൩. നാനാതിത്ഥിയവഗ്ഗോ

൧. സിവസുത്തം

൧൦൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ സിവോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സിവോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ, സേയ്യോ ഹോതി ന പാപിയോ.

‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ, പഞ്ഞാ ലബ്ഭതി നാഞ്ഞതോ.

‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ, സോകമജ്ഝേ ന സോചതി.

‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ, ഞാതിമജ്ഝേ വിരോചതി.

‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ, സത്താ ഗച്ഛന്തി സുഗ്ഗതിം.

‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ, സത്താ തിട്ഠന്തി സാതത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സിവം ദേവപുത്തം ഗാഥായ പച്ചഭാസി –

‘‘സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ, സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം;

സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

൨. ഖേമസുത്തം

൧൦൩. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ഖേമോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ചരന്തി ബാലാ ദുമ്മേധാ, അമിത്തേനേവ അത്തനാ;

കരോന്താ പാപകം കമ്മം, യം ഹോതി കടുകപ്ഫലം.

‘‘ന തം കമ്മം കതം സാധു, യം കത്വാ അനുതപ്പതി;

യസ്സ അസ്സുമുഖോ രോദം, വിപാകം പടിസേവതി.

‘‘തഞ്ച കമ്മം കതം സാധു, യം കത്വാ നാനുതപ്പതി;

യസ്സ പതീതോ സുമനോ, വിപാകം പടിസേവതി.

‘‘പടികച്ചേവ [പടിഗച്ചേവ (സീ.)] തം കയിരാ, യം ജഞ്ഞാ ഹിതമത്തനോ;

ന സാകടികചിന്തായ, മന്താ ധീരോ പരക്കമേ.

‘‘യഥാ സാകടികോ മട്ഠം [പന്ഥം (സീ.), പസത്ഥം (സ്യാ. കം.)], സമം ഹിത്വാ മഹാപഥം;

വിസമം മഗ്ഗമാരുയ്ഹ, അക്ഖച്ഛിന്നോവ ഝായതി.

‘‘ഏവം ധമ്മാ അപക്കമ്മ, അധമ്മമനുവത്തിയ;

മന്ദോ മച്ചുമുഖം പത്തോ, അക്ഖച്ഛിന്നോവ ഝായതീ’’തി.

൩. സേരീസുത്തം

൧൦൪. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സേരീ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘അന്നമേവാഭിനന്ദന്തി, ഉഭയേ ദേവമാനുസാ;

അഥ കോ നാമ സോ യക്ഖോ, യം അന്നം നാഭിനന്ദതീ’’തി.

‘‘യേ നം ദദന്തി സദ്ധായ, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തമേവ അന്നം ഭജതി, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച.

‘‘തസ്മാ വിനേയ്യ മച്ഛേരം, ദജ്ജാ ദാനം മലാഭിഭൂ;

പുഞ്ഞാനി പരലോകസ്മിം, പതിട്ഠാ ഹോന്തി പാണിന’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവസുഭാസിതമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ –

‘‘യേ നം ദദന്തി സദ്ധായ, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തമേവ അന്നം ഭജതി, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച.

‘‘തസ്മാ വിനേയ്യ മച്ഛേരം, ദജ്ജാ ദാനം മലാഭിഭൂ;

പുഞ്ഞാനി പരലോകസ്മിം, പതിട്ഠാ ഹോന്തി പാണിന’’ന്തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബാഹം, ഭന്തേ, സിരീ [സേരീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നാമ രാജാ അഹോസിം ദായകോ ദാനപതി ദാനസ്സ വണ്ണവാദീ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ചതൂസു ദ്വാരേസു ദാനം ദീയിത്ഥ സമണ-ബ്രാഹ്മണ-കപണദ്ധിക-വനിബ്ബകയാചകാനം. അഥ ഖോ മം, ഭന്തേ, ഇത്ഥാഗാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച [ഇത്ഥാഗാരാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും (ക.)] – ‘ദേവസ്സ ഖോ [ദേവസ്സേവ ഖോ (ക. സീ.)] ദാനം ദീയതി; അമ്ഹാകം ദാനം ന ദീയതി. സാധു മയമ്പി ദേവം നിസ്സായ ദാനാനി ദദേയ്യാമ, പുഞ്ഞാനി കരേയ്യാമാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അഹം ഖോസ്മി ദായകോ ദാനപതി ദാനസ്സ വണ്ണവാദീ. ദാനം ദസ്സാമാതി വദന്തേ കിന്തി വദേയ്യ’ന്തി? സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, പഠമം ദ്വാരം ഇത്ഥാഗാരസ്സ അദാസിം. തത്ഥ ഇത്ഥാഗാരസ്സ ദാനം ദീയിത്ഥ; മമ ദാനം പടിക്കമി.

‘‘അഥ ഖോ മം, ഭന്തേ, ഖത്തിയാ അനുയന്താ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘ദേവസ്സ ഖോ ദാനം ദീയതി; ഇത്ഥാഗാരസ്സ ദാനം ദീയതി; അമ്ഹാകം ദാനം ന ദീയതി. സാധു മയമ്പി ദേവം നിസ്സായ ദാനാനി ദദേയ്യാമ, പുഞ്ഞാനി കരേയ്യാമാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അഹം ഖോസ്മി ദായകോ ദാനപതി ദാനസ്സ വണ്ണവാദീ. ദാനം ദസ്സാമാതി വദന്തേ കിന്തി വദേയ്യ’ന്തി? സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ദുതിയം ദ്വാരം ഖത്തിയാനം അനുയന്താനം അദാസിം. തത്ഥ ഖത്തിയാനം അനുയന്താനം ദാനം ദീയിത്ഥ, മമ ദാനം പടിക്കമി.

‘‘അഥ ഖോ മം, ഭന്തേ, ബലകായോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച – ‘ദേവസ്സ ഖോ ദാനം ദീയതി; ഇത്ഥാഗാരസ്സ ദാനം ദീയതി; ഖത്തിയാനം അനുയന്താനം ദാനം ദീയതി; അമ്ഹാകം ദാനം ന ദീയതി. സാധു മയമ്പി ദേവം നിസ്സായ ദാനാനി ദദേയ്യാമ, പുഞ്ഞാനി കരേയ്യാമാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അഹം ഖോസ്മി ദായകോ ദാനപതി ദാനസ്സ വണ്ണവാദീ. ദാനം ദസ്സാമാതി വദന്തേ കിന്തി വദേയ്യ’ന്തി? സോ ഖ്വാഹം ഭന്തേ, തതിയം ദ്വാരം ബലകായസ്സ അദാസിം. തത്ഥ ബലകായസ്സ ദാനം ദീയിത്ഥ, മമ ദാനം പടിക്കമി.

‘‘അഥ ഖോ മം, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘ദേവസ്സ ഖോ ദാനം ദീയതി; ഇത്ഥാഗാരസ്സ ദാനം ദീയതി; ഖത്തിയാനം അനുയന്താനം ദാനം ദീയതി; ബലകായസ്സ ദാനം ദീയതി; അമ്ഹാകം ദാനം ന ദീയതി. സാധു മയമ്പി ദേവം നിസ്സായ ദാനാനി ദദേയ്യാമ, പുഞ്ഞാനി കരേയ്യാമാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അഹം ഖോസ്മി ദായകോ ദാനപതി ദാനസ്സ വണ്ണവാദീ. ദാനം ദസ്സാമാതി വദന്തേ കിന്തി വദേയ്യ’ന്തി? സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ചതുത്ഥം ദ്വാരം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം അദാസിം. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം ദാനം ദീയിത്ഥ, മമ ദാനം പടിക്കമി.

‘‘അഥ ഖോ മം, ഭന്തേ, പുരിസാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘ന ഖോ ദാനി ദേവസ്സ കോചി ദാനം ദീയതീ’തി. ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, തേ പുരിസേ ഏതദവോചം – ‘തേന ഹി, ഭണേ, യോ ബാഹിരേസു ജനപദേസു ആയോ സഞ്ജായതി തതോ ഉപഡ്ഢം അന്തേപുരേ പവേസേഥ, ഉപഡ്ഢം തത്ഥേവ ദാനം ദേഥ സമണ-ബ്രാഹ്മണ-കപണദ്ധിക-വനിബ്ബക-യാചകാന’ന്തി. സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഏവം ദീഘരത്തം കതാനം പുഞ്ഞാനം ഏവം ദീഘരത്തം കതാനം കുസലാനം ധമ്മാനം പരിയന്തം നാധിഗച്ഛാമി – ഏത്തകം പുഞ്ഞന്തി വാ ഏത്തകോ പുഞ്ഞവിപാകോതി വാ ഏത്തകം സഗ്ഗേ ഠാതബ്ബന്തി വാതി. അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവസുഭാസിതമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ –

‘‘യേ നം ദദന്തി സദ്ധായ, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തമേവ അന്നം ഭജതി, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച.

‘‘തസ്മാ വിനേയ്യ മച്ഛേരം, ദജ്ജാ ദാനം മലാഭിഭൂ;

പുഞ്ഞാനി പരലോകസ്മിം, പതിട്ഠാ ഹോന്തി പാണിന’’ന്തി.

൪. ഘടീകാരസുത്തം

൧൦൫. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ഘടീകാരോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘അവിഹം ഉപപന്നാസേ, വിമുത്താ സത്ത ഭിക്ഖവോ;

രാഗദോസപരിക്ഖീണാ, തിണ്ണാ ലോകേ വിസത്തിക’’ന്തി.

‘‘കേ ച തേ അതരും പങ്കം, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തരം;

കേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപച്ചഗു’’ന്തി.

‘‘ഉപകോ പലഗണ്ഡോ [ഫലഗണ്ഡോ (ക.)] ച, പുക്കുസാതി ച തേ തയോ;

ഭദ്ദിയോ ഖണ്ഡദേവോ ച, ബാഹുരഗ്ഗി ച സങ്ഗിയോ [ബാഹുദന്തീ ച പിങ്ഗിയോ (സീ. സ്യാ.)];

തേ ഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, ദിബ്ബയോഗം ഉപച്ചഗു’’ന്തി.

‘‘കുസലീ ഭാസസീ തേസം, മാരപാസപ്പഹായിനം;

കസ്സ തേ ധമ്മമഞ്ഞായ, അച്ഛിദും ഭവബന്ധന’’ന്തി.

‘‘ന അഞ്ഞത്ര ഭഗവതാ, നാഞ്ഞത്ര തവ സാസനാ;

യസ്സ തേ ധമ്മമഞ്ഞായ, അച്ഛിദും ഭവബന്ധനം.

‘‘യത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

തം തേ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, അച്ഛിദും ഭവബന്ധന’’ന്തി.

‘‘ഗമ്ഭീരം ഭാസസീ വാചം, ദുബ്ബിജാനം സുദുബ്ബുധം;

കസ്സ ത്വം ധമ്മമഞ്ഞായ, വാചം ഭാസസി ഈദിസ’’ന്തി.

‘‘കുമ്ഭകാരോ പുരേ ആസിം, വേകളിങ്ഗേ ഘടീകരോ;

മാതാപേത്തിഭരോ ആസിം, കസ്സപസ്സ ഉപാസകോ.

‘‘വിരതോ മേഥുനാ ധമ്മാ, ബ്രഹ്മചാരീ നിരാമിസോ;

അഹുവാ തേ സഗാമേയ്യോ, അഹുവാ തേ പുരേ സഖാ.

‘‘സോഹമേതേ പജാനാമി, വിമുത്തേ സത്ത ഭിക്ഖവോ;

രാഗദോസപരിക്ഖീണേ, തിണ്ണേ ലോകേ വിസത്തിക’’ന്തി.

‘‘ഏവമേതം തദാ ആസി, യഥാ ഭാസസി ഭഗ്ഗവ;

കുമ്ഭകാരോ പുരേ ആസി, വേകളിങ്ഗേ ഘടീകരോ.

‘‘മാതാപേത്തിഭരോ ആസി, കസ്സപസ്സ ഉപാസകോ;

വിരതോ മേഥുനാ ധമ്മാ, ബ്രഹ്മചാരീ നിരാമിസോ;

അഹുവാ മേ സഗാമേയ്യോ, അഹുവാ മേ പുരേ സഖാ’’തി.

‘‘ഏവമേതം പുരാണാനം, സഹായാനം അഹു സങ്ഗമോ;

ഉഭിന്നം ഭാവിതത്താനം, സരീരന്തിമധാരിന’’ന്തി.

൫. ജന്തുസുത്തം

൧൦൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ, കോസലേസു വിഹരന്തി ഹിമവന്തപസ്സേ അരഞ്ഞകുടികായ ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ മുട്ഠസ്സതിനോ അസമ്പജാനാ അസമാഹിതാ വിബ്ഭന്തചിത്താ പാകതിന്ദ്രിയാ.

അഥ ഖോ ജന്തു ദേവപുത്തോ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘സുഖജീവിനോ പുരേ ആസും, ഭിക്ഖൂ ഗോതമസാവകാ;

അനിച്ഛാ പിണ്ഡമേസനാ [പിണ്ഡമേസാനാ (?)], അനിച്ഛാ സയനാസനം;

ലോകേ അനിച്ചതം ഞത്വാ, ദുക്ഖസ്സന്തം അകംസു തേ.

‘‘ദുപ്പോസം കത്വാ അത്താനം, ഗാമേ ഗാമണികാ വിയ;

ഭുത്വാ ഭുത്വാ നിപജ്ജന്തി, പരാഗാരേസു മുച്ഛിതാ.

‘‘സങ്ഘസ്സ അഞ്ജലിം കത്വാ, ഇധേകച്ചേ വദാമഹം [വന്ദാമഹം (ക.)];

അപവിദ്ധാ അനാഥാ തേ, യഥാ പേതാ തഥേവ തേ [തഥേവ ച (സീ.)].

‘‘യേ ഖോ പമത്താ വിഹരന്തി, തേ മേ സന്ധായ ഭാസിതം;

യേ അപ്പമത്താ വിഹരന്തി, നമോ തേസം കരോമഹ’’ന്തി.

൬. രോഹിതസ്സസുത്തം

൧൦൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ രോഹിതസ്സോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യത്ഥ നു ഖോ, ഭന്തേ, ന ജായതി ന ജീയതി ന മീയതി [ന ജിയ്യതി ന മിയ്യതി (സ്യാ. കം. ക.)] ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതി, സക്കാ നു ഖോ സോ, ഭന്തേ, ഗമനേന ലോകസ്സ അന്തോ ഞാതും വാ ദട്ഠും വാ പാപുണിതും വാ’’തി? ‘‘യത്ഥ ഖോ, ആവുസോ, ന ജായതി ന ജീയതി ന മീയതി ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതി, നാഹം തം ഗമനേന ലോകസ്സ അന്തം ഞാതേയ്യം ദട്ഠേയ്യം പത്തേയ്യന്തി വദാമീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവസുഭാസിതമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ – ‘യത്ഥ ഖോ, ആവുസോ, ന ജായതി ന ജീയതി ന മീയതി ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതി, നാഹം തം ഗമനേന ലോകസ്സ അന്തം ഞാതേയ്യം ദട്ഠേയ്യം പത്തേയ്യന്തി വദാമീ’തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബാഹം, ഭന്തേ, രോഹിതസ്സോ നാമ ഇസി അഹോസിം ഭോജപുത്തോ ഇദ്ധിമാ വേഹാസങ്ഗമോ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവരൂപോ ജവോ അഹോസി; സേയ്യഥാപി നാമ ദള്ഹധമ്മാ [ദള്ഹധമ്മോ (സബ്ബത്ഥ) ടീകാ ച മോഗ്ഗല്ലാനബ്യാകരണം ച ഓലോകേതബ്ബം] ധനുഗ്ഗഹോ സുസിക്ഖിതോ കതഹത്ഥോ കതയോഗ്ഗോ കതൂപാസനോ ലഹുകേന അസനേന അപ്പകസിരേനേവ തിരിയം താലച്ഛായം അതിപാതേയ്യ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവരൂപോ പദവീതിഹാരോ അഹോസി; സേയ്യഥാപി നാമ പുരത്ഥിമാ സമുദ്ദാ പച്ഛിമോ സമുദ്ദോ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവരൂപം ഇച്ഛാഗതം ഉപ്പജ്ജി – ‘അഹം ഗമനേന ലോകസ്സ അന്തം പാപുണിസ്സാമീ’തി. സോ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഏവരൂപേന ജവേന സമന്നാഗതോ ഏവരൂപേന ച പദവീതിഹാരേന അഞ്ഞത്രേവ അസിത-പീത-ഖായിത-സായിതാ അഞ്ഞത്ര ഉച്ചാര-പസ്സാവകമ്മാ അഞ്ഞത്ര നിദ്ദാകിലമഥപടിവിനോദനാ വസ്സസതായുകോ വസ്സസതജീവീ വസ്സസതം ഗന്ത്വാ അപ്പത്വാവ ലോകസ്സ അന്തം അന്തരാവ കാലങ്കതോ.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവസുഭാസിതമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ – ‘യത്ഥ ഖോ, ആവുസോ, ന ജായതി ന ജീയതി ന മീയതി ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതി, നാഹം തം ഗമനേന ലോകസ്സ അന്തം ഞാതേയ്യം ദട്ഠേയ്യം പത്തേയ്യന്തി വദാമീ’’’തി.

‘‘ന ഖോ പനാഹം, ആവുസോ, അപ്പത്വാ ലോകസ്സ അന്തം ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയം വദാമി. അപി ച ഖ്വാഹം, ആവുസോ, ഇമസ്മിംയേവ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേ ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേമി ലോകസമുദയഞ്ച ലോകനിരോധഞ്ച ലോകനിരോധഗാമിനിഞ്ച പടിപദന്തി.

‘‘ഗമനേന ന പത്തബ്ബോ, ലോകസ്സന്തോ കുദാചനം;

ന ച അപ്പത്വാ ലോകന്തം, ദുക്ഖാ അത്ഥി പമോചനം.

‘‘തസ്മാ ഹവേ ലോകവിദൂ സുമേധോ,

ലോകന്തഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ;

ലോകസ്സ അന്തം സമിതാവി ഞത്വാ,

നാസീസതി ലോകമിമം പരഞ്ചാ’’തി.

൭. നന്ദസുത്തം

൧൦൮. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ നന്ദോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘അച്ചേന്തി കാലാ തരയന്തി രത്തിയോ,

വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തി;

ഏതം ഭയം മരണേ പേക്ഖമാനോ,

പുഞ്ഞാനി കയിരാഥ സുഖാവഹാനീ’’തി.

‘‘അച്ചേന്തി കാലാ തരയന്തി രത്തിയോ,

വയോഗുണാ അനുപുബ്ബം ജഹന്തി;

ഏതം ഭയം മരണേ പേക്ഖമാനോ,

ലോകാമിസം പജഹേ സന്തിപേക്ഖോ’’തി.

൮. നന്ദിവിസാലസുത്തം

൧൦൯. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ നന്ദിവിസാലോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാരം, പുണ്ണം ലോഭേന സംയുതം;

പങ്കജാതം മഹാവീര, കഥം യാത്രാ ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘ഛേത്വാ നദ്ധിം വരത്തഞ്ച, ഇച്ഛാലോഭഞ്ച പാപകം;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, ഏവം യാത്രാ ഭവിസ്സതീ’’തി.

൯. സുസിമസുത്തം

൧൧൦. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘തുയ്ഹമ്പി നോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ രുച്ചതീ’’തി?

‘‘കസ്സ ഹി നാമ, ഭന്തേ, അബാലസ്സ അദുട്ഠസ്സ അമൂള്ഹസ്സ അവിപല്ലത്ഥചിത്തസ്സ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ന രുച്ചേയ്യ? പണ്ഡിതോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. മഹാപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. പുഥുപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. ഹാസപഞ്ഞോ [ഹാസുപഞ്ഞോ (സീ.)], ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. ജവനപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. തിക്ഖപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. അപ്പിച്ഛോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. സന്തുട്ഠോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. പവിവിത്തോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. അസംസട്ഠോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. ആരദ്ധവീരിയോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. വത്താ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. വചനക്ഖമോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. ചോദകോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. പാപഗരഹീ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. കസ്സ ഹി നാമ, ഭന്തേ, അബാലസ്സ അദുട്ഠസ്സ അമൂള്ഹസ്സ അവിപല്ലത്ഥചിത്തസ്സ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ന രുച്ചേയ്യാ’’തി?

‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദ, ഏവമേതം, ആനന്ദ! കസ്സ ഹി നാമ, ആനന്ദ, അബാലസ്സ അദുട്ഠസ്സ അമൂള്ഹസ്സ അവിപല്ലത്ഥചിത്തസ്സ സാരിപുത്തോ ന രുച്ചേയ്യ? പണ്ഡിതോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. മഹാപഞ്ഞോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. പുഥുപഞ്ഞോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. ഹാസപഞ്ഞോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. ജവനപഞ്ഞോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. തിക്ഖപഞ്ഞോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. അപ്പിച്ഛോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. സന്തുട്ഠോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. പവിവിത്തോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. അസംസട്ഠോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. ആരദ്ധവീരിയോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. വത്താ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. വചനക്ഖമോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. ചോദകോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. പാപഗരഹീ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ. കസ്സ ഹി നാമ, ആനന്ദ, അബാലസ്സ അദുട്ഠസ്സ അമൂള്ഹസ്സ അവിപല്ലത്ഥചിത്തസ്സ സാരിപുത്തോ ന രുച്ചേയ്യാ’’തി?

അഥ ഖോ സുസിമോ [സുസീമോ (സീ.)] ദേവപുത്തോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ മഹതിയാ ദേവപുത്തപരിസായ പരിവുതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സുസിമോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഏവമേതം, ഭഗവാ, ഏവമേതം, സുഗത. കസ്സ ഹി നാമ, ഭന്തേ, അബാലസ്സ അദുട്ഠസ്സ അമൂള്ഹസ്സ അവിപല്ലത്ഥചിത്തസ്സ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ന രുച്ചേയ്യ? പണ്ഡിതോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. മഹാപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, പുഥുപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ഹാസപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ജവനപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, തിക്ഖപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, അപ്പിച്ഛോ, ഭന്തേ, സന്തുട്ഠോ, ഭന്തേ, പവിവിത്തോ, ഭന്തേ, അസംസട്ഠോ, ഭന്തേ, ആരദ്ധവീരിയോ, ഭന്തേ, വത്താ, ഭന്തേ, വചനക്ഖമോ, ഭന്തേ, ചോദകോ, ഭന്തേ, പാപഗരഹീ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. കസ്സ ഹി നാമ, ഭന്തേ, അബാലസ്സ അദുട്ഠസ്സ അമൂള്ഹസ്സ അവിപല്ലത്ഥചിത്തസ്സ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ന രുച്ചേയ്യ?

‘‘അഹമ്പി ഹി, ഭന്തേ, യഞ്ഞദേവ ദേവപുത്തപരിസം ഉപസങ്കമിം, ഏതദേവ ബഹുലം സദ്ദം സുണാമി – ‘പണ്ഡിതോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ; മഹാപഞ്ഞോ ആയസ്മാ, പുഥുപഞ്ഞോ ആയസ്മാ, ഹാസപഞ്ഞോ ആയസ്മാ, ജവനപഞ്ഞോ ആയസ്മാ, തിക്ഖപഞ്ഞോ ആയസ്മാ, നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ആയസ്മാ, അപ്പിച്ഛോ ആയസ്മാ, സന്തുട്ഠോ ആയസ്മാ, പവിവിത്തോ ആയസ്മാ, അസംസട്ഠോ ആയസ്മാ, ആരദ്ധവീരിയോ ആയസ്മാ, വത്താ ആയസ്മാ, വചനക്ഖമോ ആയസ്മാ, ചോദകോ ആയസ്മാ, പാപഗരഹീ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ’തി. കസ്സ ഹി നാമ, ഭന്തേ, അബാലസ്സ അദുട്ഠസ്സ അമൂള്ഹസ്സ അവിപല്ലത്ഥചിത്തസ്സ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ന രുച്ചേയ്യാ’’തി?

അഥ ഖോ സുസിമസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ദേവപുത്തപരിസാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്തമനാ പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഉച്ചാവചാ വണ്ണനിഭാ ഉപദംസേതി.

‘‘സേയ്യഥാപി നാമ മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തോ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവം സുസിമസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ദേവപുത്തപരിസാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്തമനാ പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഉച്ചാവചാ വണ്ണനിഭാ ഉപദംസേതി.

‘‘സേയ്യഥാപി നാമ നിക്ഖം ജമ്ബോനദം ദക്ഖകമ്മാരപുത്തഉക്കാമുഖസുകുസലസമ്പഹട്ഠം പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തം ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവം സുസിമസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ദേവപുത്തപരിസാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്തമനാ പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഉച്ചാവചാ വണ്ണനിഭാ ഉപദംസേതി.

‘‘സേയ്യഥാപി നാമ സരദസമയേ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം ഓസധിതാരകാ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവം സുസിമസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ദേവപുത്തപരിസാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്തമനാ പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഉച്ചാവചാ വണ്ണനിഭാ ഉപദംസേതി.

‘‘സേയ്യഥാപി നാമ സരദസമയേ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ ആദിച്ചോ നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോ [അബ്ഭുസ്സുക്കമാനോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), അബ്ഭുഗ്ഗമമാനോ (ദീ. നി. ൨.൨൫൮)] സബ്ബം ആകാസഗതം തമഗതം അഭിവിഹച്ച ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവം സുസിമസ്സ ദേവപുത്തസ്സ ദേവപുത്തപരിസാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്തമനാ പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഉച്ചാവചാ വണ്ണനിഭാ ഉപദംസേതി.

അഥ ഖോ സുസിമോ ദേവപുത്തോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആരബ്ഭ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘പണ്ഡിതോതി സമഞ്ഞാതോ, സാരിപുത്തോ അകോധനോ;

അപ്പിച്ഛോ സോരതോ ദന്തോ, സത്ഥുവണ്ണാഭതോ ഇസീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആരബ്ഭ സുസിമം ദേവപുത്തം ഗാഥായ പച്ചഭാസി –

‘‘പണ്ഡിതോതി സമഞ്ഞാതോ, സാരിപുത്തോ അകോധനോ;

അപ്പിച്ഛോ സോരതോ ദന്തോ, കാലം കങ്ഖതി സുദന്തോ’’ [കാലം കങ്ഖതി ഭതകോ സുദന്തോ (സീ.), കാലം കങ്ഖതി ഭാവിതോ സുദന്തോ (സ്യാ. കം.), കാലം കങ്ഖതി ഭതികോ സുദന്തോ (പീ.)] തി.

൧൦. നാനാതിത്ഥിയസാവകസുത്തം

൧൧൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ നാനാതിത്ഥിയസാവകാ ദേവപുത്താ അസമോ ച സഹലി [സഹലീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച നീകോ [നിങ്കോ (സീ. പീ.), നികോ (സ്യാ. കം.)] ച ആകോടകോ ച വേഗബ്ഭരി ച [വേടമ്ബരീ ച (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മാണവഗാമിയോ ച അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം വേളുവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ അസമോ ദേവപുത്തോ പൂരണം കസ്സപം ആരബ്ഭ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഇധ ഛിന്ദിതമാരിതേ, ഹതജാനീസു കസ്സപോ;

ന പാപം സമനുപസ്സതി, പുഞ്ഞം വാ പന അത്തനോ;

സ വേ വിസ്സാസമാചിക്ഖി, സത്ഥാ അരഹതി മാനന’’ന്തി.

അഥ ഖോ സഹലി ദേവപുത്തോ മക്ഖലിം ഗോസാലം ആരബ്ഭ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘തപോജിഗുച്ഛായ സുസംവുതത്തോ,

വാചം പഹായ കലഹം ജനേന;