൫. സളായതനവഗ്ഗോ

൧. അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തം

൩൮൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി [വന്ദാഹി ഏവഞ്ച വദേഹി (സബ്ബത്ഥ) അഞ്ഞസുത്തേസു പന നത്ഥി] – ‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. യേന ചായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി [വന്ദാഹി ഏവഞ്ച വദേഹി (സബ്ബത്ഥ) അഞ്ഞസുത്തേസു പന നത്ഥി] – ‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി.

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’’തി. യേന ചായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി; ഏവഞ്ച വദേതി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തുണ്ഹീഭാവേന.

൩൮൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പച്ഛാസമണേന യേന അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ഗഹപതി, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി തേ ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി?

‘‘ന മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹേന സിഖരേന മുദ്ധനി [മുദ്ധാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അഭിമത്ഥേയ്യ [അഭിമന്ഥേയ്യ (സീ. പീ.)]; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി [ഓഹനന്തി (സ്യാ. കം.)] ഊഹനന്തി [അധിമത്താ വാതാ സീലം പരികന്തന്തി (സീ. സ്യാ. കം.)]. ന മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹേന വരത്തഖണ്ഡേന സീസേ സീസവേഠം ദദേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ. ന മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛിം പരികന്തേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. ന മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ ദുബ്ബലതരം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസുയാ സന്താപേയ്യും, സമ്പരിതാപേയ്യും; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ. ന മേ, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ’’തി.

൩൮൫. ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ചക്ഖും ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ചക്ഖുനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന സോതം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ സോതനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ഘാനം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ഘാനനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ജിവ്ഹം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ജിവ്ഹാനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന കായം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ കായനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന മനം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ മനോനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന രൂപം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ രൂപനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന സദ്ദം ഉപാദിയിസ്സാമി…പേ… ന ഗന്ധം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന രസം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ഫോട്ഠബ്ബം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ധമ്മം ഉപാദിയിസ്സാമി ന ച മേ ധമ്മനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന സോതവിഞ്ഞാണം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ഘാനവിഞ്ഞാണം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന കായവിഞ്ഞാണം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന മനോവിഞ്ഞാണം ഉപാദിയിസ്സാമി ന ച മേ മനോവിഞ്ഞാണനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന സോതസമ്ഫസ്സം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ഘാനസമ്ഫസ്സം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന കായസമ്ഫസ്സം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന മനോസമ്ഫസ്സം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ മനോസമ്ഫസ്സനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാവേദനാനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന സോതസമ്ഫസ്സജം വേദനം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ഘാനസമ്ഫസ്സജം വേദനം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജം വേദനം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന കായസമ്ഫസ്സജം വേദനം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ മനോസമ്ഫസ്സജാവേദനാനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

൩൮൬. ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന പഥവീധാതും ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ പഥവീധാതുനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ആപോധാതും ഉപാദിയിസ്സാമി… ന തേജോധാതും ഉപാദിയിസ്സാമി… ന വായോധാതും ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ആകാസധാതും ഉപാദിയിസ്സാമി… ന വിഞ്ഞാണധാതും ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ വിഞ്ഞാണധാതുനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന രൂപം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ രൂപനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന വേദനം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന സഞ്ഞം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന സങ്ഖാരേ ഉപാദിയിസ്സാമി… ന വിഞ്ഞാണം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ വിഞ്ഞാണനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപാദിയിസ്സാമി… ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപാദിയിസ്സാമി ന ച മേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന ഇധലോകം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ ഇധലോകനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന പരലോകം ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ പരലോകനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബം. തസ്മാതിഹ തേ, ഗഹപതി, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘യമ്പി മേ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുപരിയേസിതം അനുചരിതം മനസാ തമ്പി ന ഉപാദിയിസ്സാമി, ന ച മേ തംനിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഗഹപതി, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

൩൮൭. ഏവം വുത്തേ, അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി പരോദി, അസ്സൂനി പവത്തേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘ഓലീയസി ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, സംസീദസി ഖോ ത്വം, ഗഹപതീ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഓലീയാമി, നപി സംസീദാമി; അപി ച മേ ദീഘരത്തം സത്ഥാ പയിരുപാസിതോ മനോഭാവനീയാ ച ഭിക്ഖൂ; ന ച മേ ഏവരൂപീ ധമ്മീ കഥാ സുതപുബ്ബാ’’തി. ‘‘ന ഖോ, ഗഹപതി, ഗിഹീനം ഓദാതവസനാനം ഏവരൂപീ ധമ്മീ കഥാ പടിഭാതി; പബ്ബജിതാനം ഖോ, ഗഹപതി, ഏവരൂപീ ധമ്മീ കഥാ പടിഭാതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ സാരിപുത്ത, ഗിഹീനമ്പി ഓദാതവസനാനം ഏവരൂപീ ധമ്മീ കഥാ പടിഭാതു. സന്തി ഹി, ഭന്തേ, കുലപുത്താ അപ്പരജക്ഖജാതികാ, അസ്സവനതാ ധമ്മസ്സ പരിഹായന്തി; ഭവിസ്സന്തി ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി, അചിരപക്കന്തേ ആയസ്മന്തേ ച സാരിപുത്തേ ആയസ്മന്തേ ച ആനന്ദേ, കാലമകാസി തുസിതം കായം ഉപപജ്ജി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ ഭഗവന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘ഇദഞ്ഹി തം ജേതവനം, ഇസിസങ്ഘനിസേവിതം;

ആവുത്ഥം ധമ്മരാജേന, പീതിസഞ്ജനനം മമ.

‘‘കമ്മം വിജ്ജാ ച ധമ്മോ ച, സീലം ജീവിതമുത്തമം;

ഏതേന മച്ചാ സുജ്ഝന്തി, ന ഗോത്തേന ധനേന വാ.

‘‘തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ;

യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മം, ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതി.

‘‘സാരിപുത്തോവ പഞ്ഞായ, സീലേന ഉപസമേന;

യോപി പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖു, ഏതാവപരമോ സിയാ’’തി.

ഇദമവോച അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ – ‘‘സമനുഞ്ഞോ മേ സത്ഥാ’’തി ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി.

൩൮൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇമം, ഭിക്ഖവേ, രത്തിം അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ ദേവപുത്തോ മം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘ഇദഞ്ഹി തം ജേതവനം, ഇസിസങ്ഘനിസേവിതം;

ആവുത്ഥം ധമ്മരാജേന, പീതിസഞ്ജനനം മമ.

‘‘കമ്മം വിജ്ജാ ച ധമ്മോ ച, സീലം ജീവിതമുത്തമം;

ഏതേന മച്ചാ സുജ്ഝന്തി, ന ഗോത്തേന ധനേന വാ.

‘‘തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ;

യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മം, ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതി.

‘‘സാരിപുത്തോവ പഞ്ഞായ, സീലേന ഉപസമേന;

യോപി പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖു, ഏതാവപരമോ സിയാ’’തി.

‘‘ഇദമവോച, ഭിക്ഖവേ, സോ ദേവപുത്തോ. ‘സമനുഞ്ഞോ മേ സത്ഥാ’തി മം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവന്തരധായീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സോ ഹി നൂന സോ, ഭന്തേ, അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ ഭവിസ്സതി. അനാഥപിണ്ഡികോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി ആയസ്മന്തേ സാരിപുത്തേ അഭിപ്പസന്നോ അഹോസീ’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ആനന്ദ! യാവതകം ഖോ, ആനന്ദ, തക്കായ പത്തബ്ബം, അനുപ്പത്തം തം തയാ. അനാഥപിണ്ഡികോ സോ, ആനന്ദ, ദേവപുത്തോ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

അനാഥപിണ്ഡികോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. ഛന്നോവാദസുത്തം

൩൮൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാചുന്ദോ ആയസ്മാ ച ഛന്നോ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഛന്നോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാചുന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാചുന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ആയാമാവുസോ ചുന്ദ, യേനായസ്മാ ഛന്നോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ഗിലാനപുച്ഛകാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാചുന്ദോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാചുന്ദോ യേനായസ്മാ ഛന്നോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ഛന്നേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി തേ, ആവുസോ ഛന്ന, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം? കച്ചി തേ ദുക്ഖാ വേദനാ പടിക്കമന്തി, നോ അഭിക്കമന്തി; പടിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ അഭിക്കമോ’’തി?

‘‘ന മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹേന സിഖരേന മുദ്ധനി അഭിമത്ഥേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി ഊഹനന്തി. ന മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹേന വരത്തക്ഖണ്ഡേന സീസേ സീസവേഠം ദദേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ. ന മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛിം പരികന്തേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. ന മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ ദുബ്ബലതരം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസുയാ സന്താപേയ്യും സമ്പരിതാപേയ്യും; ഏവമേവ ഖോ മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ. ന മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഖമനീയം ന യാപനീയം. ബാള്ഹാ മേ ദുക്ഖാ വേദനാ അഭിക്കമന്തി, നോ പടിക്കമന്തി; അഭിക്കമോസാനം പഞ്ഞായതി, നോ പടിക്കമോ. സത്ഥം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആഹരിസ്സാമി, നാവകങ്ഖാമി ജീവിത’’ന്തി.

൩൯൦. ‘‘മായസ്മാ ഛന്നോ സത്ഥം ആഹരേസി. യാപേതായസ്മാ ഛന്നോ. യാപേന്തം മയം ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഇച്ഛാമ. സചേ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ നത്ഥി സപ്പായാനി ഭോജനാനി, അഹം ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ സപ്പായാനി ഭോജനാനി പരിയേസിസ്സാമി. സചേ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ നത്ഥി സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, അഹം ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി പരിയേസിസ്സാമി. സചേ ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ നത്ഥി പതിരൂപാ ഉപട്ഠാകാ, അഹം ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി. മായസ്മാ ഛന്നോ സത്ഥം ആഹരേസി. യാപേതായസ്മാ ഛന്നോ. യാപേന്തം മയം ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഇച്ഛാമാ’’തി.

‘‘നപി മേ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, നത്ഥി സപ്പായാനി ഭോജനാനി; നപി മേ നത്ഥി സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി; നപി മേ നത്ഥി പതിരൂപാ ഉപട്ഠാകാ; അപി ചാവുസോ സാരിപുത്ത, പരിചിണ്ണോ മേ സത്ഥാ ദീഘരത്തം മനാപേനേവ നോ അമനാപേന. ഏതഞ്ഹി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സാവകസ്സ പതിരൂപം യം സത്ഥാരം പരിചരേയ്യ മനാപേനേവ നോ അമനാപേന. ‘അനുപവജ്ജം ഛന്നോ ഭിക്ഖു സത്ഥം ആഹരിസ്സതീ’തി ഏവമേതം [ഏവമേവ ഖോ ത്വം (ക.)], ആവുസോ സാരിപുത്ത, ധാരേഹീ’’തി. ‘‘പുച്ഛേയ്യാമ മയം ആയസ്മന്തം ഛന്നം കഞ്ചിദേവ ദേസം, സചേ ആയസ്മാ ഛന്നോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘പുച്ഛാവുസോ സാരിപുത്ത, സുത്വാ വേദിസ്സാമീ’’തി.

൩൯൧. ‘‘ചക്ഖും, ആവുസോ ഛന്ന, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസി? സോതം, ആവുസോ ഛന്ന, സോതവിഞ്ഞാണം…പേ… ഘാനം, ആവുസോ ഛന്ന, ഘാനവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹം, ആവുസോ ഛന്ന, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം … കായം, ആവുസോ ഛന്ന, കായവിഞ്ഞാണം… മനം, ആവുസോ ഛന്ന, മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘ചക്ഖും, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമി. സോതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത…പേ… ഘാനം, ആവുസോ സാരിപുത്ത… ജിവ്ഹം, ആവുസോ സാരിപുത്ത… കായം, ആവുസോ സാരിപുത്ത… മനം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമീ’’തി.

൩൯൨. ‘‘ചക്ഖുസ്മിം, ആവുസോ ഛന്ന, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു കിം ദിസ്വാ കിം അഭിഞ്ഞായ ചക്ഖും ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസി? സോതസ്മിം, ആവുസോ ഛന്ന, സോതവിഞ്ഞാണേ … ഘാനസ്മിം, ആവുസോ ഛന്ന, ഘാനവിഞ്ഞാണേ… ജിവ്ഹായ, ആവുസോ ഛന്ന, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണേ… കായസ്മിം, ആവുസോ ഛന്ന, കായവിഞ്ഞാണേ… മനസ്മിം, ആവുസോ ഛന്ന, മനോവിഞ്ഞാണേ മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു കിം ദിസ്വാ കിം അഭിഞ്ഞായ മനം മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി?

‘‘ചക്ഖുസ്മിം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു നിരോധം ദിസ്വാ നിരോധം അഭിഞ്ഞായ ചക്ഖും ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമി. സോതസ്മിം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, സോതവിഞ്ഞാണേ… ഘാനസ്മിം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഘാനവിഞ്ഞാണേ… ജിവ്ഹായ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണേ… കായസ്മിം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, കായവിഞ്ഞാണേ… മനസ്മിം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, മനോവിഞ്ഞാണേ മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു നിരോധം ദിസ്വാ നിരോധം അഭിഞ്ഞാ മനം മനോവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സാമീ’’തി.

൩൯൩. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മഹാചുന്ദോ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഏതദവോച – ‘‘തസ്മാതിഹ, ആവുസോ ഛന്ന, ഇദമ്പി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം [വചനം (സീ.)], നിച്ചകപ്പം മനസി കാതബ്ബം – ‘നിസ്സിതസ്സ ചലിതം, അനിസ്സിതസ്സ ചലിതം നത്ഥി. ചലിതേ അസതി പസ്സദ്ധി, പസ്സദ്ധിയാ സതി നതി ന ഹോതി. നതിയാ അസതി ആഗതിഗതി ന ഹോതി. ആഗതിഗതിയാ അസതി ചുതൂപപാതോ ന ഹോതി. ചുതൂപപാതേ അസതി നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച മഹാചുന്ദോ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിംസു.

൩൯൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ അചിരപക്കന്തേ ആയസ്മന്തേ ച സാരിപുത്തേ ആയസ്മന്തേ ച മഹാചുന്ദേ സത്ഥം ആഹരേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മതാ, ഭന്തേ, ഛന്നേന സത്ഥം ആഹരിതം. തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? ‘‘നനു തേ, സാരിപുത്ത, ഛന്നേന ഭിക്ഖുനാ സമ്മുഖായേവ അനുപവജ്ജതാ ബ്യാകതാ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, പുബ്ബജിരം [പപ്പജിതഞ്ഹിതം (ക.), ഉപവജ്ജിതം (ക.), പുബ്ബവിജ്ജനം, പുബ്ബവിജ്ഝനം, പുബ്ബവിചിരം (സംയുത്തകേ)] നാമ വജ്ജിഗാമോ. തത്ഥായസ്മതോ ഛന്നസ്സ മിത്തകുലാനി സുഹജ്ജകുലാനി ഉപവജ്ജകുലാനീ’’തി. ‘‘ഹോന്തി [പോസന്തി (ക.)] ഹേതേ, സാരിപുത്ത, ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ മിത്തകുലാനി സുഹജ്ജകുലാനി ഉപവജ്ജകുലാനി. നാഹം, സാരിപുത്ത, ഏത്താവതാ ‘സഉപവജ്ജോ’തി വദാമി. യോ ഖോ, സാരിപുത്ത, ഇമഞ്ച കായം നിക്ഖിപതി അഞ്ഞഞ്ച കായം ഉപാദിയതി തമഹം ‘സഉപവജ്ജോ’തി വദാമി. തം ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ നത്ഥി. ‘അനുപവജ്ജോ ഛന്നോ ഭിക്ഖു സത്ഥം ആഹരേസീ’തി ഏവമേതം, സാരിപുത്ത, ധാരേഹീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ഛന്നോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. പുണ്ണോവാദസുത്തം

൩൯൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, പുണ്ണ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സന്തി ഖോ, പുണ്ണ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തം ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ [നന്ദി (സ്യാ. കം.)]. ‘നന്ദീസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി.

‘‘സന്തി ഖോ, പുണ്ണ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തം ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. ‘നന്ദീസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി.

‘‘സന്തി ച ഖോ, പുണ്ണ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തം ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നന്ദീ നിരുജ്ഝതി. ‘നന്ദീനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി.

‘‘സന്തി ച ഖോ, പുണ്ണ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. തം ചേ ഭിക്ഖു നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ തം അനഭിനന്ദതോ അനഭിവദതോ അനജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ നന്ദീ നിരുജ്ഝതി. ‘നന്ദീനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ, പുണ്ണാ’തി വദാമി.

‘‘ഇമിനാ ച ത്വം പുണ്ണ, മയാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിതോ കതരസ്മിം ജനപദേ വിഹരിസ്സസീ’’തി? ‘‘ഇമിനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിതോ, അത്ഥി സുനാപരന്തോ നാമ ജനപദോ, തത്ഥാഹം വിഹരിസ്സാമീ’’തി.

൩൯൬. ‘‘ചണ്ഡാ ഖോ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ; ഫരുസാ ഖോ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ. സചേ തം, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ അക്കോസിസ്സന്തി പരിഭാസിസ്സന്തി, തത്ഥ തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ അക്കോസിസ്സന്തി പരിഭാസിസ്സന്തി, തത്ഥ മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ [ഭദ്രകാ (ക.)] വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ നയിമേ പാണിനാ പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ [ഏവമ്മേത്ഥ (?)], ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ പാണിനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ പാണിനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ നയിമേ ലേഡ്ഡുനാ പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ലേഡ്ഡുനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ലേഡ്ഡുനാ പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ നയിമേ ദണ്ഡേന പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ദണ്ഡേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ ദണ്ഡേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മേ നയിമേ സത്ഥേന പഹാരം ദേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തേ, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ സത്ഥേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ സത്ഥേന പഹാരം ദസ്സന്തി, തത്ഥ മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘ഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, സുഭദ്ദകാ വതിമേ സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ, യം മം [യം മേ (സീ. പീ. ക.)] നയിമേ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേന്തീ’തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സചേ പന തം, പുണ്ണ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തി, തത്ഥ പന തേ, പുണ്ണ, കിന്തി ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, സുനാപരന്തകാ മനുസ്സാ തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തി, തത്ഥ മേ ഏവം ഭവിസ്സതി – ‘സന്തി ഖോ ഭഗവതോ സാവകാ കായേ ച ജീവിതേ ച അട്ടീയമാനാ ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ സത്ഥഹാരകം പരിയേസന്തി. തം മേ ഇദം അപരിയിട്ഠംയേവ സത്ഥഹാരകം ലദ്ധ’ന്തി. ഏവമേത്ഥ, ഭഗവാ, ഭവിസ്സതി; ഏവമേത്ഥ, സുഗത, ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, പുണ്ണ! സക്ഖിസ്സസി ഖോ ത്വം, പുണ്ണ, ഇമിനാ ദമൂപസമേന സമന്നാഗതോ സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദേ വിഹരിതും. യസ്സദാനി ത്വം, പുണ്ണ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

൩൯൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സുനാപരന്തോ ജനപദോ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സുനാപരന്തോ ജനപദോ തദവസരി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ പുണ്ണോ സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദേ വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ തേനേവന്തരവസ്സേന പഞ്ചമത്താനി ഉപാസകസതാനി പടിവേദേസി [പടിപാദേസി (സീ. പീ.), പടിദേസേസി (സ്യാ. കം.)], തേനേവന്തരവസ്സേന പഞ്ചമത്താനി ഉപാസികസതാനി പടിവേദേസി, തേനേവന്തരവസ്സേന തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ അപരേന സമയേന പരിനിബ്ബായി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘യോ സോ, ഭന്തേ, പുണ്ണോ നാമ കുലപുത്തോ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഓവാദേന ഓവദിതോ സോ കാലങ്കതോ. തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, പുണ്ണോ കുലപുത്തോ പച്ചപാദി [സച്ചവാദീ ധമ്മവാദീ (ക.)] ധമ്മസ്സാനുധമ്മം, ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേഠേസി. പരിനിബ്ബുതോ, ഭിക്ഖവേ, പുണ്ണോ കുലപുത്തോ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

പുണ്ണോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. നന്ദകോവാദസുത്തം

൩൯൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ മഹാപജാപതിഗോതമീ പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുനിസതേഹി സദ്ധിം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ മഹാപജാപതിഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഓവദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുനിയോ; അനുസാസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുനിയോ; കരോതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുനീനം ധമ്മിം കഥ’’ന്തി [ധമ്മികഥന്തി (സ്യാ. കം. ക.)].

തേന ഖോ പന സമയേന ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദന്തി പരിയായേന. ആയസ്മാ നന്ദകോ ന ഇച്ഛതി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേന. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കസ്സ നു ഖോ, ആനന്ദ, അജ്ജ പരിയായോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേനാ’’തി? ‘‘സബ്ബേഹേവ, ഭന്തേ, കതോ [നന്ദകസ്സ ഭന്തേ (സീ. പീ.)] പരിയായോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേന. അയം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ നന്ദകോ ന ഇച്ഛതി ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതും പരിയായേനാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ആമന്തേസി – ‘‘ഓവദ, നന്ദക, ഭിക്ഖുനിയോ; അനുസാസ, നന്ദക, ഭിക്ഖുനിയോ; കരോഹി ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഭിക്ഖുനീനം ധമ്മിം കഥ’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ അത്തദുതിയോ യേന രാജകാരാമോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസംസു ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ആസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉദകഞ്ച പാദാനം ഉപട്ഠപേസും. നിസീദി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ പാദേ പക്ഖാലേസി. താപി ഖോ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഏതദവോച – ‘‘പടിപുച്ഛകഥാ ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഭവിസ്സതി. തത്ഥ ആജാനന്തീഹി – ‘ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം, ന ആജാനന്തീഹി – ‘ന ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം. യസ്സാ വാ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ അഹമേവ തത്ഥ പടിപുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം; ഇമസ്സ ക്വത്ഥോ’’’തി? ‘‘ഏത്തകേനപി മയം, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ നന്ദകസ്സ അത്തമനാ അഭിരദ്ധാ [അഭിനന്ദാമ (സ്യാ. കം.)] യം നോ അയ്യോ നന്ദകോ പവാരേതീ’’തി.

൩൯൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സോതം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ഘാനം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘ജിവ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘കായോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’… ‘‘മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സദ്ദാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ…പേ… ഗന്ധാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘രസാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘ഫോട്ഠബ്ബാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’… ‘‘ധമ്മാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൧. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സോതവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘കായവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’… ‘‘മനോവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാതി’’? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, ആഭാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; യാ ച ഖ്വാസ്സ ആഭാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; പഗേവസ്സ ആഭാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ [അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ (?)]; യഞ്ച ഖോ ഛ അജ്ഝത്തികേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഛായാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, യാ ച ഖ്വാസ്സ ഛായാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം; പഗേവസ്സ ഛായാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ [അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ (സീ. പീ.)]. യഞ്ച ഖോ ഛ ബാഹിരേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം [വിലിമം (സീ. പീ. ക.)] അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; അഥ ഖോ സാ ഗാവീ വിസംയുത്താ തേനേവ ചമ്മേനാ’’തി.

‘‘ഉപമാ ഖോ മേ അയം, ഭഗിനിയോ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ; ‘അന്തരാ മംസകായോ’തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘ബാഹിരോ ചമ്മകായോ’തി ഖോ ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘അന്തരാ വിലിമംസം, അന്തരാ ന്ഹാരു, അന്തരാ ബന്ധന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം; ‘തിണ്ഹം ഗോവികന്തന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, അരിയായേതം പഞ്ഞായ അധിവചനം; യായം അരിയാ പഞ്ഞാ അന്തരാ കിലേസം അന്തരാ സംയോജനം അന്തരാ ബന്ധനം സഞ്ഛിന്ദതി സങ്കന്തതി സമ്പകന്തതി സമ്പരികന്തതി.

൪൦൫. ‘‘സത്ത ഖോ പനിമേ, ഭഗിനിയോ, ബോജ്ഝങ്ഗാ, യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഇമേ ഖോ, ഭഗിനിയോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

൪൦൬. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭഗിനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മതോ നന്ദകസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖുനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തീസു താസു ഭിക്ഖുനീസു ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ ന ഹോതി ബഹുനോജനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – ‘ഊനോ നു ഖോ ചന്ദോ, പുണ്ണോ നു ഖോ ചന്ദോ’തി, അഥ ഖോ ഊനോ ചന്ദോത്വേവ ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകസ്സ ധമ്മദേസനായ അത്തമനാ ഹോന്തി നോ ച ഖോ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ’’തി.

൪൦൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ത്വം, നന്ദക, സ്വേപി താ ഭിക്ഖുനിയോ തേനേവോവാദേന ഓവദേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ അത്തദുതിയോ യേന രാജകാരാമോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസംസു ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ആസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉദകഞ്ച പാദാനം ഉപട്ഠപേസും. നിസീദി ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ പാദേ പക്ഖാലേസി. താപി ഖോ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മാ നന്ദകോ ഏതദവോച – ‘‘പടിപുച്ഛകഥാ ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഭവിസ്സതി. തത്ഥ ആജാനന്തീഹി ‘ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം, ന ആജാനന്തീഹി ‘ന ആജാനാമാ’ തിസ്സ വചനീയം. യസ്സാ വാ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, അഹമേവ തത്ഥ പടിപുച്ഛിതബ്ബോ – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം; ഇമസ്സ ക്വത്ഥോ’’’തി. ‘‘ഏത്തകേനപി മയം, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ നന്ദകസ്സ അത്തമനാ അഭിരദ്ധാ യം നോ അയ്യോ നന്ദകോ പവാരേതീ’’തി.

൪൦൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സോതം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ഘാനം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… ജിവ്ഹാ… കായോ… മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൦൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, സദ്ദാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ…പേ… ഗന്ധാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ… രസാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ… ഫോട്ഠബ്ബാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ… ധമ്മാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭഗിനിയോ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… സോതവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… ഘാനവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… കായവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ… മനോവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പുബ്ബേവ നോ ഏതം, ഭന്തേ, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം – ‘ഇതിപിമേ ഛ വിഞ്ഞാണകായാ അനിച്ചാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, ആഭാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; യാ ച ഖ്വാസ്സ ആഭാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ തേലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, വട്ടിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ, അച്ചിപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ; പഗേവസ്സ ആഭാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ അജ്ഝത്തികാ ആയതനാ അനിച്ചാ. യഞ്ച ഖോ ഛ അജ്ഝത്തികേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഛായാപി അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ. യോ നു ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഏവം വദേയ്യ – ‘അമുസ്സ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം; യാ ച ഖ്വാസ്സ ഛായാ സാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമുസ്സ ഹി, ഭന്തേ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ മൂലമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം, ഖന്ധോപി അനിച്ചോ വിപരിണാമധമ്മോ, സാഖാപലാസമ്പി അനിച്ചം വിപരിണാമധമ്മം; പഗേവസ്സ ഛായാ അനിച്ചാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭഗിനിയോ, യോ നു ഖോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഛ ഖോമേ ബാഹിരാ ആയതനാ അനിച്ചാ. യഞ്ച ഖോ ബാഹിരേ ആയതനേ പടിച്ച പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തം നിച്ചം ധുവം സസ്സതം അവിപരിണാമധമ്മ’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘തജ്ജം തജ്ജം, ഭന്തേ, പച്ചയം പടിച്ച തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തജ്ജസ്സ തജ്ജസ്സ പച്ചയസ്സ നിരോധാ തജ്ജാ തജ്ജാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭഗിനിയോ! ഏവഞ്ഹേതം, ഭഗിനിയോ, ഹോതി അരിയസാവകസ്സ യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ’’.

൪൧൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭഗിനിയോ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഭഗിനിയോ, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭന്തേ, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ ഗാവിം വധിത്വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന ഗാവിം സങ്കന്തേയ്യ അനുപഹച്ച അന്തരം മംസകായം അനുപഹച്ച ബാഹിരം ചമ്മകായം. യം യദേവ തത്ഥ അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധനം തം തദേവ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സങ്കന്തേയ്യ സമ്പകന്തേയ്യ സമ്പരികന്തേയ്യ. സഞ്ഛിന്ദിത്വാ സങ്കന്തിത്വാ സമ്പകന്തിത്വാ സമ്പരികന്തിത്വാ വിധുനിത്വാ ബാഹിരം ചമ്മകായം തേനേവ ചമ്മേന തം ഗാവിം പടിച്ഛാദേത്വാ കിഞ്ചാപി സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘തഥേവായം ഗാവീ സംയുത്താ ഇമിനാവ ചമ്മേനാ’തി; അഥ ഖോ സാ ഗാവീ വിസംയുത്താ തേനേവ ചമ്മേനാ’’തി.

‘‘ഉപമാ ഖോ മേ അയം, ഭഗിനിയോ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ. ‘അന്തരാ മംസകായോ’തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘ബാഹിരോ ചമ്മകായോ’തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം; ‘അന്തരാ വിലിമംസം അന്തരാ ന്ഹാരു അന്തരാ ബന്ധന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനം; ‘തിണ്ഹം ഗോവികന്തന’ന്തി ഖോ, ഭഗിനിയോ, അരിയായേതം പഞ്ഞായ അധിവചനം; യായം അരിയാ പഞ്ഞാ അന്തരാ കിലേസം അന്തരാ സംയോജനം അന്തരാ ബന്ധനം സഞ്ഛിന്ദതി സങ്കന്തതി സമ്പകന്തതി സമ്പരികന്തതി.

൪൧൪. ‘‘സത്ത ഖോ പനിമേ, ഭഗിനിയോ, ബോജ്ഝങ്ഗാ, യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭഗിനിയോ, ഭിക്ഖു സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി…പേ… വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഇമേ ഖോ, ഭഗിനിയോ, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ യേസം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

൪൧൫. അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിത്വാ ഉയ്യോജേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭഗിനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ആയസ്മതോ നന്ദകസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവാ ഏതദവോച –‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖുനിയോ; കാലോ’’തി. അഥ ഖോ താ ഭിക്ഖുനിയോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തീസു താസു ഭിക്ഖുനീസു ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ ന ഹോതി ബഹുനോ ജനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – ‘ഊനോ നു ഖോ ചന്ദോ, പുണ്ണോ നു ഖോ ചന്ദോ’തി, അഥ ഖോ പുണ്ണോ ചന്ദോത്വേവ ഹോതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, താ ഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകസ്സ ധമ്മദേസനായ അത്തമനാ ചേവ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ ച. താസം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുനിസതാനം യാ പച്ഛിമിതാ ഭിക്ഖുനീ സാ [യാ പച്ഛിമാ ഭിക്ഖുനീ, സാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), യാ പച്ഛിമികാ, താ ഭിക്ഖുനിയോ (ക.)] സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായനാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

നന്ദകോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം

൪൧൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവതോ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘പരിപക്കാ ഖോ രാഹുലസ്സ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ. യംനൂനാഹം രാഹുലം ഉത്തരിം ആസവാനം ഖയേ വിനേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസി – ‘‘ഗണ്ഹാഹി, രാഹുല, നിസീദനം; യേന അന്ധവനം തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ദിവാവിഹാരായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ നിസീദനം ആദായ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി.

തേന ഖോ പന സമയേന അനേകാനി ദേവതാസഹസ്സാനി ഭഗവന്തം അനുബന്ധാനി ഹോന്തി – ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ഉത്തരിം ആസവാനം ഖയേ വിനേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അന്ധവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ രാഹുലോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ഭഗവാ ഏതദവോച –

൪൧൭. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, ചക്ഖു നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, രൂപാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, യമിദം [യമ്പിദം (സീ. ക.)] ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

൪൧൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി രാഹുല, സോതം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ഘാനം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ…പേ… ജിവ്ഹാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ…പേ… കായോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ…പേ… മനോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും –‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി രാഹുല, ധമ്മാ നിച്ചാ വാ അനിച്ചാ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചാ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി രാഹുല, മനോവിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി രാഹുല, മനോസമ്ഫസ്സോ നിച്ചോ വാ അനിച്ചോ വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചോ, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, യമിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം, തമ്പി നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം, ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭന്തേ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

൪൧൯. ‘‘ഏവം പസ്സം, രാഹുല, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിം [ചക്ഖുസ്മിമ്പി (സ്യാ. കം.) ഏവമിതരേസുപി] നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസു നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേ നിബ്ബിന്ദതി, യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. സോതസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, സദ്ദേസു നിബ്ബിന്ദതി…പേ…, ഘാനസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, ഗന്ധേസു നിബ്ബിന്ദതി… ജിവ്ഹായ നിബ്ബിന്ദതി, രസേസു നിബ്ബിന്ദതി… കായസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, ഫോട്ഠബ്ബേസു നിബ്ബിന്ദതി… മനസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസു നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേ നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേ നിബ്ബിന്ദതി, യമിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ ആയസ്മതോ രാഹുലസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചി. താസഞ്ച അനേകാനം ദേവതാസഹസ്സാനം വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. ഛഛക്കസുത്തം

൪൨൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമി, യദിദം – ഛ ഛക്കാനി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനി, ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനി, ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വേദിതബ്ബാ, ഛ ഫസ്സകായാ വേദിതബ്ബാ, ഛ വേദനാകായാ വേദിതബ്ബാ, ഛ തണ്ഹാകായാ വേദിതബ്ബാ.

൪൨൧. ‘‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖായതനം, സോതായതനം, ഘാനായതനം, ജിവ്ഹായതനം, കായായതനം, മനായതനം. ‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇദം പഠമം ഛക്കം.

‘‘‘ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? രൂപായതനം, സദ്ദായതനം, ഗന്ധായതനം, രസായതനം, ഫോട്ഠബ്ബായതനം, ധമ്മായതനം. ‘ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇദം ദുതിയം ഛക്കം.

‘‘‘ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം, മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. ‘ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇദം തതിയം ഛക്കം.

‘‘‘ഛ ഫസ്സകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ; സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ; ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ; ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ; കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ; മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ‘ഛ ഫസ്സകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇദം ചതുത്ഥം ഛക്കം.

‘‘‘ഛ വേദനാകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ; മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. ‘ഛ വേദനാകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇദം പഞ്ചമം ഛക്കം.

‘‘‘ഛ തണ്ഹാകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ; സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം…പേ… ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. ‘ഛ തണ്ഹാകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇദം ഛട്ഠം ഛക്കം.

൪൨൨. ‘‘‘ചക്ഖു അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘ചക്ഖു അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി ചക്ഖു അനത്താ.

‘‘‘രൂപാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. രൂപാനം ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘രൂപാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി ചക്ഖു അനത്താ, രൂപാ അനത്താ.

‘‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി ചക്ഖു അനത്താ, രൂപാ അനത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനത്താ.

‘‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി ചക്ഖു അനത്താ, രൂപാ അനത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനത്താ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അനത്താ.

‘‘‘വേദനാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. വേദനായ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘വേദനാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി ചക്ഖു അനത്താ, രൂപാ അനത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനത്താ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അനത്താ, വേദനാ അനത്താ.

‘‘‘തണ്ഹാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. തണ്ഹായ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘തണ്ഹാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി ചക്ഖു അനത്താ, രൂപാ അനത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അനത്താ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, തണ്ഹാ അനത്താ.

൪൨൩. ‘‘‘സോതം അത്താ’തി യോ വദേയ്യ…പേ… ‘ഘാനം അത്താ’തി യോ വദേയ്യ… ‘ജിവ്ഹാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ… ‘കായോ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ… ‘മനോ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. മനസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘മനോ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി മനോ അനത്താ.

‘‘‘ധമ്മാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. ധമ്മാനം ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘ധമ്മാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി മനോ അനത്താ, ധമ്മാ അനത്താ.

‘‘‘മനോവിഞ്ഞാണം അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘മനോവിഞ്ഞാണം അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി മനോ അനത്താ, ധമ്മാ അനത്താ, മനോവിഞ്ഞാണം അനത്താ.

‘‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. മനോസമ്ഫസ്സസ്സ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘മനോസമ്ഫസ്സോ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി മനോ അനത്താ, ധമ്മാ അനത്താ, മനോവിഞ്ഞാണം അനത്താ, മനോസമ്ഫസ്സോ അനത്താ.

‘‘‘വേദനാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. വേദനായ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘വേദനാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി മനോ അനത്താ, ധമ്മാ അനത്താ, മനോവിഞ്ഞാണം അനത്താ, മനോസമ്ഫസ്സോ അനത്താ, വേദനാ അനത്താ.

‘‘‘തണ്ഹാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ തം ന ഉപപജ്ജതി. തണ്ഹായ ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി. യസ്സ ഖോ പന ഉപ്പാദോപി വയോപി പഞ്ഞായതി, ‘അത്താ മേ ഉപ്പജ്ജതി ച വേതി ചാ’തി ഇച്ചസ്സ ഏവമാഗതം ഹോതി. തസ്മാ തം ന ഉപപജ്ജതി – ‘തണ്ഹാ അത്താ’തി യോ വദേയ്യ. ഇതി മനോ അനത്താ, ധമ്മാ അനത്താ, മനോവിഞ്ഞാണം അനത്താ, മനോസമ്ഫസ്സോ അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, തണ്ഹാ അനത്താ.

൪൨൪. ‘‘അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സക്കായസമുദയഗാമിനീ പടിപദാ – ചക്ഖും ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി; രൂപേ ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി; ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി; വേദനം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി; തണ്ഹം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി; സോതം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… ഘാനം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… ജിവ്ഹം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… കായം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… മനം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, ധമ്മേ ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, മനോവിഞ്ഞാണം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, മനോസമ്ഫസ്സം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, വേദനം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, തണ്ഹം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി.

‘‘അയം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ – ചക്ഖും ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. രൂപേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. വേദനം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തണ്ഹം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. സോതം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി…പേ… ഘാനം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി… ജിവ്ഹം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി… കായം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി… മനം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. ധമ്മേ ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. മനോവിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. മനോസമ്ഫസ്സം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. വേദനം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി. തണ്ഹം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി.

൪൨൫. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ രാഗാനുസയോ അനുസേതി. ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ തസ്സാ വേദനായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയം അപ്പഹായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയം അപ്പടിവിനോദേത്വാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയം അസമൂഹനിത്വാ അവിജ്ജം അപ്പഹായ വിജ്ജം അനുപ്പാദേത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഭവിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘സോതഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം…പേ… ഘാനഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം…പേ… ജിവ്ഹഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ… കായഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം…പേ… മനഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ രാഗാനുസയോ അനുസേതി. ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ തസ്സാ വേദനായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയം അപ്പഹായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയം അപ്പടിവിനോദേത്വാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയം അസമൂഹനിത്വാ അവിജ്ജം അപ്പഹായ വിജ്ജം അനുപ്പാദേത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഭവിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൪൨൬. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ രാഗാനുസയോ നാനുസേതി. ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി ന കിലമതി പരിദേവതി ന ഉരത്താളിം കന്ദതി ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ തസ്സാ വേദനായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ അവിജ്ജാനുസയോ നാനുസേതി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയം പഹായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയം പടിവിനോദേത്വാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയം സമൂഹനിത്വാ അവിജ്ജം പഹായ വിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഭവിസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

‘‘സോതഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം…പേ….

‘‘ഘാനഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം…പേ….

‘‘ജിവ്ഹഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം…പേ….

‘‘കായഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം…പേ….

‘‘മനഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ നാഭിനന്ദതി നാഭിവദതി നാജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. തസ്സ രാഗാനുസയോ നാനുസേതി. ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി ന ഉരത്താളിം കന്ദതി ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ പടിഘാനുസയോ നാനുസേതി. അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ തസ്സാ വേദനായ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ അവിജ്ജാനുസയോ നാനുസേതി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയം പഹായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയം പടിവിനോദേത്വാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയം സമൂഹനിത്വാ അവിജ്ജം പഹായ വിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഭവിസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

൪൨൭. ‘‘ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ ചക്ഖുസ്മിം [ചക്ഖുസ്മിമ്പി (സ്യാ. കം.) ഏവമിതരേസുപി] നിബ്ബിന്ദതി, രൂപേസു നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ നിബ്ബിന്ദതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേ നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി, തണ്ഹായ നിബ്ബിന്ദതി. സോതസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, സദ്ദേസു നിബ്ബിന്ദതി…പേ… ഘാനസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, ഗന്ധേസു നിബ്ബിന്ദതി… ജിവ്ഹായ നിബ്ബിന്ദതി, രസേസു നിബ്ബിന്ദതി… കായസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, ഫോട്ഠബ്ബേസു നിബ്ബിന്ദതി… മനസ്മിം നിബ്ബിന്ദതി, ധമ്മേസു നിബ്ബിന്ദതി, മനോവിഞ്ഞാണേ നിബ്ബിന്ദതി, മനോസമ്ഫസ്സേ നിബ്ബിന്ദതി, വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി, തണ്ഹായ നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. ഇമസ്മിം ഖോ പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂതി.

ഛഛക്കസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.

൭. മഹാസളായതനികസുത്തം

൪൨൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘മഹാസളായതനികം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൪൨൯. ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, രൂപേ അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, ചക്ഖുസ്മിം സാരജ്ജതി, രൂപേസു സാരജ്ജതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ സാരജ്ജതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേ സാരജ്ജതി, യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി സാരജ്ജതി.

‘‘തസ്സ സാരത്തസ്സ സംയുത്തസ്സ സമ്മൂള്ഹസ്സ അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ആയതിം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഉപചയം ഗച്ഛന്തി. തണ്ഹാ ചസ്സ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദീരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സാ ചസ്സ പവഡ്ഢതി. തസ്സ കായികാപി ദരഥാ പവഡ്ഢന്തി, ചേതസികാപി ദരഥാ പവഡ്ഢന്തി; കായികാപി സന്താപാ പവഡ്ഢന്തി, ചേതസികാപി സന്താപാ പവഡ്ഢന്തി; കായികാപി പരിളാഹാ പവഡ്ഢന്തി, ചേതസികാപി പരിളാഹാ പവഡ്ഢന്തി. സോ കായദുക്ഖമ്പി [കായികദുക്ഖമ്പി (സ്യാ. കം.), കായികം ദുക്ഖമ്പി (ക.)] ചേതോദുക്ഖമ്പി പടിസംവേദേതി.

‘‘സോതം, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം…പേ… ഘാനം, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം…പേ… ജിവ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം…പേ… കായം, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം…പേ… മനം, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, ധമ്മേ, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, മനോവിഞ്ഞാണം, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, മനോസമ്ഫസ്സം, ഭിക്ഖവേ, അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, യമിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി അജാനം അപസ്സം യഥാഭൂതം, മനസ്മിം സാരജ്ജതി, ധമ്മേസു സാരജ്ജതി, മനോവിഞ്ഞാണേ സാരജ്ജതി, മനോസമ്ഫസ്സേ സാരജ്ജതി, യമിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി സാരജ്ജതി.

‘‘തസ്സ സാരത്തസ്സ സംയുത്തസ്സ സമ്മൂള്ഹസ്സ അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ആയതിം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഉപചയം ഗച്ഛന്തി. തണ്ഹാ ചസ്സ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദീരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സാ ചസ്സ പവഡ്ഢതി. തസ്സ കായികാപി ദരഥാ പവഡ്ഢന്തി, ചേതസികാപി ദരഥാ പവഡ്ഢന്തി; കായികാപി സന്താപാ പവഡ്ഢന്തി, ചേതസികാപി സന്താപാ പവഡ്ഢന്തി; കായികാപി പരിളാഹാ പവഡ്ഢന്തി, ചേതസികാപി പരിളാഹാ പവഡ്ഢന്തി. സോ കായദുക്ഖമ്പി ചേതോദുക്ഖമ്പി പടിസംവേദേതി.

൪൩൦. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനം പസ്സം യഥാഭൂതം, രൂപേ ജാനം പസ്സം യഥാഭൂതം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ജാനം പസ്സം യഥാഭൂതം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ജാനം പസ്സം യഥാഭൂതം, യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തമ്പി ജാനം പസ്സം യഥാഭൂതം, ചക്ഖുസ്മിം ന സാരജ്ജതി, രൂപേസു ന സാരജ്ജതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേ ന സാരജ്ജതി, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സേ ന സാരജ്ജതി, യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്മിമ്പി ന സാരജ്ജതി.

‘‘തസ്സ അസാരത്തസ്സ അസംയുത്തസ്സ അസമ്മൂള്ഹസ്സ ആദീനവാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ആയതിം പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ അപചയം ഗച്ഛന്തി. തണ്ഹാ ചസ്സ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദീരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സാ ചസ്സ പഹീയതി. തസ്സ കായികാപി ദരഥാ പഹീയന്തി, ചേതസികാപി ദരഥാ പഹീയന്തി; കായികാപി സന്താപാ പഹീയന്തി, ചേതസികാപി സന്താപാ പഹീയന്തി; കായികാപി പരിളാഹാ പഹീയന്തി, ചേതസികാപി പരിളാഹാ പഹീയന്തി. സോ കായസുഖമ്പി ചേതോസുഖമ്പി പടിസംവേദേതി.

൪൩൧. ‘‘യാ തഥാഭൂതസ്സ [യഥാഭൂതസ്സ (സീ. പീ.)] ദിട്ഠി സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി; യോ തഥാഭൂതസ്സ [യഥാഭൂതസ്സ (സീ. പീ.)] സങ്കപ്പോ സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ; യോ തഥാഭൂതസ്സ [യഥാഭൂതസ്സ (സീ. പീ.)] വായാമോ സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാവായാമോ; യാ തഥാഭൂതസ്സ [യഥാഭൂതസ്സ (സീ. പീ.)] സതി സാസ്സ ഹോതി സമ്മാസതി; യോ തഥാഭൂതസ്സ [യഥാഭൂതസ്സ (സീ. പീ.)] സമാധി സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസമാധി. പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതി. ഏവമസ്സായം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി.

‘‘തസ്സ ഏവം ഇമം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവയതോ ചത്താരോപി സതിപട്ഠാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ചത്താരോപി സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ചത്താരോപി ഇദ്ധിപാദാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചപി ഇന്ദ്രിയാനി ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചപി ബലാനി ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, സത്തപി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

‘‘തസ്സിമേ ദ്വേ ധമ്മാ യുഗനന്ധാ [യുഗനദ്ധാ (സീ. സ്യാ. കം.)] വത്തന്തി – സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച. സോ യേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാ തേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞാ പരിജാനാതി. യേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബാ തേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞാ പജഹതി. യേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ തേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞാ ഭാവേതി. യേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികാതബ്ബാ തേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികരോതി.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാ? ‘പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’ തിസ്സ വചനീയം, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞേയ്യാ.