ്സു,

ഖേത്തഞ്ഹി തം പുഞ്ഞപേക്ഖസ്സ ഹോതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ അഗ്ഗികഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീ’’തി.

൯. സുന്ദരികസുത്തം

൧൯൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു വിഹരതി സുന്ദരികായ നദിയാ തീരേ. തേന ഖോ പന സമയേന സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ സുന്ദരികായ നദിയാ തീരേ അഗ്ഗിം ജുഹതി, അഗ്ഗിഹുത്തം പരിചരതി. അഥ ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിം ജുഹിത്വാ അഗ്ഗിഹുത്തം പരിചരിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ സമന്താ ചതുദ്ദിസാ അനുവിലോകേസി – ‘‘കോ നു ഖോ ഇമം ഹബ്യസേസം ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി? അദ്ദസാ ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സസീസം പാരുതം നിസിന്നം. ദിസ്വാന വാമേന ഹത്ഥേന ഹബ്യസേസം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന കമണ്ഡലും ഗഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സുന്ദരികഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പദസദ്ദേന സീസം വിവരി. അഥ ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ‘മുണ്ഡോ അയം ഭവം, മുണ്ഡകോ അയം ഭവ’ന്തി തതോവ പുന നിവത്തിതുകാമോ അഹോസി. അഥ ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘മുണ്ഡാപി ഹി ഇധേകച്ചേ ബ്രാഹ്മണാ ഭവന്തി; യംനൂനാഹം തം ഉപസങ്കമിത്വാ ജാതിം പുച്ഛേയ്യ’ന്തി.

അഥ ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘കിംജച്ചോ ഭവ’ന്തി?

‘‘മാ ജാതിം പുച്ഛ ചരണഞ്ച പുച്ഛ,

കട്ഠാ ഹവേ ജായതി ജാതവേദോ;

നീചാകുലീനോപി മുനി ധിതിമാ,

ആജാനീയോ ഹോതി ഹിരീനിസേധോ.

‘‘സച്ചേന ദന്തോ ദമസാ ഉപേതോ,

വേദന്തഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ;

യഞ്ഞോപനീതോ തമുപവ്ഹയേഥ,

കാലേന സോ ജുഹതി ദക്ഖിണേയ്യേ’’തി.

‘‘അദ്ധാ സുയിട്ഠം സുഹുതം മമ യിദം,

യം താദിസം വേദഗുമദ്ദസാമി;

തുമ്ഹാദിസാനഞ്ഹി അദസ്സനേന,

അഞ്ഞോ ജനോ ഭുഞ്ജതി ഹബ്യസേസ’’ന്തി.

‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവം ഗോതമോ. ബ്രാഹ്മണോ ഭവ’’ന്തി.

‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യം,

സമ്പസ്സതം ബ്രാഹ്മണ നേസ ധമ്മോ;

ഗാഥാഭിഗീതം പനുദന്തി ബുദ്ധാ,

ധമ്മേ സതി ബ്രാഹ്മണ വുത്തിരേസാ.

‘‘അഞ്ഞേന ച കേവലിനം മഹേസിം,

ഖീണാസവം കുക്കുച്ചവൂപസന്തം;

അന്നേന പാനേന ഉപട്ഠഹസ്സു,

ഖേത്തഞ്ഹി തം പുഞ്ഞപേക്ഖസ്സ ഹോതീ’’തി.

‘‘അഥ കസ്സ ചാഹം, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ഹബ്യസേസം ദമ്മീ’’തി? ‘‘ന ഖ്വാഹം, ബ്രാഹ്മണ, പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ യസ്സേസോ ഹബ്യസേസോ ഭുത്തോ സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛേയ്യ അഞ്ഞത്ര, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതസ്സ വാ തഥാഗതസാവകസ്സ വാ. തേന ഹി ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, തം ഹബ്യസേസം അപ്പഹരിതേ വാ ഛഡ്ഡേഹി അപ്പാണകേ വാ ഉദകേ ഓപിലാപേഹീ’’തി.

അഥ ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ തം ഹബ്യസേസം അപ്പാണകേ ഉദകേ ഓപിലാപേസി. അഥ ഖോ സോ ഹബ്യസേസോ ഉദകേ പക്ഖിത്തോ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സന്ധൂപായതി സമ്പധൂപായതി. സേയ്യഥാപി നാമ ഫാലോ [ലോഹോ (ക.)] ദിവസംസന്തത്തോ [ദിവസസന്തത്തോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉദകേ പക്ഖിത്തോ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സന്ധൂപായതി സമ്പധൂപായതി; ഏവമേവ സോ ഹബ്യസേസോ ഉദകേ പക്ഖിത്തോ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സന്ധൂപായതി സമ്പധൂപായതി.

അഥ ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ സുന്ദരികഭാരദ്വാജം ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘മാ ബ്രാഹ്മണ ദാരു സമാദഹാനോ,

സുദ്ധിം അമഞ്ഞി ബഹിദ്ധാ ഹി ഏതം;

ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തി,

യോ ബാഹിരേന പരിസുദ്ധിമിച്ഛേ.

‘‘ഹിത്വാ അഹം ബ്രാഹ്മണ ദാരുദാഹം

അജ്ഝത്തമേവുജ്ജലയാമി [അജ്ഝത്തമേവ ജലയാമി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ജോതിം;

നിച്ചഗ്ഗിനീ നിച്ചസമാഹിതത്തോ,

അരഹം അഹം ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമി.

‘‘മാനോ ഹി തേ ബ്രാഹ്മണ ഖാരിഭാരോ,

കോധോ ധുമോ ഭസ്മനി മോസവജ്ജം;

ജിവ്ഹാ സുജാ ഹദയം ജോതിഠാനം,

അത്താ സുദന്തോ പുരിസസ്സ ജോതി.

‘‘ധമ്മോ രഹദോ ബ്രാഹ്മണ സീലതിത്ഥോ,

അനാവിലോ സബ്ഭി സതം പസത്ഥോ;

യത്ഥ ഹവേ വേദഗുനോ സിനാതാ,

അനല്ലഗത്താവ [അനല്ലീനഗത്താവ (സീ. പീ. ക.)] തരന്തി പാരം.

‘‘സച്ചം ധമ്മോ സംയമോ ബ്രഹ്മചരിയം,

മജ്ഝേ സിതാ ബ്രാഹ്മണ ബ്രഹ്മപത്തി;

സ തുജ്ജുഭൂതേസു നമോ കരോഹി,

തമഹം നരം ധമ്മസാരീതി ബ്രൂമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സുന്ദരികഭാരദ്വാജോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ അരഹതം അഹോസീ’’തി.

൧൦. ബഹുധീതരസുത്തം

൧൯൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു വിഹരതി അഞ്ഞതരസ്മിം വനസണ്ഡേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചതുദ്ദസ ബലീബദ്ദാ നട്ഠാ ഹോന്തി. അഥ ഖോ ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ തേ ബലീബദ്ദേ ഗവേസന്തോ യേന സോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അദ്ദസ ഭഗവന്തം തസ്മിം വനസണ്ഡേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ന ഹി നൂനിമസ്സ [നഹനൂനിമസ്സ (സീ. സ്യാ. കം.)] സമണസ്സ, ബലീബദ്ദാ ചതുദ്ദസ;

അജ്ജസട്ഠിം ന ദിസ്സന്തി, തേനായം സമണോ സുഖീ.

‘‘ന ഹി നൂനിമസ്സ സമണസ്സ, തിലാഖേത്തസ്മി പാപകാ;

ഏകപണ്ണാ ദുപണ്ണാ [ദ്വിപണ്ണാ (സീ. പീ.)] ച, തേനായം സമണോ സുഖീ.

‘‘ന ഹി നൂനിമസ്സ സമണസ്സ, തുച്ഛകോട്ഠസ്മി മൂസികാ;