൭. സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തം

൩൦൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സളായതനവിഭങ്ഗം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനി, ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനി, ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വേദിതബ്ബാ, ഛ ഫസ്സകായാ വേദിതബ്ബാ, അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാ വേദിതബ്ബാ, ഛത്തിംസ സത്തപദാ വേദിതബ്ബാ, തത്ര ഇദം നിസ്സായ ഇദം പജഹഥ, തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ സേവതി യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതി, സോ വുച്ചതി യോഗ്ഗാചരിയാനം [യോഗാചരിയാനം (ക.)] അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥീ’തി – അയമുദ്ദേസോ സളായതനവിഭങ്ഗസ്സ.

൩൦൫. ‘‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ‘ചക്ഖായതനം സോതായതനം ഘാനായതനം ജിവ്ഹായതനം കായായതനം മനായതനം – ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ‘രൂപായതനം സദ്ദായതനം ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനം ധമ്മായതനം – ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി വേദിതബ്ബാനീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതവിഞ്ഞാണം ഘാനവിഞ്ഞാണം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം കായവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണം – ഛ വിഞ്ഞാണകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ഛ ഫസ്സകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സോതസമ്ഫസ്സോ ഘാനസമ്ഫസ്സോ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ കായസമ്ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ – ഛ ഫസ്സകായാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സട്ഠാനീയം രൂപം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനീയം രൂപം ഉപവിചരതി, ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയം രൂപം ഉപവിചരതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ സോമനസ്സട്ഠാനീയം ധമ്മം ഉപവിചരതി, ദോമനസ്സട്ഠാനീയം ധമ്മം ഉപവിചരതി, ഉപേക്ഖാട്ഠാനീയം ധമ്മം ഉപവിചരതി. ഇതി ഛ സോമനസ്സൂപവിചാരാ, ഛ ദോമനസ്സൂപവിചാരാ, ഛ ഉപേക്ഖൂപവിചാരാ, അട്ഠാരസ മനോപവിചാരാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൦൬. ‘‘‘ഛത്തിംസ സത്തപദാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഛ ഗേഹസിതാനി [ഗേഹസ്സിതാനി (?)] സോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി [നേക്ഖമ്മസ്സിതാനി (ടീകാ)] സോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാ, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ. തത്ഥ കതമാനി ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനി? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം പടിലാഭം വാ പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം സോമനസ്സം. സോതവിഞ്ഞേയ്യാനം സദ്ദാനം… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാനം ഗന്ധാനം… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാനം രസാനം… കായവിഞ്ഞേയ്യാനം ഫോട്ഠബ്ബാനം… മനോവിഞ്ഞേയ്യാനം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം…പേ… സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം സോമനസ്സം. ഇമാനി ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനി.

‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി? രൂപാനംത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം [വിപരിണാമം വിരാഗം നിരോധം (ക.)], ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സം. സദ്ദാനംത്വേവ… ഗന്ധാനംത്വേവ… രസാനംത്വേവ… ഫോട്ഠബ്ബാനംത്വേവ… ധമ്മാനംത്വേ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം, ‘പുബ്ബേ ചേവ ധമ്മാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ ധമ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സം. ഇമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി.

൩൦൭. ‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം…പേ… സോതവിഞ്ഞേയ്യാനം സദ്ദാനം… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാനം ഗന്ധാനം… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാനം രസാനം… കായവിഞ്ഞേയ്യാനം ഫോട്ഠബ്ബാനം… മനോവിഞ്ഞേയ്യാനം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം അപ്പടിലാഭം വാ അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ അപ്പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം ദോമനസ്സം. ഇമാനി ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി.

‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനി? രൂപാനംത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം, ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേതി – ‘കുദാസ്സു [കദാസ്സു (സ്യാ. കം. പീ.)] നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി യദരിയാ ഏതരഹി ആയതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’തി ഇതി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി പിഹപച്ചയാ ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം ദോമനസ്സം. സദ്ദാനംത്വേവ…പേ… ഗന്ധാനംത്വേവ… രസാനംത്വേവ… ഫോട്ഠബ്ബാനംത്വേവ… ധമ്മാനംത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം, ‘പുബ്ബേ ചേവ ധമ്മാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ ധമ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേതി – ‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി യദരിയാ ഏതരഹി ആയതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’തി ഇതി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി പിഹപച്ചയാ ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം ദോമനസ്സം. ഇമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനി.

൩൦൮. ‘‘തത്ഥ കതമാ ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാ? ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ ( ) [(മന്ദസ്സ) (ക.)] പുഥുജ്ജനസ്സ അനോധിജിനസ്സ അവിപാകജിനസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ നാതിവത്തതി. തസ്മാ സാ [സായം (ക.)] ഉപേക്ഖാ ‘ഗേഹസിതാ’തി വുച്ചതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അനോധിജിനസ്സ അവിപാകജിനസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, ധമ്മം സാ നാതിവത്തതി. തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ‘ഗേഹസിതാ’തി വുച്ചതി. ഇമാ ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാ.

‘‘തത്ഥ കതമാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ? രൂപാനംത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം, ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ അതിവത്തതി. തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ‘നേക്ഖമ്മസിതാ’തി വുച്ചതി. സദ്ദാനംത്വേവ… ഗന്ധാനംത്വേവ… രസാനംത്വേവ… ഫോട്ഠബ്ബാനംത്വേവ… ധമ്മാനംത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം, ‘പുബ്ബേ ചേവ ധമ്മാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ ധമ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, ധമ്മം സാ അതിവത്തതി. തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ‘നേക്ഖമ്മസിതാ’തി വുച്ചതി. ഇമാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ. ‘ഛത്തിംസ സത്തപദാ വേദിതബ്ബാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൦൯. ‘‘തത്ര ഇദം നിസ്സായ ഇദം പജഹഥാ’’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി താനി നിസ്സായ താനി ആഗമ്മ യാനി ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനി താനി പജഹഥ, താനി സമതിക്കമഥ. ഏവമേതേസം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതേസം സമതിക്കമോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനി താനി നിസ്സായ താനി ആഗമ്മ യാനി ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി താനി പജഹഥ, താനി സമതിക്കമഥ. ഏവമേതേസം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതേസം സമതിക്കമോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ താ നിസ്സായ താ ആഗമ്മ യാ ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാ താ പജഹഥ, താ സമതിക്കമഥ. ഏവമേതാസം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതാസം സമതിക്കമോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി താനി നിസ്സായ താനി ആഗമ്മ യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനി താനി പജഹഥ, താനി സമതിക്കമഥ. ഏവമേതേസം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതേസം സമതിക്കമോ ഹോതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ താ നിസ്സായ താ ആഗമ്മ യാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി താനി പജഹഥ, താനി സമതിക്കമഥ. ഏവമേതേസം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതേസം സമതിക്കമോ ഹോതി.

൩൧൦. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ, അത്ഥി ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ രൂപേസു, അത്ഥി സദ്ദേസു, അത്ഥി ഗന്ധേസു, അത്ഥി രസേസു, അത്ഥി ഫോട്ഠബ്ബേസു – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ ആകാസാനഞ്ചായതനനിസ്സിതാ, അത്ഥി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനിസ്സിതാ, അത്ഥി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനനിസ്സിതാ, അത്ഥി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനനിസ്സിതാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ തം നിസ്സായ തം ആഗമ്മ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ തം പജഹഥ, തം സമതിക്കമഥ. ഏവമേതിസ്സാ പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതിസ്സാ സമതിക്കമോ ഹോതി.

‘‘അതമ്മയതം, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സായ അതമ്മയതം ആഗമ്മ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ തം പജഹഥ, തം സമതിക്കമഥ. ഏവമേതിസ്സാ പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതിസ്സാ സമതിക്കമോ ഹോതി. ‘തത്ര ഇദം നിസ്സായ ഇദം പജഹഥാ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൧൧. ‘‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം; കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ – ‘ഇദം വോ ഹിതായ, ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം സതിപട്ഠാനം യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ – ‘ഇദം വോ ഹിതായ, ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ ഏകച്ചേ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി; ഏകച്ചേ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി, സോതം ഓദഹന്തി, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി; ന ച അത്തമനോ ഹോതി, ന ച അത്തമനതം പടിസംവേദേതി. അനത്തമനതാ ച അത്തമനതാ ച – തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം സതിപട്ഠാനം യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ – ‘ഇദം വോ ഹിതായ, ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി, സോതം ഓദഹന്തി, അഞ്ഞാചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അത്തമനോ ചേവ ഹോതി, അത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, തതിയം സതിപട്ഠാനം യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതി. ‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൧൨. ‘‘‘സോ വുച്ചതി യോഗ്ഗാചരിയാനം അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥീ’തി – ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഹത്ഥിദമകേന, ഭിക്ഖവേ, ഹത്ഥിദമ്മോ സാരിതോ ഏകംയേവ ദിസം ധാവതി – പുരത്ഥിമം വാ പച്ഛിമം വാ ഉത്തരം വാ ദക്ഖിണം വാ. അസ്സദമകേന, ഭിക്ഖവേ, അസ്സദമ്മോ സാരിതോ ഏകഞ്ഞേവ ദിസം ധാവതി – പുരത്ഥിമം വാ പച്ഛിമം വാ ഉത്തരം വാ ദക്ഖിണം വാ. ഗോദമകേന, ഭിക്ഖവേ, ഗോദമ്മോ സാരിതോ ഏകംയേവ ദിസം ധാവതി – പുരത്ഥിമം വാ പച്ഛിമം വാ ഉത്തരം വാ ദക്ഖിണം വാ. തഥാഗതേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പുരിസദമ്മോ സാരിതോ അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി. രൂപീ രൂപാനി പസ്സതി – അയം ഏകാ ദിസാ; അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി – അയം ദുതിയാ ദിസാ; സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതി – അയം തതിയാ ദിസാ; സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം ചതുത്ഥീ ദിസാ; സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം പഞ്ചമീ ദിസാ; സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം ഛട്ഠീ ദിസാ; സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം സത്തമീ ദിസാ; സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം അട്ഠമീ ദിസാ. തഥാഗതേന, ഭിക്ഖവേ, അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പുരിസദമ്മോ സാരിതോ ഇമാ അട്ഠ ദിസാ വിധാവതി. ‘സോ വുച്ചതി യോഗ്ഗാചരിയാനം അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥീ’തി – ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം സത്തമം.