൬. മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം

൨൯൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സമിദ്ധി അരഞ്ഞകുടികായം വിഹരതി. അഥ ഖോ പോതലിപുത്തോ പരിബ്ബാജകോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേനായസ്മാ സമിദ്ധി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സമിദ്ധിനാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ പോതലിപുത്തോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധിം ഏതദവോച – ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ആവുസോ സമിദ്ധി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സുതം, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘മോഘം കായകമ്മം മോഘം വചീകമ്മം, മനോകമ്മമേവ സച്ച’ന്തി. അത്ഥി ച സാ [അത്ഥി ചേസാ (സീ. ക.)] സമാപത്തി യം സമാപത്തിം സമാപന്നോ ന കിഞ്ചി വേദിയതീ’’തി? ‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ പോതലിപുത്ത, അവച; (മാ ഹേവം, ആവുസോ പോതലിപുത്ത, അവച;) [( ) സ്യാ. കം. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖി. ന ഹി സാധു ഭഗവതോ അബ്ഭക്ഖാനം. ന ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ – ‘മോഘം കായകമ്മം മോഘം വചീകമ്മം, മനോകമ്മമേവ സച്ച’ന്തി. അത്ഥി ച ഖോ [അത്ഥി ചേവ ഖോ (സീ. ക.)] സാ, ആവുസോ, സമാപത്തി യം സമാപത്തിം സമാപന്നോ ന കിഞ്ചി വേദിയതീ’’തി. ‘‘കീവചിരം പബ്ബജിതോസി, ആവുസോ സമിദ്ധീ’’തി? ‘‘ന ചിരം, ആവുസോ! തീണി വസ്സാനീ’’തി. ‘‘ഏത്ഥ ദാനി മയം ഥേരേ ഭിക്ഖൂ കിം വക്ഖാമ, യത്ര ഹി നാമ ഏവംനവോ ഭിക്ഖു [നവകേന ഭിക്ഖുനാ (ക.)] സത്ഥാരം പരിരക്ഖിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി. സഞ്ചേതനികം, ആവുസോ സമിദ്ധി, കമ്മം കത്വാ കായേന വാചായ മനസാ കിം സോ വേദിയതീ’’തി? ‘‘സഞ്ചേതനികം, ആവുസോ പോതലിപുത്ത, കമ്മം കത്വാ കായേന വാചായ മനസാ ദുക്ഖം സോ വേദിയതീ’’തി. അഥ ഖോ പോതലിപുത്തോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മതോ സമിദ്ധിസ്സ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദി നപ്പടിക്കോസി; അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.

൨൯൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി അചിരപക്കന്തേ പോതലിപുത്തേ പരിബ്ബാജകേ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി യാവതകോ അഹോസി പോതലിപുത്തേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ആരോചേസി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധിം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി ഖോ ഇദം, ആവുസോ സമിദ്ധി, കഥാപാഭതം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. ആയാമാവുസോ സമിദ്ധി, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ആയസ്മാ ച സമിദ്ധി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യാവതകോ അഹോസി ആയസ്മതോ സമിദ്ധിസ്സ പോതലിപുത്തേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ദസ്സനമ്പി ഖോ അഹം, ആനന്ദ, പോതലിപുത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നാഭിജാനാമി, കുതോ പനേവരൂപം കഥാസല്ലാപം? ഇമിനാ ച, ആനന്ദ, സമിദ്ധിനാ മോഘപുരിസേന പോതലിപുത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ വിഭജ്ജബ്യാകരണീയോ പഞ്ഹോ ഏകംസേന ബ്യാകതോ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സചേ പന [കിം പന (ക.)], ഭന്തേ, ആയസ്മതാ സമിദ്ധിനാ ഇദം സന്ധായ ഭാസിതം – യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മി’’ന്തി.

൩൦൦. അഥ ഖോ [ഏവം വുത്തേ (സ്യാ. കം.)] ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ ത്വം, ആനന്ദ, ഇമസ്സ ഉദായിസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ഉമ്മങ്ഗം [ഉമ്മഗ്ഗം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഉമങ്ഗം (ക.)]? അഞ്ഞാസിം ഖോ അഹം, ആനന്ദ – ‘ഇദാനേവായം ഉദായീ മോഘപുരിസോ ഉമ്മുജ്ജമാനോ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിസ്സതീ’തി. ആദിംയേവ [ആദിസോവ (സീ. പീ.), ആദിയേവ (ക.)], ആനന്ദ, പോതലിപുത്തേന പരിബ്ബാജകേന തിസ്സോ വേദനാ പുച്ഛിതാ. സചായം, ആനന്ദ, സമിദ്ധി മോഘപുരിസോ പോതലിപുത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – ‘സഞ്ചേതനികം, ആവുസോ പോതലിപുത്ത, കമ്മം കത്വാ കായേന വാചായ മനസാ സുഖവേദനീയം സുഖം സോ വേദയതി; സഞ്ചേതനികം, ആവുസോ പോതലിപുത്ത, കമ്മം കത്വാ കായേന വാചായ മനസാ ദുക്ഖവേദനീയം ദുക്ഖം സോ വേദയതി; സഞ്ചേതനികം, ആവുസോ പോതലിപുത്ത, കമ്മം കത്വാ കായേന വാചായ മനസാ അദുക്ഖമസുഖവേദനീയം അദുക്ഖമസുഖം സോ വേദയതീ’തി. ഏവം ബ്യാകരമാനോ ഖോ, ആനന്ദ, സമിദ്ധി മോഘപുരിസോ പോതലിപുത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ സമ്മാ (ബ്യാകരമാനോ) [( ) നത്ഥി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്യാകരേയ്യ. അപി ച, ആനന്ദ, കേ ച [കേചി (ക.)] അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ബാലാ അബ്യത്താ കേ ച തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗം ജാനിസ്സന്തി? സചേ തുമ്ഹേ, ആനന്ദ, സുണേയ്യാഥ തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗം വിഭജന്തസ്സാ’’തി.

‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ, ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ യം ഭഗവാ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗം വിഭജേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹാനന്ദ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചത്താരോമേ, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ ഹോതി, അദിന്നാദായീ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി, മുസാവാദീ ഹോതി, പിസുണവാചോ ഹോതി, ഫരുസവാചോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി, അഭിജ്ഝാലു ഹോതി, ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി, മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ ഹോതി, അദിന്നാദായീ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി, മുസാവാദീ ഹോതി, പിസുണവാചോ ഹോതി, ഫരുസവാചോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപീ ഹോതി, അഭിജ്ഝാലു ഹോതി, ബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി, മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

‘‘ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി, അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി, അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി, അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി, അബ്യാപന്നചിത്തോ ഹോതി, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി. സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

൩൦൧. ‘‘ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന അമും പുഗ്ഗലം പസ്സതി – ഇധ പാണാതിപാതിം അദിന്നാദായിം കാമേസുമിച്ഛാചാരിം മുസാവാദിം പിസുണവാചം ഫരുസവാചം സമ്ഫപ്പലാപിം അഭിജ്ഝാലും ബ്യാപന്നചിത്തം മിച്ഛാദിട്ഠിം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സതി അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നം. സോ ഏവമാഹ – ‘അത്ഥി കിര, ഭോ, പാപകാനി കമ്മാനി, അത്ഥി ദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ. അമാഹം [അപാഹം (സീ. പീ. ക.) അമും + അഹം = അമാഹം-ഇതി പദവിഭാഗോ] പുഗ്ഗലം അദ്ദസം ഇധ പാണാതിപാതിം അദിന്നാദായിം…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠിം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്ന’ന്തി. സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി, സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. യേ ഏവം ജാനന്തി, തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി [മിച്ഛാ തേ സഞ്ജാനന്തി (ക.)]. ഇതി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ [പരാമസ്സ (സീ. പീ.)] അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന അമും പുഗ്ഗലം പസ്സതി – ഇധ പാണാതിപാതിം അദിന്നാദായിം…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സതി സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നം. സോ ഏവമാഹ – ‘നത്ഥി കിര, ഭോ, പാപകാനി കമ്മാനി, നത്ഥി ദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ. അമാഹം പുഗ്ഗലം അദ്ദസം – ഇധ പാണാതിപാതിം അദിന്നാദായിം…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്ന’ന്തി. സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി, സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. യേ ഏവം ജാനന്തി തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി. ഇതി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘ഇധാനന്ദ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന അമും പുഗ്ഗലം പസ്സതി – ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതം അദിന്നാദാനാ പടിവിരതം കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതം മുസാവാദാ പടിവിരതം പിസുണായ വാചായ പടിവിരതം ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതം സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതം അനഭിജ്ഝാലും അബ്യാപന്നചിത്തം സമ്മാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സതി സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നം. സോ ഏവമാഹ – ‘അത്ഥി കിര, ഭോ, കല്യാണാനി കമ്മാനി, അത്ഥി സുചരിതസ്സ വിപാകോ. അമാഹം പുഗ്ഗലം അദ്ദസം – ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതം അദിന്നാദാനാ പടിവിരതം…പേ… സമ്മാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്ന’ന്തി. സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. യേ ഏവം ജാനന്തി തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി. ഇതി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘ഇധ പനാനന്ദ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ആതപ്പമന്വായ പധാനമന്വായ അനുയോഗമന്വായ അപ്പമാദമന്വായ സമ്മാമനസികാരമന്വായ തഥാരൂപം ചേതോസമാധിം ഫുസതി യഥാസമാഹിതേ ചിത്തേ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന അമും പുഗ്ഗലം പസ്സതി – ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതം…പേ… സമ്മാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സതി അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നം. സോ ഏവമാഹ – ‘നത്ഥി കിര, ഭോ കല്യാണാനി കമ്മാനി, നത്ഥി സുചരിതസ്സ വിപാകോ. അമാഹം പുഗ്ഗലം അദ്ദസം – ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതം അദിന്നാദാനാ പടിവിരതം…പേ… സമ്മാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്ന’ന്തി. സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. യേ ഏവം ജാനന്തി തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി. ഇതി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

൩൦൨. ‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവമാഹ – ‘അത്ഥി കിര, ഭോ, പാപകാനി കമ്മാനി, അത്ഥി ദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ’തി ഇദമസ്സ അനുജാനാമി; യമ്പി സോ ഏവമാഹ – ‘അമാഹം പുഗ്ഗലം അദ്ദസം – ഇധ പാണാതിപാതിം അദിന്നാദായിം…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്ന’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ അനുജാനാമി; യഞ്ച ഖോ സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി, സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’തി ഇദമസ്സ നാനുജാനാമി; യമ്പി സോ ഏവമാഹ – ‘യേ ഏവം ജാനന്തി തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി; യമ്പി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഞ്ഞഥാ ഹി, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗേ ഞാണം ഹോതി.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവമാഹ – ‘നത്ഥി കിര, ഭോ, പാപകാനി കമ്മാനി, നത്ഥി ദുച്ചരിതസ്സ വിപാകോ’തി ഇദമസ്സ നാനുജാനാമി; യഞ്ച ഖോ സോ ഏവമാഹ – ‘അമാഹം പുഗ്ഗലം അദ്ദസം – ഇധ പാണാതിപാതിം അദിന്നാദായിം…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠിം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്ന’ന്തി ഇദമസ്സ അനുജാനാമി; യഞ്ച ഖോ സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി, സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതീ’തി ഇദമസ്സ നാനുജാനാമി; യമ്പി സോ ഏവമാഹ – ‘യേ ഏവം ജാനന്തി തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി; യമ്പി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഞ്ഞഥാ ഹി, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗേ ഞാണം ഹോതി.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവമാഹ – ‘അത്ഥി കിര, ഭോ, കല്യാണാനി കമ്മാനി, അത്ഥി സുചരിതസ്സ വിപാകോ’തി ഇദമസ്സ അനുജാനാമി; യമ്പി സോ ഏവമാഹ – ‘അമാഹം പുഗ്ഗലം അദ്ദസം – ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതം അദിന്നാദാനാ പടിവിരതം…പേ… സമ്മാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്ന’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ അനുജാനാമി; യഞ്ച ഖോ സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതീ’തി ഇദമസ്സ നാനുജാനാമി; യമ്പി സോ ഏവമാഹ – ‘യേ ഏവം ജാനന്തി തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി; യമ്പി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഞ്ഞഥാ ഹി, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗേ ഞാണം ഹോതി.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവമാഹ – ‘നത്ഥി കിര, ഭോ, കല്യാണാനി കമ്മാനി, നത്ഥി സുചരിതസ്സ വിപാകോ’തി ഇദമസ്സ നാനുജാനാമി; യഞ്ച ഖോ സോ ഏവമാഹ – ‘അമാഹം പുഗ്ഗലം അദ്ദസം – ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതം അദിന്നാദാനാ പടിവിരതം…പേ… സമ്മാദിട്ഠിം, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പസ്സാമി അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്ന’ന്തി ഇദമസ്സ അനുജാനാമി; യഞ്ച ഖോ സോ ഏവമാഹ – ‘യോ കിര, ഭോ, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, സബ്ബോ സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതീ’തി ഇദമസ്സ നാനുജാനാമി; യഞ്ച ഖോ സോ ഏവമാഹ – ‘യേ ഏവം ജാനന്തി തേ സമ്മാ ജാനന്തി; യേ അഞ്ഞഥാ ജാനന്തി, മിച്ഛാ തേസം ഞാണ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി; യമ്പി സോ യദേവ തസ്സ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവ തത്ഥ ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ഇദമ്പിസ്സ നാനുജാനാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഞ്ഞഥാ ഹി, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗേ ഞാണം ഹോതി.

൩൦൩. ‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ. തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതീ ഹോതി അദിന്നാദായീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ [ഉപപജ്ജം വാ (സീ. പീ.), ഉപപജ്ജ വാ (സ്യാ. കം. ക.) ഉപപജ്ജിത്വാതി സംവണ്ണനായ സംസന്ദേതബ്ബാ] അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ. തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതീ ഹോതി അദിന്നാദായീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ. തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ. തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘ഇതി ഖോ, ആനന്ദ, അത്ഥി കമ്മം അഭബ്ബം അഭബ്ബാഭാസം, അത്ഥി കമ്മം അഭബ്ബം ഭബ്ബാഭാസം, അത്ഥി കമ്മം ഭബ്ബഞ്ചേവ ഭബ്ബാഭാസഞ്ച, അത്ഥി കമ്മം ഭബ്ബം അഭബ്ബാഭാസ’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.