൧൦. ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തം

൪൫൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഗജങ്ഗലായം [കജങ്ഗലായം (സീ. പീ.), കജ്ജങ്ഗലായം (സ്യാ. കം.)] വിഹരതി സുവേളുവനേ [വേളുവനേ (സ്യാ. കം.), മുഖേലുവനേ (സീ. പീ.)]. അഥ ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ പാരാസിവിയന്തേവാസീ [പാരാസരിയന്തേവാസീ (സീ. പീ.), പാരാസിരിയന്തേവാസീ (സ്യാ. കം.)] യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഉത്തരം മാണവം പാരാസിവിയന്തേവാസിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ദേസേതി, ഉത്തര, പാരാസിവിയോ ബ്രാഹ്മണോ സാവകാനം ഇന്ദ്രിയഭാവന’’ന്തി? ‘‘ദേസേതി, ഭോ ഗോതമ, പാരാസിവിയോ ബ്രാഹ്മണോ സാവകാനം ഇന്ദ്രിയഭാവന’’ന്തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ഉത്തര, ദേസേതി പാരാസിവിയോ ബ്രാഹ്മണോ സാവകാനം ഇന്ദ്രിയഭാവന’’ന്തി? ‘‘ഇധ, ഭോ ഗോതമ, ചക്ഖുനാ രൂപം ന പസ്സതി, സോതേന സദ്ദം ന സുണാതി – ഏവം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ദേസേതി പാരാസിവിയോ ബ്രാഹ്മണോ സാവകാനം ഇന്ദ്രിയഭാവന’’ന്തി. ‘‘ഏവം സന്തേ ഖോ, ഉത്തര, അന്ധോ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ ഭവിസ്സതി, ബധിരോ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ ഭവിസ്സതി; യഥാ പാരാസിവിയസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ വചനം. അന്ധോ ഹി, ഉത്തര, ചക്ഖുനാ രൂപം ന പസ്സതി, ബധിരോ സോതേന സദ്ദം ന സുണാതീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഉത്തരോ മാണവോ പാരാസിവിയന്തേവാസീ തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉത്തരം മാണവം പാരാസിവിയന്തേവാസിം തുണ്ഹീഭൂതം മങ്കുഭൂതം പത്തക്ഖന്ധം അധോമുഖം പജ്ഝായന്തം അപ്പടിഭാനം വിദിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘അഞ്ഞഥാ ഖോ, ആനന്ദ, ദേസേതി പാരാസിവിയോ ബ്രാഹ്മണോ സാവകാനം ഇന്ദ്രിയഭാവനം, അഞ്ഞഥാ ച പനാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ഹോതീ’’തി. ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ യം ഭഗവാ അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരം ഇന്ദ്രിയഭാവനം ദേസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൪൫൪. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ഹോതി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം മനാപം, ഉപ്പന്നം അമനാപം, ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം. തഞ്ച ഖോ സങ്ഖതം ഓളാരികം പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ഉപേക്ഖാ’തി. തസ്സ തം ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി; ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉമ്മീലേത്വാ വാ നിമീലേയ്യ, നിമീലേത്വാ വാ ഉമ്മീലേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യസ്സ കസ്സചി ഏവംസീഘം ഏവംതുവടം ഏവംഅപ്പകസിരേന ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി – അയം വുച്ചതാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേസു രൂപേസു.

൪൫൫. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സോതേന സദ്ദം സുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം മനാപം, ഉപ്പന്നം അമനാപം, ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം. തഞ്ച ഖോ സങ്ഖതം ഓളാരികം പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ഉപേക്ഖാ’തി. തസ്സ തം ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി; ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബലവാ പുരിസോ അപ്പകസിരേനേവ അച്ഛരം [അച്ഛരികം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] പഹരേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യസ്സ കസ്സചി ഏവംസീഘം ഏവംതുവടം ഏവംഅപ്പകസിരേന ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി – അയം വുച്ചതാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ സോതവിഞ്ഞേയ്യേസു സദ്ദേസു.

൪൫൬. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം മനാപം, ഉപ്പന്നം അമനാപം, ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം. തഞ്ച ഖോ സങ്ഖതം ഓളാരികം പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ഉപേക്ഖാ’തി. തസ്സ തം ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി; ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ഈസകംപോണേ [ഈസകപോണേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഈസകഫണേ (സീ. അട്ഠ.), ‘‘മജ്ഝേ ഉച്ചം ഹുത്വാ’’തി ടീകായ സംസന്ദിതബ്ബാ] പദുമപലാസേ [പദുമിനിപത്തേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉദകഫുസിതാനി പവത്തന്തി, ന സണ്ഠന്തി; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യസ്സ കസ്സചി ഏവംസീഘം ഏവംതുവടം ഏവംഅപ്പകസിരേന ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി – അയം വുച്ചതാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേസു ഗന്ധേസു.

൪൫൭. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം മനാപം, ഉപ്പന്നം അമനാപം, ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം. തഞ്ച ഖോ സങ്ഖതം ഓളാരികം പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ഉപേക്ഖാ’തി. തസ്സ തം ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി; ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബലവാ പുരിസോ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഖേളപിണ്ഡം സംയൂഹിത്വാ അപ്പകസിരേന വമേയ്യ [സന്ധമേയ്യ (ക.)]; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യസ്സ കസ്സചി ഏവംസീഘം ഏവംതുവടം ഏവംഅപ്പകസിരേന ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി – അയം വുച്ചതാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേസു രസേസു.

൪൫൮. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം മനാപം, ഉപ്പന്നം അമനാപം, ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം. തഞ്ച ഖോ സങ്ഖതം ഓളാരികം പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ഉപേക്ഖാ’തി. തസ്സ തം ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി; ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യസ്സ കസ്സചി ഏവംസീഘം ഏവംതുവടം ഏവംഅപ്പകസിരേന ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി – അയം വുച്ചതാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ കായവിഞ്ഞേയ്യേസു ഫോട്ഠബ്ബേസു.

൪൫൯. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘ഉപ്പന്നം ഖോ മേ ഇദം മനാപം, ഉപ്പന്നം അമനാപം, ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം. തഞ്ച ഖോ സങ്ഖതം ഓളാരികം പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം – ഉപേക്ഖാ’തി. തസ്സ തം ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി; ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ബലവാ പുരിസോ ദിവസംസന്തത്തേ [ദിവസസന്തേത്തേ (സീ.)] അയോകടാഹേ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി നിപാതേയ്യ. ദന്ധോ, ആനന്ദ, ഉദകഫുസിതാനം നിപാതോ, അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യസ്സ കസ്സചി ഏവംസീഘം ഏവംതുവടം ഏവംഅപ്പകസിരേന ഉപ്പന്നം മനാപം ഉപ്പന്നം അമനാപം ഉപ്പന്നം മനാപാമനാപം നിരുജ്ഝതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി – അയം വുച്ചതാനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ മനോവിഞ്ഞേയ്യേസു ധമ്മേസു. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ഹോതി.

൪൬൦. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, സേഖോ ഹോതി പാടിപദോ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ തേന ഉപ്പന്നേന മനാപേന ഉപ്പന്നേന അമനാപേന ഉപ്പന്നേന മനാപാമനാപേന അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…, ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ തേന ഉപ്പന്നേന മനാപേന ഉപ്പന്നേന അമനാപേന ഉപ്പന്നേന മനാപാമനാപേന അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, സേഖോ ഹോതി പാടിപദോ.

൪൬൧. ‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, അരിയോ ഹോതി ഭാവിതിന്ദ്രിയോ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലേ [പടിക്കൂലേ (സബ്ബത്ഥ)] അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലഞ്ച അപ്പടികൂലഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യം സതോ സമ്പജാനോ’തി, ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ.

൪൬൨. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനോ സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം, ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം, ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘പടികൂലഞ്ച അപ്പടികൂലഞ്ച തദുഭയമ്പി അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യം സതോ സമ്പജാനോ’തി, ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, അരിയോ ഹോതി ഭാവിതിന്ദ്രിയോ.

൪൬൩. ‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, ദേസിതാ മയാ അരിയസ്സ വിനയേ അനുത്തരാ ഇന്ദ്രിയഭാവനാ, ദേസിതോ സേഖോ പാടിപദോ, ദേസിതോ അരിയോ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ. യം ഖോ, ആനന്ദ, സത്ഥാരാ കരണീയം സാവകാനം ഹിതേസിനാ അനുകമ്പകേന അനുകമ്പം ഉപാദായ, കതം വോ തം മയാ. ഏതാനി, ആനന്ദ, രുക്ഖമൂലാനി, ഏതാനി സുഞ്ഞാഗാരാനി, ഝായഥാനന്ദ, മാ പമാദത്ഥ, മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹുവത്ഥ. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തം നിട്ഠിതം ദസമം.

സളായതനവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ പഞ്ചമോ.