൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. തപോകമ്മസുത്തം

൧൩൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘മുത്തോ വതമ്ഹി തായ ദുക്കരകാരികായ. സാധു മുത്തോ വതമ്ഹി തായ അനത്ഥസംഹിതായ ദുക്കരകാരികായ. സാധു വതമ്ഹി മുത്തോ ബോധിം സമജ്ഝഗ’’ന്തി [സാധു ഠിതോ സതോ ബോധിം സമജ്ഝേഗന്തി (സീ. പീ.), സാധു വതമ്ഹി സത്തോ ബോധിസമജ്ഝഗൂതി (സ്യാ. കം.)].

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘തപോകമ്മാ അപക്കമ്മ, യേന ന സുജ്ഝന്തി മാണവാ;

അസുദ്ധോ മഞ്ഞസി സുദ്ധോ, സുദ്ധിമഗ്ഗാ അപരദ്ധോ’’ [സുദ്ധിമഗ്ഗമപരദ്ധോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘‘മാരോ അയം പാപിമാ’’ ഇതി വിദിത്വാ മാരം പാപിമന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘അനത്ഥസംഹിതം ഞത്വാ, യം കിഞ്ചി അമരം തപം [അപരം തപം (ക.)];

സബ്ബം നത്ഥാവഹം ഹോതി, ഫിയാരിത്തംവ ധമ്മനി [വമ്മനി (സീ.), ധമ്മനിം (പീ.), ജമ്മനിം (ക.) ഏത്ഥായം ധമ്മസദ്ദോ സക്കതേ ധന്വനം-സദ്ദേന സദിസോ മരുവാചകോതി വേദിതബ്ബോ, യഥാ ദള്ഹധമ്മാതിപദം].

‘‘സീലം സമാധി പഞ്ഞഞ്ച, മഗ്ഗം ബോധായ ഭാവയം;

പത്തോസ്മി പരമം സുദ്ധിം, നിഹതോ ത്വമസി അന്തകാ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ‘‘ജാനാതി മം ഭഗവാ, ജാനാതി മം സുഗതോ’’തി, ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൨. ഹത്ഥിരാജവണ്ണസുത്തം

൧൩൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ രത്തന്ധകാരതിമിസായം അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി, ദേവോ ച ഏകമേകം ഫുസായതി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസം ഉപ്പാദേതുകാമോ മഹന്തം ഹത്ഥിരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. സേയ്യഥാപി നാമ മഹാഅരിട്ഠകോ മണി, ഏവമസ്സ സീസം ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം രൂപിയം, ഏവമസ്സ ദന്താ ഹോന്തി. സേയ്യഥാപി നാമ മഹതീ നങ്ഗലീസാ [നങ്ഗലസീസാ (പീ. ക.)], ഏവമസ്സ സോണ്ഡോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘‘മാരോ അയം പാപിമാ’’ ഇതി വിദിത്വാ മാരം പാപിമന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘സംസരം ദീഘമദ്ധാനം, വണ്ണം കത്വാ സുഭാസുഭം;

അലം തേ തേന പാപിമ, നിഹതോ ത്വമസി അന്തകാ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ‘‘ജാനാതി മം ഭഗവാ, ജാനാതി മം സുഗതോ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൩. സുഭസുത്തം

൧൩൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ രത്തന്ധകാരതിമിസായം അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി, ദേവോ ച ഏകമേകം ഫുസായതി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ, ഭഗവതോ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസം ഉപ്പാദേതുകാമോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഉച്ചാവചാ വണ്ണനിഭാ ഉപദംസേതി, സുഭാ ചേവ അസുഭാ ച. അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘‘മാരോ അയം പാപിമാ’’ ഇതി വിദിത്വാ മാരം പാപിമന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘സംസരം ദീഘമദ്ധാനം, വണ്ണം കത്വാ സുഭാസുഭം;

അലം തേ തേന പാപിമ, നിഹതോ ത്വമസി അന്തക.

‘‘യേ ച കായേന വാചായ, മനസാ ച സുസംവുതാ;

ന തേ മാരവസാനുഗാ, ന തേ മാരസ്സ ബദ്ധഗൂ’’ [ബദ്ധഭൂ (ക.), പച്ചഗൂ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] തി.

അഥ ഖോ മാരോ…പേ… തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൪. പഠമമാരപാസസുത്തം

൧൪൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ യോനിസോ സമ്മപ്പധാനാ അനുത്തരാ വിമുത്തി അനുപ്പത്താ, അനുത്തരാ വിമുത്തി സച്ഛികതാ. തുമ്ഹേപി, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ യോനിസോ സമ്മപ്പധാനാ അനുത്തരം വിമുത്തിം അനുപാപുണാഥ, അനുത്തരം വിമുത്തിം സച്ഛികരോഥാ’’തി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ബദ്ധോസി മാരപാസേന, യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ;

മാരബന്ധനബദ്ധോസി, ന മേ സമണ മോക്ഖസീ’’തി.

‘‘മുത്താഹം [മുത്തോഹം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മാരപാസേന, യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ;

മാരബന്ധനമുത്തോമ്ഹി, നിഹതോ ത്വമസി അന്തകാ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ…പേ… തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൫. ദുതിയമാരപാസസുത്തം

൧൪൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘മുത്താഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബപാസേഹി യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ. തുമ്ഹേപി, ഭിക്ഖവേ, മുത്താ സബ്ബപാസേഹി യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ. ചരഥ, ഭിക്ഖവേ, ചാരികം ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. മാ ഏകേന ദ്വേ അഗമിത്ഥ. ദേസേഥ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേഥ. സന്തി സത്താ അപ്പരജക്ഖജാതികാ, അസ്സവനതാ ധമ്മസ്സ പരിഹായന്തി. ഭവിസ്സന്തി ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ. അഹമ്പി, ഭിക്ഖവേ, യേന ഉരുവേലാ സേനാനിഗമോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമി ധമ്മദേസനായാ’’തി. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ബദ്ധോസി സബ്ബപാസേഹി, യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ;

മഹാബന്ധനബദ്ധോസി, ന മേ സമണ മോക്ഖസീ’’തി.

‘‘മുത്താഹം സബ്ബപാസേഹി, യേ ദിബ്ബാ യേ ച മാനുസാ;

മഹാബന്ധനമുത്തോമ്ഹി, നിഹതോ ത്വമസി അന്തകാ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ…പേ… തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൬. സപ്പസുത്തം

൧൪൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ രത്തന്ധകാരതിമിസായം അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി, ദേവോ ച ഏകമേകം ഫുസായതി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ഭഗവതോ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസം ഉപ്പാദേതുകാമോ മഹന്തം സപ്പരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. സേയ്യഥാപി നാമ മഹതീ ഏകരുക്ഖികാ നാവാ, ഏവമസ്സ കായോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ മഹന്തം സോണ്ഡികാകിളഞ്ജം, ഏവമസ്സ ഫണോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ മഹതീ കോസലികാ കംസപാതി, ഏവമസ്സ അക്ഖീനി ഭവന്തി. സേയ്യഥാപി നാമ ദേവേ ഗളഗളായന്തേ വിജ്ജുല്ലതാ നിച്ഛരന്തി, ഏവമസ്സ മുഖതോ ജിവ്ഹാ നിച്ഛരതി. സേയ്യഥാപി നാമ കമ്മാരഗഗ്ഗരിയാ ധമമാനായ സദ്ദോ ഹോതി, ഏവമസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാനം സദ്ദോ ഹോതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ‘‘മാരോ അയം പാപിമാ’’ ഇതി വിദിത്വാ മാരം പാപിമന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘യോ സുഞ്ഞഗേഹാനി സേവതി,

സേയ്യോ സോ മുനി അത്തസഞ്ഞതോ;

വോസ്സജ്ജ ചരേയ്യ തത്ഥ സോ,

പതിരൂപഞ്ഹി തഥാവിധസ്സ തം.

‘‘ചരകാ ബഹൂ ഭേരവാ ബഹൂ,

അഥോ ഡംസസരീസപാ [ഡംസ സിരിംസപാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബഹൂ;

ലോമമ്പി ന തത്ഥ ഇഞ്ജയേ,

സുഞ്ഞാഗാരഗതോ മഹാമുനി.

‘‘നഭം ഫലേയ്യ പഥവീ ചലേയ്യ,

സബ്ബേപി പാണാ ഉദ സന്തസേയ്യും;

സല്ലമ്പി ചേ ഉരസി പകപ്പയേയ്യും,

ഉപധീസു താണം ന കരോന്തി ബുദ്ധാ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ‘‘ജാനാതി മം ഭഗവാ, ജാനാതി മം സുഗതോ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൭. സുപതിസുത്തം

൧൪൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവരത്തിം അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമിത്വാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പാദേ പക്ഖാലേത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കിം സോപ്പസി കിം നു സോപ്പസി,

കിമിദം സോപ്പസി ദുബ്ഭഗോ [ദുബ്ഭതോ (സ്യാ. കം.), ദുബ്ഭയോ (പീ.)] വിയ;

സുഞ്ഞമഗാരന്തി സോപ്പസി,

കിമിദം സോപ്പസി സൂരിയേ ഉഗ്ഗതേ’’തി.

‘‘യസ്സ ജാലിനീ വിസത്തികാ,

തണ്ഹാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി നേതവേ;

സബ്ബൂപധിപരിക്ഖയാ ബുദ്ധോ,

സോപ്പതി കിം തവേത്ഥ മാരാ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ…പേ… തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൮. നന്ദതിസുത്തം

൧൪൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘നന്ദതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ, ഗോമാ ഗോഭി തഥേവ നന്ദതി;

ഉപധീഹി നരസ്സ നന്ദനാ, ന ഹി സോ നന്ദതി യോ നിരൂപധീ’’തി.

‘‘സോചതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ, ഗോമാ ഗോഭി തഥേവ സോചതി;

ഉപധീഹി നരസ്സ സോചനാ, ന ഹി സോ സോചതി യോ നിരൂപധീ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ‘‘ജാനാതി മം ഭഗവാ, ജാനാതി മം സുഗതോ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൯. പഠമആയുസുത്തം

൧൪൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അപ്പമിദം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം ആയു. ഗമനീയോ സമ്പരായോ, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം. നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ദീഘമായു മനുസ്സാനം, ന നം ഹീളേ സുപോരിസോ;

ചരേയ്യ ഖീരമത്തോവ, നത്ഥി മച്ചുസ്സ ആഗമോ’’തി.

‘‘അപ്പമായു മനുസ്സാനം, ഹീളേയ്യ നം സുപോരിസോ;

ചരേയ്യാദിത്തസീസോവ, നത്ഥി മച്ചുസ്സ നാഗമോ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ…പേ… തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൧൦. ദുതിയആയുസുത്തം

൧൪൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ…പേ… ഏതദവോച –

‘‘അപ്പമിദം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം ആയു. ഗമനീയോ സമ്പരായോ, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം. നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘നാച്ചയന്തി അഹോരത്താ, ജീവിതം നൂപരുജ്ഝതി;

ആയു അനുപരിയായതി, മച്ചാനം നേമീവ രഥകുബ്ബര’’ന്തി.

‘‘അച്ചയന്തി അഹോരത്താ, ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതി;

ആയു ഖീയതി മച്ചാനം, കുന്നദീനംവ ഓദക’’ന്തി.

അഥ ഖോ മാരോ പാപിമാ ‘‘ജാനാതി മം ഭഗവാ, ജാനാതി മം സുഗതോ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

തപോകമ്മഞ്ച നാഗോ ച, സുഭം പാസേന തേ ദുവേ;

സപ്പോ സുപതി നന്ദനം, ആയുനാ അപരേ ദുവേതി.