൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. സമ്ബഹുലസുത്തം

൧൫൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി സിലാവതിയം. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരന്തി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ബ്രാഹ്മണവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ മഹന്തേന ജടണ്ഡുവേന അജിനക്ഖിപനിവത്ഥോ ജിണ്ണോ ഗോപാനസിവങ്കോ ഘുരുഘുരുപസ്സാസീ ഉദുമ്ബരദണ്ഡം ഗഹേത്വാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ദഹരാ ഭവന്തോ പബ്ബജിതാ സുസൂ കാളകേസാ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ അനിക്കീളിതാവിനോ കാമേസു. ഭുഞ്ജന്തു ഭവന്തോ മാനുസകേ കാമേ. മാ സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവിത്ഥാ’’തി. ‘‘ന ഖോ മയം, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവാമ. കാലികഞ്ച ഖോ മയം, ബ്രാഹ്മണ, ഹിത്വാ സന്ദിട്ഠികം അനുധാവാമ. കാലികാ ഹി, ബ്രാഹ്മണ, കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, മാരോ പാപിമാ സീസം ഓകമ്പേത്വാ ജിവ്ഹം നില്ലാലേത്വാ തിവിസാഖം നലാടേ നലാടികം വുട്ഠാപേത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ പക്കാമി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അവിദൂരേ അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരാമ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ മഹന്തേന ജടണ്ഡുവേന അജിനക്ഖിപനിവത്ഥോ ജിണ്ണോ ഗോപാനസിവങ്കോ ഘുരുഘുരുപസ്സാസീ ഉദുമ്ബരദണ്ഡം ഗഹേത്വാ യേന മയം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അമ്ഹേ ഏതദവോച – ‘ദഹരാ ഭവന്തോ പബ്ബജിതാ സുസൂ കാളകേസാ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ അനിക്കീളിതാവിനോ കാമേസു. ഭുഞ്ജന്തു ഭവന്തോ മാനുസകേ കാമേ. മാ സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവിത്ഥാ’തി. ഏവം വുത്തേ, മയം, ഭന്തേ, തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോചുമ്ഹ – ‘ന ഖോ മയം, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവാമ. കാലികഞ്ച ഖോ മയം, ബ്രാഹ്മണ, ഹിത്വാ സന്ദിട്ഠികം അനുധാവാമ. കാലികാ ഹി, ബ്രാഹ്മണ, കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ. സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സോ ബ്രാഹ്മണോ സീസം ഓകമ്പേത്വാ ജിവ്ഹം നില്ലാലേത്വാ തിവിസാഖം നലാടേ നലാടികം വുട്ഠാപേത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ പക്കന്തോ’’തി.

‘‘നേസോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ. മാരോ ഏസോ പാപിമാ തുമ്ഹാകം വിചക്ഖുകമ്മായ ആഗതോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘യോ ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി യതോനിദാനം,

കാമേസു സോ ജന്തു കഥം നമേയ്യ;

ഉപധിം വിദിത്വാ സങ്ഗോതി ലോകേ,

തസ്സേവ ജന്തു വിനയായ സിക്ഖേ’’തി.

൨. സമിദ്ധിസുത്തം

൧൫൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി സിലാവതിയം. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സമിദ്ധി ഭഗവതോ അവിദൂരേ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സമിദ്ധിസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ സത്ഥാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യ്വാഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതോ. ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ സബ്രഹ്മചാരിനോ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ’’തി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ആയസ്മതോ സമിദ്ധിസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ യേനായസ്മാ സമിദ്ധി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതോ സമിദ്ധിസ്സ അവിദൂരേ മഹന്തം ഭയഭേരവം സദ്ദമകാസി, അപിസ്സുദം പഥവീ മഞ്ഞേ ഉന്ദ്രീയതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അവിദൂരേ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരാമി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ സത്ഥാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യ്വാഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിതോ. ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ സബ്രഹ്മചാരിനോ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അവിദൂരേ മഹാഭയഭേരവസദ്ദോ അഹോസി, അപിസ്സുദം പഥവീ മഞ്ഞേ ഉന്ദ്രീയതീ’’തി.

‘‘നേസാ, സമിദ്ധി, പഥവീ ഉന്ദ്രീയതി. മാരോ ഏസോ പാപിമാ തുയ്ഹം വിചക്ഖുകമ്മായ ആഗതോ. ഗച്ഛ ത്വം, സമിദ്ധി, തത്ഥേവ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി തത്ഥേവ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹാസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മതോ സമിദ്ധിസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ…പേ… ദുതിയമ്പി ഖോ മാരോ പാപിമാ ആയസ്മതോ സമിദ്ധിസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ…പേ… അപിസ്സുദം പഥവീ മഞ്ഞേ ഉന്ദ്രീയതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി മാരം പാപിമന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം;

സതി പഞ്ഞാ ച മേ ബുദ്ധാ, ചിത്തഞ്ച സുസമാഹിതം;

കാമം കരസ്സു രൂപാനി, നേവ മം ബ്യാധയിസ്സസീ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ‘‘ജാനാതി മം സമിദ്ധി ഭിക്ഖൂ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൩. ഗോധികസുത്തം

൧൫൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഗോധികോ ഇസിഗിലിപസ്സേ വിഹരതി കാളസിലായം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ സാമയികം ചേതോവിമുത്തിം ഫുസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ തമ്ഹാ സാമയികായ ചേതോവിമുത്തിയാ പരിഹായി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ സാമയികം ചേതോവിമുത്തിം ഫുസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ തമ്ഹാ സാമയികായ ചേതോവിമുത്തിയാ പരിഹായി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ സാമയികം ചേതോവിമുത്തിം ഫുസി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ തമ്ഹാ…പേ… പരിഹായി. ചതുത്ഥമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ അപ്പമത്തോ…പേ… വിമുത്തിം ഫുസി. ചതുത്ഥമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ തമ്ഹാ…പേ… പരിഹായി. പഞ്ചമമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ…പേ… ചേതോവിമുത്തിം ഫുസി. പഞ്ചമമ്പി ഖോ ആയസ്മാ…പേ… വിമുത്തിയാ പരിഹായി. ഛട്ഠമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ സാമയികം ചേതോവിമുത്തിം ഫുസി. ഛട്ഠമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ തമ്ഹാ സാമയികായ ചേതോവിമുത്തിയാ പരിഹായി. സത്തമമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ഗോധികോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ സാമയികം ചേതോവിമുത്തിം ഫുസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഗോധികസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യാവ ഛട്ഠം ഖ്വാഹം സാമയികായ ചേതോവിമുത്തിയാ പരിഹീനോ. യംനൂനാഹം സത്ഥം ആഹരേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ആയസ്മതോ ഗോധികസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘മഹാവീര മഹാപഞ്ഞ, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജല;

സബ്ബവേരഭയാതീത, പാദേ വന്ദാമി ചക്ഖുമ.

‘‘സാവകോ തേ മഹാവീര, മരണം മരണാഭിഭൂ;

ആകങ്ഖതി ചേതയതി, തം നിസേധ ജുതിന്ധര.

‘‘കഥഞ്ഹി ഭഗവാ തുയ്ഹം, സാവകോ സാസനേ രതോ;

അപ്പത്തമാനസോ സേക്ഖോ, കാലം കയിരാ ജനേസുതാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ഗോധികേന സത്ഥം ആഹരിതം ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘‘മാരോ അയം പാപിമാ’’ ഇതി വിദിത്വാ മാരം പാപിമന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ഏവഞ്ഹി ധീരാ കുബ്ബന്തി, നാവകങ്ഖന്തി ജീവിതം;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, ഗോധികോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആയാമ, ഭിക്ഖവേ, യേന ഇസിഗിലിപസ്സം കാളസിലാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ യത്ഥ ഗോധികേന കുലപുത്തേന സത്ഥം ആഹരിത’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന ഇസിഗിലിപസ്സം കാളസിലാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ഗോധികം ദൂരതോവ മഞ്ചകേ വിവത്തക്ഖന്ധം സേമാനം [സേയ്യമാനം (സ്യാ. കം.), സോപ്പമാനം (ക.)]. തേന ഖോ പന സമയേന ധൂമായിതത്തം തിമിരായിതത്തം ഗച്ഛതേവ പുരിമം ദിസം, ഗച്ഛതി പച്ഛിമം ദിസം, ഗച്ഛതി ഉത്തരം ദിസം, ഗച്ഛതി ദക്ഖിണം ദിസം, ഗച്ഛതി ഉദ്ധം, ഗച്ഛതി അധോ, ഗച്ഛതി അനുദിസം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ധൂമായിതത്തം തിമിരായിതത്തം ഗച്ഛതേവ പുരിമം ദിസം, ഗച്ഛതി പച്ഛിമം ദിസം, ഗച്ഛതി ഉത്തരം ദിസം, ഗച്ഛതി ദക്ഖിണം ദിസം, ഗച്ഛതി ഉദ്ധം, ഗച്ഛതി അധോ, ഗച്ഛതി അനുദിസ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏസോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാരോ പാപിമാ ഗോധികസ്സ കുലപുത്തസ്സ വിഞ്ഞാണം സമന്വേസതി – ‘കത്ഥ ഗോധികസ്സ കുലപുത്തസ്സ വിഞ്ഞാണം പതിട്ഠിത’ന്തി? അപ്പതിട്ഠിതേന ച, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണേന ഗോധികോ കുലപുത്തോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ബേലുവപണ്ഡുവീണം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ഉദ്ധം അധോ ച തിരിയം, ദിസാ അനുദിസാ സ്വഹം;

അന്വേസം നാധിഗച്ഛാമി, ഗോധികോ സോ കുഹിം ഗതോ’’തി.

‘‘യോ [സോ (സീ. പീ.)] ധീരോ ധിതിസമ്പന്നോ, ഝായീ ഝാനരതോ സദാ;

അഹോരത്തം അനുയുഞ്ജം, ജീവിതം അനികാമയം.

‘‘ജേത്വാന മച്ചുനോ [ഭേത്വാ നമുചിനോ (സീ.)] സേനം, അനാഗന്ത്വാ പുനബ്ഭവം;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, ഗോധികോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

‘‘തസ്സ സോകപരേതസ്സ, വീണാ കച്ഛാ അഭസ്സഥ;

തതോ സോ ദുമ്മനോ യക്ഖോ, തത്ഥേവന്തരധായഥാ’’തി [തത്ഥേവന്തരധായിഥാതി (സ്യാ. കം.), തത്ഥേവ അന്തരധായീതി (ക.)].

൪. സത്തവസ്സാനുബന്ധസുത്തം

൧൬൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധേ. തേന ഖോ പന സമയേന മാരോ പാപിമാ സത്തവസ്സാനി ഭഗവന്തം അനുബന്ധോ ഹോതി ഓതാരാപേക്ഖോ ഓതാരം അലഭമാനോ. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘സോകാവതിണ്ണോ നു വനമ്ഹി ഝായസി,

വിത്തം നു ജീനോ ഉദ പത്ഥയാനോ;

ആഗും നു ഗാമസ്മിമകാസി കിഞ്ചി,

കസ്മാ ജനേന ന കരോസി സക്ഖിം;

സക്ഖീ ന സമ്പജ്ജതി കേനചി തേ’’തി.

‘‘സോകസ്സ മൂലം പലിഖായ സബ്ബം,

അനാഗു ഝായാമി അസോചമാനോ;

ഛേത്വാന സബ്ബം ഭവലോഭജപ്പം,

അനാസവോ ഝായാമി പമത്തബന്ധൂ’’തി.

‘‘യം വദന്തി മമ യിദന്തി, യേ വദന്തി മമന്തി ച;

ഏത്ഥ ചേ തേ മനോ അത്ഥി, ന മേ സമണ മോക്ഖസീ’’തി.

‘‘യം വദന്തി ന തം മയ്ഹം, യേ വദന്തി ന തേ അഹം;

ഏവം പാപിമ ജാനാഹി, ന മേ മഗ്ഗമ്പി ദക്ഖസീ’’തി.

‘‘സചേ മഗ്ഗം അനുബുദ്ധം, ഖേമം അമതഗാമിനം;

അപേഹി ഗച്ഛ ത്വമേവേകോ, കിമഞ്ഞമനുസാസസീ’’തി.

‘‘അമച്ചുധേയ്യം പുച്ഛന്തി, യേ ജനാ പാരഗാമിനോ;

തേസാഹം പുട്ഠോ അക്ഖാമി, യം സച്ചം തം നിരൂപധി’’ന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ പോക്ഖരണീ. തത്രസ്സ കക്കടകോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ കുമാരകാ വാ കുമാരികായോ വാ തമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ നിക്ഖമിത്വാ യേന സാ പോക്ഖരണീ തേനുപസങ്കമേയ്യും; ഉപസങ്കമിത്വാ തം കക്കടകം ഉദകാ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠപേയ്യും. യം യദേവ ഹി സോ, ഭന്തേ, കക്കടകോ അളം അഭിനിന്നാമേയ്യ തം തദേവ തേ കുമാരകാ വാ കുമാരികായോ വാ കട്ഠേന വാ കഥലായ വാ സഞ്ഛിന്ദേയ്യും സമ്ഭഞ്ജേയ്യും സമ്പലിഭഞ്ജേയ്യും. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭന്തേ, കക്കടകോ സബ്ബേഹി അളേഹി സഞ്ഛിന്നേഹി സമ്ഭഗ്ഗേഹി സമ്പലിഭഗ്ഗേഹി അഭബ്ബോ തം പോക്ഖരണിം ഓതരിതും. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യാനി കാനിചി വിസൂകായികാനി [യാനി വിസുകായികാനി (സീ. പീ. ക.)] വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി, സബ്ബാനി താനി [കാനിചി കാനിചി സബ്ബാനി (സീ. പീ. ക.)] ഭഗവതാ സഞ്ഛിന്നാനി സമ്ഭഗ്ഗാനി സമ്പലിഭഗ്ഗാനി. അഭബ്ബോ ദാനാഹം, ഭന്തേ, പുന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിതും യദിദം ഓതാരാപേക്ഖോ’’തി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ നിബ്ബേജനീയാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘മേദവണ്ണഞ്ച പാസാണം, വായസോ അനുപരിയഗാ;

അപേത്ഥ മുദും വിന്ദേമ, അപി അസ്സാദനാ സിയാ.

‘‘അലദ്ധാ തത്ഥ അസ്സാദം, വായസേത്തോ അപക്കമേ;

കാകോവ സേലമാസജ്ജ, നിബ്ബിജ്ജാപേമ ഗോതമാ’’തി.

൫. മാരധീതുസുത്തം

൧൬൧. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ നിബ്ബേജനീയാ ഗാഥായോ അഭാസിത്വാ തമ്ഹാ ഠാനാ അപക്കമ്മ ഭഗവതോ അവിദൂരേ പഥവിയം പല്ലങ്കേന നിസീദി തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ കട്ഠേന ഭൂമിം വിലിഖന്തോ. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ യേന മാരോ പാപിമാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ മാരം പാപിമന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസിംസു –

‘‘കേനാസി ദുമ്മനോ താത, പുരിസം കം നു സോചസി;

മയം തം രാഗപാസേന, ആരഞ്ഞമിവ കുഞ്ജരം;

ബന്ധിത്വാ ആനയിസ്സാമ, വസഗോ തേ ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘അരഹം സുഗതോ ലോകേ, ന രാഗേന സുവാനയോ;

മാരധേയ്യം അതിക്കന്തോ, തസ്മാ സോചാമഹം ഭുസ’’ന്തി.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘പാദേ തേ, സമണ, പരിചാരേമാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ന മനസാകാസി, യഥാ തം അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ ഏകമന്തം അപക്കമ്മ ഏവം സമചിന്തേസും – ‘‘ഉച്ചാവചാ ഖോ പുരിസാനം അധിപ്പായാ. യംനൂന മയം ഏകസതം ഏകസതം കുമാരിവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനേയ്യാമാ’’തി. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ ഏകസതം ഏകസതം കുമാരിവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘പാദേ തേ, സമണ, പരിചാരേമാ’’തി. തമ്പി ഭഗവാ ന മനസാകാസി, യഥാ തം അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ ഏകമന്തം അപക്കമ്മ ഏവം സമചിന്തേസും – ‘‘ഉച്ചാവചാ ഖോ പുരിസാനം അധിപ്പായാ. യംനൂന മയം ഏകസതം ഏകസതം അവിജാതവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനേയ്യാമാ’’തി. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ ഏകസതം ഏകസതം അവിജാതവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘പാദേ തേ, സമണ, പരിചാരേമാ’’തി. തമ്പി ഭഗവാ ന മനസാകാസി, യഥാ തം അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… യംനൂന മയം ഏകസതം ഏകസതം സകിം വിജാതവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനേയ്യാമാതി. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… സകിം വിജാതവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘പാദേ തേ, സമണ, പരിചാരേമാ’’തി. തമ്പി ഭഗവാ ന മനസാകാസി, യഥാ തം അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… യംനൂന മയം ഏകസതം ഏകസതം ദുവിജാതവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനേയ്യാമാതി. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… ദുവിജാതവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനിത്വാ യേന ഭഗവാ…പേ… യഥാ തം അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… മജ്ഝിമിത്ഥിവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനേയ്യാമാതി. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… മജ്ഝിമിത്ഥിവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനിത്വാ…പേ… അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… മഹിത്ഥിവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനേയ്യാമാതി. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച…പേ… മഹിത്ഥിവണ്ണസതം അഭിനിമ്മിനിത്വാ യേന ഭഗവാ…പേ… അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ. അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ ഏകമന്തം അപക്കമ്മ ഏതദവോചും – സച്ചം കിര നോ പിതാ അവോച –

‘‘അരഹം സുഗതോ ലോകേ, ന രാഗേന സുവാനയോ;

മാരധേയ്യം അതിക്കന്തോ, തസ്മാ സോചാമഹം ഭുസ’’ന്തി.

‘‘യഞ്ഹി മയം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ അവീതരാഗം ഇമിനാ ഉപക്കമേന ഉപക്കമേയ്യാമ ഹദയം വാസ്സ ഫലേയ്യ, ഉണ്ഹം ലോഹിതം വാ മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛേയ്യ, ഉമ്മാദം വാ പാപുണേയ്യ ചിത്തക്ഖേപം വാ. സേയ്യഥാ വാ പന നളോ ഹരിതോ ലുതോ ഉസ്സുസ്സതി വിസുസ്സതി മിലായതി; ഏവമേവ ഉസ്സുസ്സേയ്യ വിസുസ്സേയ്യ മിലായേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ തണ്ഹാ മാരധീതാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘സോകാവതിണ്ണോ നു വനമ്ഹി ഝായസി,

വിത്തം നു ജീനോ ഉദ പത്ഥയാനോ;

ആഗും നു ഗാമസ്മിമകാസി കിഞ്ചി,

കസ്മാ ജനേന ന കരോസി സക്ഖിം;

സക്ഖീ ന സമ്പജ്ജതി കേനചി തേ’’തി.

‘‘അത്ഥസ്സ പത്തിം ഹദയസ്സ സന്തിം,

ജേത്വാന സേനം പിയസാതരൂപം;

ഏകോഹം [ഏകാഹം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ഝായം സുഖമനുബോധിം,

തസ്മാ ജനേന ന കരോമി സക്ഖിം;

സക്ഖീ ന സമ്പജ്ജതി കേനചി മേ’’തി.

അഥ ഖോ അരതി [അരതി ച (ക.)] മാരധീതാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കഥം വിഹാരീബഹുലോധ ഭിക്ഖു,

പഞ്ചോഘതിണ്ണോ അതരീധ ഛട്ഠം;

കഥം ഝായിം [കഥം ഝായം (സ്യാ. കം. പീ.), കഥജ്ഝായം (ക.)] ബഹുലം കാമസഞ്ഞാ,

പരിബാഹിരാ ഹോന്തി അലദ്ധ യോ ത’’ന്തി.

‘‘പസ്സദ്ധകായോ സുവിമുത്തചിത്തോ,

അസങ്ഖരാനോ സതിമാ അനോകോ;

അഞ്ഞായ ധമ്മം അവിതക്കഝായീ,

ന കുപ്പതി ന സരതി ന ഥിനോ [ന കുപ്പതീ നസ്സരതീ ന ഥീനോ (സീ.)].

‘‘ഏവംവിഹാരീബഹുലോധ ഭിക്ഖു,

പഞ്ചോഘതിണ്ണോ അതരീധ ഛട്ഠം;

ഏവം ഝായിം ബഹുലം കാമസഞ്ഞാ,

പരിബാഹിരാ ഹോന്തി അലദ്ധ യോ ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ രഗാ [രഗാച (ക.)] മാരധീതാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘അച്ഛേജ്ജ തണ്ഹം ഗണസങ്ഘചാരീ,

അദ്ധാ ചരിസ്സന്തി [തരിസ്സന്തി (സീ.)] ബഹൂ ച സദ്ധാ;

ബഹും വതായം ജനതം അനോകോ,

അച്ഛേജ്ജ നേസ്സതി മച്ചുരാജസ്സ പാര’’ന്തി.

‘‘നയന്തി വേ മഹാവീരാ, സദ്ധമ്മേന തഥാഗതാ;

ധമ്മേന നയമാനാനം, കാ ഉസൂയാ വിജാനത’’ന്തി.

അഥ ഖോ തണ്ഹാ ച അരതി ച രഗാ ച മാരധീതരോ യേന മാരോ പാപിമാ തേനുപസങ്കമിംസു. അദ്ദസാ ഖോ മാരോ പാപിമാ തണ്ഹഞ്ച അരതിഞ്ച രഗഞ്ച മാരധീതരോ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തിയോ. ദിസ്വാന ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘ബാലാ കുമുദനാളേഹി, പബ്ബതം അഭിമത്ഥഥ [അഭിമന്ഥഥ (സീ.)];

ഗിരിം നഖേന ഖനഥ, അയോ ദന്തേഹി ഖാദഥ.

‘‘സേലംവ സിരസൂഹച്ച [സിരസി ഊഹച്ച (സീ.), സിരസി ഓഹച്ച (സ്യാ. കം.)], പാതാലേ ഗാധമേസഥ;

ഖാണുംവ ഉരസാസജ്ജ, നിബ്ബിജ്ജാപേഥ ഗോതമാ’’തി.

‘‘ദദ്ദല്ലമാനാ ആഗഞ്ഛും, തണ്ഹാ ച അരതീ രഗാ;

താ തത്ഥ പനുദീ സത്ഥാ, തൂലം ഭട്ഠംവ മാലുതോ’’തി.

തതിയോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സമ്ബഹുലാ സമിദ്ധി ച, ഗോധികം സത്തവസ്സാനി;

ധീതരം ദേസിതം ബുദ്ധ, സേട്ഠേന ഇമം മാരപഞ്ചകന്തി.

മാരസംയുത്തം സമത്തം.