൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. പഠമകസ്സപസുത്തം

൮൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ കസ്സപോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ കസ്സപോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭിക്ഖും ഭഗവാ പകാസേസി, നോ ച ഭിക്ഖുനോ അനുസാസ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി കസ്സപ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാതൂ’’തി.

‘‘സുഭാസിതസ്സ സിക്ഖേഥ, സമണൂപാസനസ്സ ച;

ഏകാസനസ്സ ച രഹോ, ചിത്തവൂപസമസ്സ ചാ’’തി.

ഇദമവോച കസ്സപോ ദേവപുത്തോ; സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. അഥ ഖോ കസ്സപോ ദേവപുത്തോ ‘‘സമനുഞ്ഞോ മേ സത്ഥാ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

൨. ദുതിയകസ്സപസുത്തം

൮൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ കസ്സപോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ഭിക്ഖു സിയാ ഝായീ വിമുത്തചിത്തോ,

ആകങ്ഖേ ചേ ഹദയസ്സാനുപത്തിം;

ലോകസ്സ ഞത്വാ ഉദയബ്ബയഞ്ച,

സുചേതസോ അനിസ്സിതോ തദാനിസംസോ’’തി.

൩. മാഘസുത്തം

൮൪. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ മാഘോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ മാഘോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കിംസു ഛേത്വാ സുഖം സേതി, കിംസു ഛേത്വാ ന സോചതി;

കിസ്സസ്സു ഏകധമ്മസ്സ, വധം രോചേസി ഗോതമാ’’തി.

‘‘കോധം ഛേത്വാ സുഖം സേതി, കോധം ഛേത്വാ ന സോചതി;

കോധസ്സ വിസമൂലസ്സ, മധുരഗ്ഗസ്സ വത്രഭൂ;

വധം അരിയാ പസംസന്തി, തഞ്ഹി ഛേത്വാ ന സോചതീ’’തി.

൪. മാഗധസുത്തം

൮൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ മാഗധോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കതി ലോകസ്മിം പജ്ജോതാ, യേഹി ലോകോ പകാസതി;

ഭവന്തം പുട്ഠുമാഗമ്മ, കഥം ജാനേമു തം മയ’’ന്തി.

‘‘ചത്താരോ ലോകേ പജ്ജോതാ, പഞ്ചമേത്ഥ ന വിജ്ജതി;

ദിവാ തപതി ആദിച്ചോ, രത്തിമാഭാതി ചന്ദിമാ.

‘‘അഥ അഗ്ഗി ദിവാരത്തിം, തത്ഥ തത്ഥ പകാസതി;

സമ്ബുദ്ധോ തപതം സേട്ഠോ, ഏസാ ആഭാ അനുത്തരാ’’തി.

൫. ദാമലിസുത്തം

൮൬. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ ദാമലി ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ദാമലി ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘കരണീയമേതം ബ്രാഹ്മണേന, പധാനം അകിലാസുനാ;

കാമാനം വിപ്പഹാനേന, ന തേനാസീസതേ ഭവ’’ന്തി.

‘‘നത്ഥി കിച്ചം ബ്രാഹ്മണസ്സ (ദാമലീതി ഭഗവാ),

കതകിച്ചോ ഹി ബ്രാഹ്മണോ.

‘‘യാവ ന ഗാധം ലഭതി നദീസു,

ആയൂഹതി സബ്ബഗത്തേഭി ജന്തു;

ഗാധഞ്ച ലദ്ധാന ഥലേ ഠിതോ യോ,

നായൂഹതീ പാരഗതോ ഹി സോവ [സോതി (സീ. പീ. ക.), ഹോതി (സ്യാ. കം.), സോ (?)].

‘‘ഏസൂപമാ ദാമലി ബ്രാഹ്മണസ്സ,

ഖീണാസവസ്സ നിപകസ്സ ഝായിനോ;

പപ്പുയ്യ ജാതിമരണസ്സ അന്തം,

നായൂഹതീ പാരഗതോ ഹി സോ’’തി [ഹോതീതി (സ്യാ. കം.)].

൬. കാമദസുത്തം

൮൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ കാമദോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദുക്കരം ഭഗവാ, സുദുക്കരം ഭഗവാ’’തി.

‘‘ദുക്കരം വാപി കരോന്തി (കാമദാതി ഭഗവാ),

സേഖാ സീലസമാഹിതാ;

ഠിതത്താ അനഗാരിയുപേതസ്സ,

തുട്ഠി ഹോതി സുഖാവഹാ’’തി.

‘‘ദുല്ലഭാ ഭഗവാ യദിദം തുട്ഠീ’’തി.

‘‘ദുല്ലഭം വാപി ലഭന്തി (കാമദാതി ഭഗവാ),

ചിത്തവൂപസമേ രതാ;

യേസം ദിവാ ച രത്തോ ച,

ഭാവനായ രതോ മനോ’’തി.

‘‘ദുസ്സമാദഹം ഭഗവാ യദിദം ചിത്ത’’ന്തി.

‘‘ദുസ്സമാദഹം വാപി സമാദഹന്തി (കാമദാതി ഭഗവാ),

ഇന്ദ്രിയൂപസമേ രതാ;

തേ ഛേത്വാ മച്ചുനോ ജാലം,

അരിയാ ഗച്ഛന്തി കാമദാ’’തി.

‘‘ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോ’’തി.

‘‘ദുഗ്ഗമേ വിസമേ വാപി, അരിയാ ഗച്ഛന്തി കാമദ;

അനരിയാ വിസമേ മഗ്ഗേ, പപതന്തി അവംസിരാ;

അരിയാനം സമോ മഗ്ഗോ, അരിയാ ഹി വിസമേ സമാ’’തി.

൭. പഞ്ചാലചണ്ഡസുത്തം

൮൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ പഞ്ചാലചണ്ഡോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘സമ്ബാധേ വത ഓകാസം, അവിന്ദി ഭൂരിമേധസോ;

യോ ഝാനമബുജ്ഝി [ഝാനമബുധാ (ക. സീ.), ഝാനമബുദ്ധി (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ബുദ്ധോ, പടിലീനനിസഭോ മുനീ’’തി.

‘‘സമ്ബാധേ വാപി വിന്ദന്തി (പഞ്ചാലചണ്ഡാതി ഭഗവാ),

ധമ്മം നിബ്ബാനപത്തിയാ;

യേ സതിം പച്ചലത്ഥംസു,

സമ്മാ തേ സുസമാഹിതാ’’തി.

൮. തായനസുത്തം

൮൯. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ തായനോ ദേവപുത്തോ പുരാണതിത്ഥകരോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ തായനോ ദേവപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ഛിന്ദ സോതം പരക്കമ്മ, കാമേ പനുദ ബ്രാഹ്മണ;

നപ്പഹായ മുനീ കാമേ, നേകത്തമുപപജ്ജതി.

‘‘കയിരാ ചേ കയിരാഥേനം, ദള്ഹമേനം പരക്കമേ;

സിഥിലോ ഹി പരിബ്ബാജോ, ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജം.

‘‘അകതം ദുക്കടം [ദുക്കതം (സീ. പീ.)] സേയ്യോ, പച്ഛാ തപതി ദുക്കടം;

കതഞ്ച സുകതം സേയ്യോ, യം കത്വാ നാനുതപ്പതി.

‘‘കുസോ യഥാ ദുഗ്ഗഹിതോ, ഹത്ഥമേവാനുകന്തതി;

സാമഞ്ഞം ദുപ്പരാമട്ഠം, നിരയായൂപകഡ്ഢതി.

‘‘യം കിഞ്ചി സിഥിലം കമ്മം, സംകിലിട്ഠഞ്ച യം വതം;

സങ്കസ്സരം ബ്രഹ്മചരിയം, ന തം ഹോതി മഹപ്ഫല’’ന്തി.

ഇദമവോച തായനോ ദേവപുത്തോ; ഇദം വത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായീതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇമം, ഭിക്ഖവേ, രത്തിം തായനോ നാമ ദേവപുത്തോ പുരാണതിത്ഥകരോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തായനോ ദേവപുത്തോ മമ സന്തികേ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ഛിന്ദ സോതം പരക്കമ്മ, കാമേ പനുദ ബ്രാഹ്മണ;

നപ്പഹായ മുനീ കാമേ, നേകത്തമുപപജ്ജതി.

‘‘കയിരാ ചേ കയിരാഥേനം, ദള്ഹമേനം പരക്കമേ;

സിഥിലോ ഹി പരിബ്ബാജോ, ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജം.

‘‘അകതം ദുക്കടം സേയ്യോ, പച്ഛാ തപതി ദുക്കടം;

കതഞ്ച സുകതം സേയ്യോ, യം കത്വാ നാനുതപ്പതി.

‘‘കുസോ യഥാ ദുഗ്ഗഹിതോ, ഹത്ഥമേവാനുകന്തതി;

സാമഞ്ഞം ദുപ്പരാമട്ഠം, നിരയായൂപകഡ്ഢതി.

‘‘യം കിഞ്ചി സിഥിലം കമ്മം, സംകിലിട്ഠഞ്ച യം വതം;

സങ്കസ്സരം ബ്രഹ്മചരിയം, ന തം ഹോതി മഹപ്ഫല’’ന്തി.

‘‘ഇദമവോച, ഭിക്ഖവേ, തായനോ ദേവപുത്തോ, ഇദം വത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി. ഉഗ്ഗണ്ഹാഥ, ഭിക്ഖവേ, തായനഗാഥാ; പരിയാപുണാഥ, ഭിക്ഖവേ, തായനഗാഥാ; ധാരേഥ, ഭിക്ഖവേ, തായനഗാഥാ. അത്ഥസംഹിതാ, ഭിക്ഖവേ, തായനഗാഥാ ആദിബ്രഹ്മചരിയികാ’’തി.

൯. ചന്ദിമസുത്തം

൯൦. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ രാഹുനാ അസുരിന്ദേന ഗഹിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ ചന്ദിമാ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം അനുസ്സരമാനോ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘നമോ തേ ബുദ്ധ വീരത്ഥു, വിപ്പമുത്തോസി സബ്ബധി;

സമ്ബാധപടിപന്നോസ്മി, തസ്സ മേ സരണം ഭവാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ചന്ദിമം ദേവപുത്തം ആരബ്ഭ രാഹും അസുരിന്ദം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘തഥാഗതം അരഹന്തം, ചന്ദിമാ സരണം ഗതോ;

രാഹു ചന്ദം പമുഞ്ചസ്സു, ബുദ്ധാ ലോകാനുകമ്പകാ’’തി.

അഥ ഖോ രാഹു അസുരിന്ദോ ചന്ദിമം ദേവപുത്തം മുഞ്ചിത്വാ തരമാനരൂപോ യേന വേപചിത്തി അസുരിന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ രാഹും അസുരിന്ദം വേപചിത്തി അസുരിന്ദോ ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കിം നു സന്തരമാനോവ, രാഹു ചന്ദം പമുഞ്ചസി;

സംവിഗ്ഗരൂപോ ആഗമ്മ, കിം നു ഭീതോവ തിട്ഠസീ’’തി.

‘‘സത്തധാ മേ ഫലേ മുദ്ധാ, ജീവന്തോ ന സുഖം ലഭേ;

ബുദ്ധഗാഥാഭിഗീതോമ്ഹി, നോ ചേ മുഞ്ചേയ്യ ചന്ദിമ’’ന്തി.

൧൦. സൂരിയസുത്തം

൯൧. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന സൂരിയോ ദേവപുത്തോ രാഹുനാ അസുരിന്ദേന ഗഹിതോ ഹോതി. അഥ ഖോ സൂരിയോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം അനുസ്സരമാനോ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘നമോ തേ ബുദ്ധ വീരത്ഥു, വിപ്പമുത്തോസി സബ്ബധി;

സമ്ബാധപടിപന്നോസ്മി, തസ്സ മേ സരണം ഭവാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സൂരിയം ദേവപുത്തം ആരബ്ഭ രാഹും അസുരിന്ദം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘തഥാഗതം അരഹന്തം, സൂരിയോ സരണം ഗതോ;

രാഹു സൂരിയം [സുരിയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പമുഞ്ചസ്സു, ബുദ്ധാ ലോകാനുകമ്പകാ.

‘‘യോ അന്ധകാരേ തമസി പഭങ്കരോ,

വേരോചനോ മണ്ഡലീ ഉഗ്ഗതേജോ;

മാ രാഹു ഗിലീ ചരമന്തലിക്ഖേ,

പജം മമം രാഹു പമുഞ്ച സൂരിയ’’ന്തി.

അഥ ഖോ രാഹു അസുരിന്ദോ സൂരിയം ദേവപുത്തം മുഞ്ചിത്വാ തരമാനരൂപോ യേന വേപചിത്തി അസുരിന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ രാഹും അസുരിന്ദം വേപചിത്തി അസുരിന്ദോ ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘കിം നു സന്തരമാനോവ, രാഹു സൂരിയം പമുഞ്ചസി;

സംവിഗ്ഗരൂപോ ആഗമ്മ, കിം നു ഭീതോവ തിട്ഠസീ’’തി.

‘‘സത്തധാ മേ ഫലേ മുദ്ധാ, ജീവന്തോ ന സുഖം ലഭേ;

ബുദ്ധഗാഥാഭിഗീതോമ്ഹി, നോ ചേ മുഞ്ചേയ്യ സൂരിയ’’ന്തി.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ കസ്സപാ ച മാഘോ ച, മാഗധോ ദാമലി കാമദോ;

പഞ്ചാലചണ്ഡോ തായനോ, ചന്ദിമസൂരിയേന തേ ദസാതി.