൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ബ്രഹ്മായാചനസുത്തം

൧൭൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ. ആലയരാമാ ഖോ പനായം പജാ ആലയരതാ ആലയസമ്മുദിതാ. ആലയരാമായ ഖോ പന പജായ ആലയരതായ ആലയസമ്മുദിതായ ദുദ്ദസം ഇദം ഠാനം യദിദം ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോ. ഇദമ്പി ഖോ ഠാനം ദുദ്ദസം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ധമ്മം ദേസേയ്യം; പരേ ച മേ ന ആജാനേയ്യും; സോ മമസ്സ കിലമഥോ, സാ മമസ്സ വിഹേസാ’’തി. അപിസ്സു ഭഗവന്തം ഇമാ അനച്ഛരിയാ ഗാഥായോ പടിഭംസു പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ –

‘‘കിച്ഛേന മേ അധിഗതം, ഹലം ദാനി പകാസിതും;

രാഗദോസപരേതേഹി, നായം ധമ്മോ സുസമ്ബുധോ.

‘‘പടിസോതഗാമിം നിപുണം, ഗമ്ഭീരം ദുദ്ദസം അണും;

രാഗരത്താ ന ദക്ഖന്തി, തമോഖന്ധേന ആവുടാ’’തി [തമോക്ഖന്ധേന ആവുതാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

ഇതിഹ ഭഗവതോ പടിസഞ്ചിക്ഖതോ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമതി, നോ ധമ്മദേസനായ.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മുനോ സഹമ്പതിസ്സ ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ഏതദഹോസി – ‘‘നസ്സതി വത ഭോ ലോകോ, വിനസ്സതി വത ഭോ ലോകോ, യത്ര ഹി നാമ തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമതി [നമിസ്സതി (?)], നോ ധമ്മദേസനായാ’’തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം [സമ്മിഞ്ജിതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം പഥവിയം നിഹന്ത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദേസേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മം. സന്തി സത്താ അപ്പരജക്ഖജാതികാ, അസ്സവനതാ ധമ്മസ്സ പരിഹായന്തി. ഭവിസ്സന്തി ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ’’തി. ഇദമവോച ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി, ഇദം വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘പാതുരഹോസി മഗധേസു പുബ്ബേ,

ധമ്മോ അസുദ്ധോ സമലേഹി ചിന്തിതോ;

അപാപുരേതം [അവാപുരേതം (സീ.)] അമതസ്സ ദ്വാരം,

സുണന്തു ധമ്മം വിമലേനാനുബുദ്ധം.

‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ,

യഥാപി പസ്സേ ജനതം സമന്തതോ;

തഥൂപമം ധമ്മമയം സുമേധ,

പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖു;

സോകാവതിണ്ണം [സോകാവകിണ്ണം (സീ.)] ജനതമപേതസോകോ,

അവേക്ഖസ്സു ജാതിജരാഭിഭൂതം.

‘‘ഉട്ഠേഹി വീര വിജിതസങ്ഗാമ,

സത്ഥവാഹ അനണ [അണണ (രൂപസിദ്ധിടീകാ)] വിചര ലോകേ;

ദേസസ്സു [ദേസേതു (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ഭഗവാ ധമ്മം,

അഞ്ഞാതാരോ ഭവിസ്സന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ബ്രഹ്മുനോ ച അജ്ഝേസനം വിദിത്വാ സത്തേസു ച കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ, അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനേ വിഹരന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ന പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനേ [ദസ്സാവിനോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വിഹരന്തേ. സേയ്യഥാപി നാമ ഉപ്പലിനിയം വാ പദുമിനിയം വാ പുണ്ഡരീകിനിയം വാ അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോ നിമുഗ്ഗപോസീനി, അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി സമോദകം ഠിതാനി, അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാ അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനി [തിട്ഠന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അനുപലിത്താനി ഉദകേന; ഏവമേവ ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ, അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനേ വിഹരന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ന പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനേ വിഹരന്തേ. ദിസ്വാന ബ്രഹ്മാനം സഹമ്പതിം ഗാഥായ പച്ചഭാസി –

‘‘അപാരുതാ തേസം അമതസ്സ ദ്വാരാ,

യേ സോതവന്തോ പമുഞ്ചന്തു സദ്ധം;

വിഹിംസസഞ്ഞീ പഗുണം ന ഭാസിം,

ധമ്മം പണീതം മനുജേസു ബ്രഹ്മേ’’തി.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ‘‘കതാവകാസോ ഖോമ്ഹി ഭഗവതാ ധമ്മദേസനായാ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൨. ഗാരവസുത്തം

൧൭൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ദുക്ഖം ഖോ അഗാരവോ വിഹരതി അപ്പതിസ്സോ, കം നു ഖ്വാഹം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ [ഗരുകത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി?

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അപരിപുണ്ണസ്സ ഖോ സീലക്ഖന്ധസ്സ പാരിപൂരിയാ അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം. ന ഖോ പനാഹം പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അത്തനാ സീലസമ്പന്നതരം അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, യമഹം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം.

‘‘അപരിപുണ്ണസ്സ ഖോ സമാധിക്ഖന്ധസ്സ പാരിപൂരിയാ അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം. ന ഖോ പനാഹം പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ…പേ… അത്തനാ സമാധിസമ്പന്നതരം അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, യമഹം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം.

‘‘അപരിപുണ്ണസ്സ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ പാരിപൂരിയാ അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം. ന ഖോ പനാഹം പസ്സാമി സദേവകേ…പേ… അത്തനാ പഞ്ഞാസമ്പന്നതരം അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, യമഹം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം.

‘‘അപരിപുണ്ണസ്സ ഖോ വിമുത്തിക്ഖന്ധസ്സ പാരിപൂരിയാ അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം. ന ഖോ പനാഹം പസ്സാമി സദേവകേ…പേ… അത്തനാ വിമുത്തിസമ്പന്നതരം അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, യമഹം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം.

‘‘അപരിപുണ്ണസ്സ ഖോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധസ്സ പാരിപൂരിയാ അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം. ന ഖോ പനാഹം പസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അത്തനാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നതരം അഞ്ഞം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, യമഹം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യം. യംനൂനാഹം യ്വായം ധമ്മോ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധോ തമേവ ധമ്മം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏവമേതം, ഭഗവാ, ഏവമേതം, സുഗത! യേപി തേ, ഭന്തേ, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേപി ഭഗവന്തോ ധമ്മഞ്ഞേവ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരിംസു; യേപി തേ, ഭന്തേ, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ തേപി ഭഗവന്തോ ധമ്മഞ്ഞേവ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരിസ്സന്തി. ഭഗവാപി, ഭന്തേ, ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മഞ്ഞേവ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതൂ’’തി. ഇദമവോച ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി, ഇദം വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

‘‘യേ ച അതീതാ സമ്ബുദ്ധാ, യേ ച ബുദ്ധാ അനാഗതാ;

യോ ചേതരഹി സമ്ബുദ്ധോ, ബഹൂനം [ബഹുന്നം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സോകനാസനോ.

‘‘സബ്ബേ സദ്ധമ്മഗരുനോ, വിഹംസു [വിഹരിംസു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വിഹരന്തി ച;

തഥാപി വിഹരിസ്സന്തി, ഏസാ ബുദ്ധാന ധമ്മതാ.

‘‘തസ്മാ ഹി അത്തകാമേന [അത്ഥകാമേന (സീ. പീ. ക.)], മഹത്തമഭികങ്ഖതാ;

സദ്ധമ്മോ ഗരുകാതബ്ബോ, സരം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി.

൩. ബ്രഹ്മദേവസുത്തം

൧൭൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരിസ്സാ ബ്രാഹ്മണിയാ ബ്രഹ്മദേവോ നാമ പുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബ്രഹ്മദേവോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ബ്രഹ്മദേവോ അരഹതം അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ബ്രഹ്മദേവോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ യേന സകമാതു നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ബ്രഹ്മദേവസ്സ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ ബ്രഹ്മുനോ ആഹുതിം നിച്ചം പഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മുനോ സഹമ്പതിസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മതോ ബ്രഹ്മദേവസ്സ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ ബ്രഹ്മുനോ ആഹുതിം നിച്ചം പഗ്ഗണ്ഹാതി. യംനൂനാഹം തം ഉപസങ്കമിത്വാ സംവേജേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ആയസ്മതോ ബ്രഹ്മദേവസ്സ മാതു നിവേസനേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി വേഹാസം ഠിതോ ആയസ്മതോ ബ്രഹ്മദേവസ്സ മാതരം ബ്രാഹ്മണിം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ദൂരേ ഇതോ ബ്രാഹ്മണി ബ്രഹ്മലോകോ,

യസ്സാഹുതിം പഗ്ഗണ്ഹാസി നിച്ചം;

നേതാദിസോ ബ്രാഹ്മണി ബ്രഹ്മഭക്ഖോ,

കിം ജപ്പസി ബ്രഹ്മപഥം അജാനം [അജാനന്തീ (സീ. പീ. ക.)].

‘‘ഏസോ ഹി തേ ബ്രാഹ്മണി ബ്രഹ്മദേവോ,

നിരൂപധികോ അതിദേവപത്തോ;

അകിഞ്ചനോ ഭിക്ഖു അനഞ്ഞപോസീ,

യോ തേ സോ [തേ സോ (സീ. പീ.), യോ തേ സ (?)] പിണ്ഡായ ഘരം പവിട്ഠോ.

‘‘ആഹുനേയ്യോ വേദഗു ഭാവിതത്തോ,

നരാനം ദേവാനഞ്ച ദക്ഖിണേയ്യോ;

ബാഹിത്വാ പാപാനി അനൂപലിത്തോ,

ഘാസേസനം ഇരിയതി സീതിഭൂതോ.

‘‘ന തസ്സ പച്ഛാ ന പുരത്ഥമത്ഥി,

സന്തോ വിധൂമോ അനിഘോ നിരാസോ;

നിക്ഖിത്തദണ്ഡോ തസഥാവരേസു,

സോ ത്യാഹുതിം ഭുഞ്ജതു അഗ്ഗപിണ്ഡം.

‘‘വിസേനിഭൂതോ ഉപസന്തചിത്തോ,

നാഗോവ ദന്തോ ചരതി അനേജോ;

ഭിക്ഖു സുസീലോ സുവിമുത്തചിത്തോ,

സോ ത്യാഹുതിം ഭുഞ്ജതു അഗ്ഗപിണ്ഡം.

‘‘തസ്മിം പസന്നാ അവികമ്പമാനാ,

പതിട്ഠപേഹി ദക്ഖിണം ദക്ഖിണേയ്യേ;

കരോഹി പുഞ്ഞം സുഖമായതികം,

ദിസ്വാ മുനിം ബ്രാഹ്മണി ഓഘതിണ്ണ’’ന്തി.

‘‘തസ്മിം പസന്നാ അവികമ്പമാനാ,

പതിട്ഠപേസി ദക്ഖിണം ദക്ഖിണേയ്യേ;

അകാസി പുഞ്ഞം സുഖമായതികം,

ദിസ്വാ മുനിം ബ്രാഹ്മണീ ഓഘതിണ്ണ’’ന്തി.

൪. ബകബ്രഹ്മസുത്തം

൧൭൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ബകസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘ഇദം നിച്ചം, ഇദം ധുവം, ഇദം സസ്സതം, ഇദം കേവലം, ഇദം അചവനധമ്മം, ഇദഞ്ഹി ന ജായതി ന ജീയതി ന മീയതി ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതി, ഇതോ ച പനഞ്ഞം ഉത്തരിം [ഉത്തരിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിസ്സരണം നത്ഥീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ബകസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അദ്ദസാ ഖോ ബകോ ബ്രഹ്മാ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏഹി ഖോ മാരിസ, സ്വാഗതം തേ, മാരിസ! ചിരസ്സം ഖോ മാരിസ! ഇമം പരിയായമകാസി യദിദം ഇധാഗമനായ. ഇദഞ്ഹി, മാരിസ, നിച്ചം, ഇദം ധുവം, ഇദം സസ്സതം, ഇദം കേവലം, ഇദം അചവനധമ്മം, ഇദഞ്ഹി ന ജായതി ന ജീയതി ന മീയതി ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതി. ഇതോ ച പനഞ്ഞം ഉത്തരി നിസ്സരണം നത്ഥീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ ബകം ബ്രഹ്മാനം ഏതദവോച – ‘‘അവിജ്ജാഗതോ വത, ഭോ, ബകോ ബ്രഹ്മാ; അവിജ്ജാഗതോ വത, ഭോ, ബകോ ബ്രഹ്മാ. യത്ര ഹി നാമ അനിച്ചംയേവ സമാനം നിച്ചന്തി വക്ഖതി, അധുവംയേവ സമാനം ധുവന്തി വക്ഖതി, അസസ്സതംയേവ സമാനം സസ്സതന്തി വക്ഖതി, അകേവലംയേവ സമാനം കേവലന്തി വക്ഖതി, ചവനധമ്മംയേവ സമാനം അചവനധമ്മന്തി വക്ഖതി. യത്ഥ ച പന ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ച, തഞ്ച തഥാ വക്ഖതി – ‘ഇദഞ്ഹി ന ജായതി ന ജീയതി ന മീയതി ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതി’. സന്തഞ്ച പനഞ്ഞം ഉത്തരി നിസ്സരണം, ‘നത്ഥഞ്ഞം ഉത്തരി നിസ്സരണ’ന്തി വക്ഖതീ’’തി.

‘‘ദ്വാസത്തതി ഗോതമ പുഞ്ഞകമ്മാ,

വസവത്തിനോ ജാതിജരം അതീതാ;

അയമന്തിമാ വേദഗൂ ബ്രഹ്മുപപത്തി,

അസ്മാഭിജപ്പന്തി ജനാ അനേകാ’’തി.

‘‘അപ്പഞ്ഹി ഏതം ന ഹി ദീഘമായു,

യം ത്വം ബക മഞ്ഞസി ദീഘമായും;

സതം സഹസ്സാനം [സഹസ്സാന (സ്യാ. കം.)] നിരബ്ബുദാനം,

ആയും പജാനാമി തവാഹം ബ്രഹ്മേ’’തി.

‘‘അനന്തദസ്സീ ഭഗവാഹമസ്മി,

ജാതിജരം സോകമുപാതിവത്തോ;

കിം മേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

ആചിക്ഖ മേ തം യമഹം വിജഞ്ഞാ’’തി.

‘‘യം ത്വം അപായേസി ബഹൂ മനുസ്സേ,

പിപാസിതേ ഘമ്മനി സമ്പരേതേ;

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമി.

‘‘യം ഏണികൂലസ്മിം ജനം ഗഹീതം,

അമോചയീ ഗയ്ഹകം നീയമാനം;

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമി.

‘‘ഗങ്ഗായ സോതസ്മിം ഗഹീതനാവം,

ലുദ്ദേന നാഗേന മനുസ്സകമ്യാ;

പമോചയിത്ഥ ബലസാ പസയ്ഹ,

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമി.

‘‘കപ്പോ ച തേ ബദ്ധചരോ അഹോസിം,

സമ്ബുദ്ധിമന്തം [സമ്ബുദ്ധിവന്തം (ബഹൂസു)] വതിനം അമഞ്ഞി;

തം തേ പുരാണം വതസീലവത്തം,

സുത്തപ്പബുദ്ധോവ അനുസ്സരാമീ’’തി.

‘‘അദ്ധാ പജാനാസി മമേതമായും,

അഞ്ഞേപി [അഞ്ഞമ്പി (സീ. പീ.)] ജാനാസി തഥാ ഹി ബുദ്ധോ;

തഥാ ഹി ത്യായം ജലിതാനുഭാവോ,

ഓഭാസയം തിട്ഠതി ബ്രഹ്മലോക’’ന്തി.

൫. അഞ്ഞതരബ്രഹ്മസുത്തം

൧൭൬. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യോ ഇധ ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരി വേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി? അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ [മഹാമോഗ്ഗലാനോ (ക.)] ഭഗവന്തം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരി വേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസിന്നം തേജോധാതും സമാപന്നം. ദിസ്വാന – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പുരത്ഥിമം ദിസം നിസ്സായ [ഉപനിസ്സായ (സീ.)] തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരി വേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി? അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഭഗവന്തം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ…പേ… ദിസ്വാന – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ദക്ഖിണം ദിസം നിസ്സായ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരി വേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകപ്പിനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി? അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ ഭഗവന്തം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ…പേ… തേജോധാതും സമാപന്നം. ദിസ്വാന – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ പച്ഛിമം ദിസം നിസ്സായ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരി വേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’’തി? അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ…പേ… തേജോധാതും സമാപന്നം. ദിസ്വാന – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഉത്തരം ദിസം നിസ്സായ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരി വേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം ബ്രഹ്മാനം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘അജ്ജാപി തേ ആവുസോ സാ ദിട്ഠി, യാ തേ ദിട്ഠി പുരേ അഹു;

പസ്സസി വീതിവത്തന്തം, ബ്രഹ്മലോകേ പഭസ്സര’’ന്തി.

‘‘ന മേ മാരിസ സാ ദിട്ഠി, യാ മേ ദിട്ഠി പുരേ അഹു;

പസ്സാമി വീതിവത്തന്തം, ബ്രഹ്മലോകേ പഭസ്സരം;

സ്വാഹം അജ്ജ കഥം വജ്ജം, അഹം നിച്ചോമ്ഹി സസ്സതോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ബ്രഹ്മാനം സംവേജേത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ ഏവമേവ – തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ജേതവനേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സോ ബ്രഹ്മാ അഞ്ഞതരം ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, മാരിസ, യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏവം വദേഹി – ‘അത്ഥി നു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, അഞ്ഞേപി തസ്സ ഭഗവതോ സാവകാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ; സേയ്യഥാപി ഭവം മോഗ്ഗല്ലാനോ കസ്സപോ കപ്പിനോ അനുരുദ്ധോ’’’തി? ‘‘ഏവം, മാരിസാ’’തി ഖോ സോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജോ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, അഞ്ഞേപി തസ്സ ഭഗവതോ സാവകാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ; സേയ്യഥാപി ഭവം മോഗ്ഗല്ലാനോ കസ്സപോ കപ്പിനോ അനുരുദ്ധോ’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘തേവിജ്ജാ ഇദ്ധിപത്താ ച, ചേതോപരിയായകോവിദാ;

ഖീണാസവാ അരഹന്തോ, ബഹൂ ബുദ്ധസ്സ സാവകാ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ യേന സോ ബ്രഹ്മാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ബ്രഹ്മാനം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ മാരിസ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏവമാഹ –

‘‘തേവിജ്ജാ ഇദ്ധിപത്താ ച, ചേതോപരിയായകോവിദാ;

ഖീണാസവാ അരഹന്തോ, ബഹൂ ബുദ്ധസ്സ സാവകാ’’തി.

ഇദമവോച സോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജോ. അത്തമനോ ച സോ ബ്രഹ്മാ തസ്സ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

൬. ബ്രഹ്മലോകസുത്തം

൧൭൭. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ദിവാവിഹാരഗതോ ഹോതി പടിസല്ലീനോ. അഥ ഖോ സുബ്രഹ്മാ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ സുദ്ധാവാസോ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പച്ചേകം ദ്വാരബാഹം [പച്ചേകദ്വാരബാഹം (പീ. ക.)] ഉപനിസ്സായ അട്ഠംസു. അഥ ഖോ സുബ്രഹ്മാ പച്ചേകബ്രഹ്മാ സുദ്ധാവാസം പച്ചേകബ്രഹ്മാനം ഏതദവോച – ‘‘അകാലോ ഖോ താവ, മാരിസ, ഭഗവന്തം പയിരുപാസിതും; ദിവാവിഹാരഗതോ ഭഗവാ പടിസല്ലീനോ ച. അസുകോ ച ബ്രഹ്മലോകോ ഇദ്ധോ ചേവ ഫീതോ ച, ബ്രഹ്മാ ച തത്ര പമാദവിഹാരം വിഹരതി. ആയാമ, മാരിസ, യേന സോ ബ്രഹ്മലോകോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ബ്രഹ്മാനം സംവേജേയ്യാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, മാരിസാ’’തി ഖോ സുദ്ധാവാസോ പച്ചേകബ്രഹ്മാ സുബ്രഹ്മുനോ പച്ചേകബ്രഹ്മുനോ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ സുബ്രഹ്മാ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ സുദ്ധാവാസോ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… ഏവമേവ – ഭഗവതോ പുരതോ അന്തരഹിതാ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹേസും. അദ്ദസാ ഖോ സോ ബ്രഹ്മാ തേ ബ്രഹ്മാനോ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന തേ ബ്രഹ്മാനോ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു തുമ്ഹേ, മാരിസാ, ആഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘ആഗതാ ഖോ മയം, മാരിസ, അമ്ഹ തസ്സ ഭഗവതോ സന്തികാ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. ഗച്ഛേയ്യാസി പന ത്വം, മാരിസ, തസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി?

ഏവം വുത്തോ [ഏവം വുത്തേ (സീ. സ്യാ. കം.)] ഖോ സോ ബ്രഹ്മാ തം വചനം അനധിവാസേന്തോ സഹസ്സക്ഖത്തും അത്താനം അഭിനിമ്മിനിത്വാ സുബ്രഹ്മാനം പച്ചേകബ്രഹ്മാനം ഏതദവോച – ‘‘പസ്സസി മേ നോ ത്വം, മാരിസ, ഏവരൂപം ഇദ്ധാനുഭാവ’’ന്തി? ‘‘പസ്സാമി ഖോ ത്യാഹം, മാരിസ, ഏവരൂപം ഇദ്ധാനുഭാവ’’ന്തി. ‘‘സോ ഖ്വാഹം, മാരിസ, ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ കസ്സ അഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’’തി?

അഥ ഖോ സുബ്രഹ്മാ പച്ചേകബ്രഹ്മാ ദ്വിസഹസ്സക്ഖത്തും അത്താനം അഭിനിമ്മിനിത്വാ തം ബ്രഹ്മാനം ഏതദവോച – ‘‘പസ്സസി മേ നോ ത്വം, മാരിസ, ഏവരൂപം ഇദ്ധാനുഭാവ’’ന്തി? ‘‘പസ്സാമി ഖോ ത്യാഹം, മാരിസ, ഏവരൂപം ഇദ്ധാനുഭാവ’’ന്തി. ‘‘തയാ ച ഖോ, മാരിസ, മയാ ച സ്വേവ ഭഗവാ മഹിദ്ധികതരോ ചേവ മഹാനുഭാവതരോ ച. ഗച്ഛേയ്യാസി ത്വം, മാരിസ, തസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി? അഥ ഖോ സോ ബ്രഹ്മാ സുബ്രഹ്മാനം പച്ചേകബ്രഹ്മാനം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘തയോ സുപണ്ണാ ചതുരോ ച ഹംസാ,

ബ്യഗ്ഘീനിസാ പഞ്ചസതാ ച ഝായിനോ;

തയിദം വിമാനം ജലതേ ച [ജലതേവ (പീ. ക.)] ബ്രഹ്മേ,

ഓഭാസയം ഉത്തരസ്സം ദിസായ’’ന്തി.

‘‘കിഞ്ചാപി തേ തം ജലതേ വിമാനം,

ഓഭാസയം ഉത്തരസ്സം ദിസായം;

രൂപേ രണം ദിസ്വാ സദാ പവേധിതം,

തസ്മാ ന രൂപേ രമതീ സുമേധോ’’തി.

അഥ ഖോ സുബ്രഹ്മാ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ സുദ്ധാവാസോ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ തം ബ്രഹ്മാനം സംവേജേത്വാ തത്ഥേവന്തരധായിംസു. അഗമാസി ച ഖോ സോ ബ്രഹ്മാ അപരേന സമയേന ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാതി.

൭. കോകാലികസുത്തം

൧൭൮. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ദിവാവിഹാരഗതോ ഹോതി പടിസല്ലീനോ. അഥ ഖോ സുബ്രഹ്മാ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ സുദ്ധാവാസോ ച പച്ചേകബ്രഹ്മാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പച്ചേകം ദ്വാരബാഹം നിസ്സായ അട്ഠംസു. അഥ ഖോ സുബ്രഹ്മാ പച്ചേകബ്രഹ്മാ കോകാലികം ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘അപ്പമേയ്യം പമിനന്തോ, കോധ വിദ്വാ വികപ്പയേ;

അപ്പമേയ്യം പമായിനം, നിവുതം തം മഞ്ഞേ പുഥുജ്ജന’’ന്തി.

൮. കതമോദകതിസ്സസുത്തം