൪. നന്ദകോവാദസുത്തം

൩൯൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ മഹാപജാപതിഗോതമീ പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുനിസതേഹി സദ്ധിം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ മഹാപജാപതിഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഓവദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുനിയോ; അനുസാസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുനിയോ; കരോതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുനീനം ധമ്മിം കഥ’’ന്തി [ധമ്മികഥന്തി (സ്യാ. കം. ക.)].

തേന ഖോ പന സമയേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദന്തി പരിയായേന. ആയസ്മാ നന്ദകോ ന ഇച്ഛതി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേന. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കസ്സ നു ഖോ, ആനന്ദ, അജ്ജ പരിയായോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേനാ’’തി? ‘‘സബ്ബേഹേവ, ഭന്തേ, കതോ [നന്ദകസ്സ ഭന്തേ (സീ. പീ.)] പരിയായോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേന. അയം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ നന്ദകോ ന ഇച്ഛതി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേനാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ആമന്തേസി – ‘‘ഓവദ, നന്ദക, ഭിക്ഖുനിയോ; അനുസാസ, നന്ദക, ഭിക്ഖുനിയോ; കരോഹി ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖുനീനം ധമ്മിം കഥ’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ അത്തദുതിയോ യേന രാജകാരാമോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസംസു ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ആസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉദകഞ്ച പാദാനം ഉപട്ഠപേസും. നിസീദി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ പാദേ പക്ഖാലേസി. താപി ഖോ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഏതദവോച – ‘‘പടിപുച്ഛകഥാ ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഭവിസ്സതി. തത്ഥ ആജാനന്തീഹി – ‘ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം, ന ആജാനന്തീഹി – ‘ന ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം. യസ്സാ വാ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ അഹമേവ തത്ഥ പടിപുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം; ഇമസ്സ ക്വത്ഥോ’’’തി? ‘‘ഏത്തകേനപി മയം, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ നന്ദകസ്സ അത്തമനാ അഭിരദ്ധാ [അഭിനന്ദാമ (സ്യാ. കം.)] യം നോ അയ്യോ നന്ദകോ പവാരേതീ’’തി.

൩൯൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സോതം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ഘാനം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘ജിവ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘കായോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’… ‘‘മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സദ്ദാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ…പേ… ഗന്ധാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘രസാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘ഫോട്ഠബ്ബാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘ധമ്മാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൧. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സോതവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘കായവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘മനോവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാതി’’? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, ആഭാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; യാ ച ഖ്വാസ്സ ആഭാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; പഗേവസ്സ ആഭാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ [അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ (?)]; യഞ്ച ഖോ ഛ അജ്ഝത്തികേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഛായാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, യാ ച ഖ്വാസ്സ ഛായാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം; പഗേവസ്സ ഛായാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ [അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ (സീ. പീ.)]. യഞ്ച ഖോ ഛ ബാഹിരേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം [വിലിമം (സീ. പീ. ക.)] അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; അഥ ഖോ സാ ഗാവീ വിസംയുത്താ തേനേവ ചമ്മേനാ’’തി.

‘‘ഉപമാ ഖോ മേ അയം, ഭഗിനിയോ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ; ‘അന്തരാ മംസകായോ’തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘ബാഹിരോ ചമ്മകായോ’തി ഖോ ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘അന്തരാ വിലിമംസം, അന്തരാ ന്ഹാരു, അന്തരാ ബന്ധന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം; ‘തിണ്ഹം ഗോവികന്തന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, അരിയായേതം പഞ്ഞായ അധിവചനം; യായം അരിയാ പഞ്ഞാ അന്തരാ കിലേസം അന്തരാ സംയോജനം അന്തരാ ബന്ധനം സഞ്ഛിന്ദതി സങ്കന്തതി സമ്പകന്തതി സമ്പരികന്തതി.

൪൦൫. ‘‘സത്ത ഖോ പനിമേ, ഭഗിനിയോ, ബോജ്ഝങ്ഗാ, യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഇമേ ഖോ, ഭഗിനിയോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

൪൦൬. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭഗിനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മതോ നന്ദകസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖുനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തീസു താസു ഭിക്ഖുനീസു ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ ന ഹോതി ബഹുനോജനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – ‘ഊനോ നു ഖോ ചന്ദോ, പുണ്ണോ നു ഖോ ചന്ദോ’തി, അഥ ഖോ ഊനോ ചന്ദോത്വേവ ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകസ്സ ധമ്മദേസനായ അത്തമനാ ഹോന്തി നോ ച ഖോ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ’’തി.

൪൦൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ത്വം, നന്ദക, സ്വേപി താ ഭിക്ഖുനിയോ തേനേവോവാദേന ഓവദേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ അത്തദുതിയോ യേന രാജകാരാമോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസംസു ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ആസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉദകഞ്ച പാദാനം ഉപട്ഠപേസും. നിസീദി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ പാദേ പക്ഖാലേസി. താപി ഖോ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഏതദവോച – ‘‘പടിപുച്ഛകഥാ ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഭവിസ്സതി. തത്ഥ ആജാനന്തീഹി ‘ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം, ന ആജാനന്തീഹി ‘ന ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം. യസ്സാ വാ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, അഹമേവ തത്ഥ പടിപുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം; ഇമസ്സ ക്വത്ഥോ’’’തി. ‘‘ഏത്തകേനപി മയം, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ നന്ദകസ്സ അത്തമനാ അഭിരദ്ധാ യം നോ അയ്യോ നന്ദകോ പവാരേതീ’’തി.

൪൦൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സോതം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ഘാനം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സദ്ദാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ…പേ… ഗന്ധാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ… രസാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ… ഫോട്ഠബ്ബാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ… ധമ്മാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… സോതവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… ഘാനവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… കായവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… മനോവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, ആഭാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; യാ ച ഖ്വാസ്സ ആഭാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; പഗേവസ്സ ആഭാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ. യഞ്ച ഖോ ഛ അജ്ഝത്തികേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഛായാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം; യാ ച ഖ്വാസ്സ ഛായാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം; പഗേവസ്സ ഛായാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ. യഞ്ച ഖോ ബാഹിരേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; അഥ ഖോ സാ ഗാവീ വിസംയുത്താ തേനേവ ചമ്മേനാ’’തി.

‘‘ഉപമാ ഖോ മേ അയം, ഭഗിനിയോ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ. ‘അന്തരാ മംസകായോ’തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘ബാഹിരോ ചമ്മകായോ’തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം; ‘തിണ്ഹം ഗോവികന്തന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, അരിയായേതം പഞ്ഞായ അധിവചനം; യായം അരിയാ പഞ്ഞാ അന്തരാ കിലേസം അന്തരാ സംയോജനം അന്തരാ ബന്ധനം സഞ്ഛിന്ദതി സങ്കന്തതി സമ്പകന്തതി സമ്പരികന്തതി.

൪൧൪. ‘‘സത്ത ഖോ പനിമേ, ഭഗിനിയോ, ബോജ്ഝങ്ഗാ, യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഇമേ ഖോ, ഭഗിനിയോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

൪൧൫. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭഗിനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മതോ നന്ദകസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവാ ഏതദവോച –‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖുനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തീസു താസു ഭിക്ഖുനീസു ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ ന ഹോതി ബഹുനോ ജനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – ‘ഊനോ നു ഖോ ചന്ദോ, പുണ്ണോ നു ഖോ ചന്ദോ’തി, അഥ ഖോ പുണ്ണോ ചന്ദോത്വേവ ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകസ്സ ധമ്മദേസനായ അത്തമനാ ചേവ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ ച. താസം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുനിസതാനം യാ പച്ഛിമിതാ ഭിക്ഖുനീ സാ [യാ പച്ഛിമാ ഭിക്ഖുനീ, സാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), യാ പച്ഛിമികാ, താ ഭിക്ഖുനിയോ (ക.)] സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായനാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

നന്ദകോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.