൫. ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം [സുഭസുത്തന്തിപി വുച്ചതി]

൨൮൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ, അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന മനുസ്സാനംയേവ സതം മനുസ്സഭൂതാനം ദിസ്സന്തി ഹീനപ്പണീതതാ? ദിസ്സന്തി ഹി, ഭോ ഗോതമ, മനുസ്സാ അപ്പായുകാ, ദിസ്സന്തി ദീഘായുകാ; ദിസ്സന്തി ബവ്ഹാബാധാ [ബഹ്വാബാധാ (സ്യാ. കം. ക.)], ദിസ്സന്തി അപ്പാബാധാ; ദിസ്സന്തി ദുബ്ബണ്ണാ, ദിസ്സന്തി വണ്ണവന്തോ; ദിസ്സന്തി അപ്പേസക്ഖാ, ദിസ്സന്തി മഹേസക്ഖാ; ദിസ്സന്തി അപ്പഭോഗാ, ദിസ്സന്തി മഹാഭോഗാ; ദിസ്സന്തി നീചകുലീനാ, ദിസ്സന്തി ഉച്ചാകുലീനാ; ദിസ്സന്തി ദുപ്പഞ്ഞാ, ദിസ്സന്തി പഞ്ഞവന്തോ [പഞ്ഞാവന്തോ (സീ. പീ.)]. കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ യേന മനുസ്സാനംയേവ സതം മനുസ്സഭൂതാനം ദിസ്സന്തി ഹീനപ്പണീതതാ’’തി?

‘‘കമ്മസ്സകാ, മാണവ, സത്താ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനീ കമ്മബന്ധൂ [കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു (സീ.)] കമ്മപ്പടിസരണാ. കമ്മം സത്തേ വിഭജതി യദിദം – ഹീനപ്പണീതതായാതി. ന ഖോ അഹം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ അഹം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യ’’ന്തി.

൨൯൦. ‘‘തേന ഹി, മാണവ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഇധ, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ പാണഭൂതേസു [സബ്ബപാണഭൂതേസു (സീ. ക.)]. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന [സമാദിണ്ണേന (പീ. ക.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി അപ്പായുകോ ഹോതി. അപ്പായുകസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – പാണാതിപാതീ ഹോതി ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ പാണഭൂതേസു.

‘‘ഇധ പന, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി ദീഘായുകോ ഹോതി. ദീഘായുകസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി.

൨൯൧. ‘‘ഇധ, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ സത്താനം വിഹേഠകജാതികോ ഹോതി, പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി ബവ്ഹാബാധോ ഹോതി. ബവ്ഹാബാധസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – സത്താനം വിഹേഠകജാതികോ ഹോതി പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ.

‘‘ഇധ പന, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ സത്താനം അവിഹേഠകജാതികോ ഹോതി പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി അപ്പാബാധോ ഹോതി. അപ്പാബാധസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – സത്താനം അവിഹേഠകജാതികോ ഹോതി പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ.

൨൯൨. ‘‘ഇധ, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ. അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിട്ഠീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി. ദുബ്ബണ്ണസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ; അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിട്ഠീയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി.

‘‘ഇധ പന, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അക്കോധനോ ഹോതി അനുപായാസബഹുലോ; ബഹുമ്പി വുത്തോ സമാനോ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിട്ഠീയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി പാസാദികോ ഹോതി. പാസാദികസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – അക്കോധനോ ഹോതി അനുപായാസബഹുലോ; ബഹുമ്പി വുത്തോ സമാനോ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിട്ഠീയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി.

൨൯൩. ‘‘ഇധ, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ഇസ്സാമനകോ ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സതി ഉപദുസ്സതി ഇസ്സം ബന്ധതി. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി അപ്പേസക്ഖോ ഹോതി. അപ്പേസക്ഖസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – ഇസ്സാമനകോ ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സതി ഉപദുസ്സതി ഇസ്സം ബന്ധതി.

‘‘ഇധ പന, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അനിസ്സാമനകോ ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ന ഇസ്സതി ന ഉപദുസ്സതി ന ഇസ്സം ബന്ധതി. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി മഹേസക്ഖോ ഹോതി. മഹേസക്ഖസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – അനിസ്സാമനകോ ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ന ഇസ്സതി ന ഉപദുസ്സതി ന ഇസ്സം ബന്ധതി.

൨൯൪. ‘‘ഇധ, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ന ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി അപ്പഭോഗോ ഹോതി. അപ്പഭോഗസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – ന ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം.

‘‘ഇധ പന, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി മഹാഭോഗോ ഹോതി. മഹാഭോഗസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം.

൨൯൫. ‘‘ഇധ, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ഥദ്ധോ ഹോതി അതിമാനീ – അഭിവാദേതബ്ബം ന അഭിവാദേതി, പച്ചുട്ഠാതബ്ബം ന പച്ചുട്ഠേതി, ആസനാരഹസ്സ ന ആസനം ദേതി, മഗ്ഗാരഹസ്സ ന മഗ്ഗം ദേതി, സക്കാതബ്ബം ന സക്കരോതി, ഗരുകാതബ്ബം ന ഗരുകരോതി, മാനേതബ്ബം ന മാനേതി, പൂജേതബ്ബം ന പൂജേതി. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി നീചകുലീനോ ഹോതി. നീചകുലീനസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – ഥദ്ധോ ഹോതി അതിമാനീ; അഭിവാദേതബ്ബം ന അഭിവാദേതി, പച്ചുട്ഠാതബ്ബം ന പച്ചുട്ഠേതി, ആസനാരഹസ്സ ന ആസനം ദേതി, മഗ്ഗാരഹസ്സ ന മഗ്ഗം ദേതി, സക്കാതബ്ബം ന സക്കരോതി, ഗരുകാതബ്ബം ന ഗരുകരോതി, മാനേതബ്ബം ന മാനേതി, പൂജേതബ്ബം ന പൂജേതി.

‘‘ഇധ പന, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അത്ഥദ്ധോ ഹോതി അനതിമാനീ; അഭിവാദേതബ്ബം അഭിവാദേതി, പച്ചുട്ഠാതബ്ബം പച്ചുട്ഠേതി, ആസനാരഹസ്സ ആസനം ദേതി, മഗ്ഗാരഹസ്സ മഗ്ഗം ദേതി, സക്കാതബ്ബം സക്കരോതി, ഗരുകാതബ്ബം ഗരുകരോതി, മാനേതബ്ബം മാനേതി, പൂജേതബ്ബം പൂജേതി. സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി ഉച്ചാകുലീനോ ഹോതി. ഉച്ചാകുലീനസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – അത്ഥദ്ധോ ഹോതി അനതിമാനീ; അഭിവാദേതബ്ബം അഭിവാദേതി, പച്ചുട്ഠാതബ്ബം പച്ചുട്ഠേതി, ആസനാരഹസ്സ ആസനം ദേതി, മഗ്ഗാരഹസ്സ മഗ്ഗം ദേതി, സക്കാതബ്ബം സക്കരോതി, ഗരുകാതബ്ബം ഗരുകരോതി, മാനേതബ്ബം മാനേതി, പൂജേതബ്ബം പൂജേതി.

൨൯൬. ‘‘ഇധ, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ന പരിപുച്ഛിതാ ഹോതി – ‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസലം; കിം സാവജ്ജം, കിം അനവജ്ജം; കിം സേവിതബ്ബം, കിം ന സേവിതബ്ബം; കിം മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി, കിം വാ പന മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതീ’തി? സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി ദുപ്പഞ്ഞോ ഹോതി. ദുപ്പഞ്ഞസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ന പരിപുച്ഛിതാ ഹോതി – ‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസലം; കിം സാവജ്ജം, കിം അനവജ്ജം; കിം സേവിതബ്ബം, കിം ന സേവിതബ്ബം; കിം മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി, കിം വാ പന മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതീ’’’തി?

‘‘ഇധ പന, മാണവ, ഏകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛിതാ ഹോതി – ‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസലം; കിം സാവജ്ജം, കിം അനവജ്ജം; കിം സേവിതബ്ബം, കിം ന സേവിതബ്ബം; കിം മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി, കിം വാ പന മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതീ’തി? സോ തേന കമ്മേന ഏവം സമത്തേന ഏവം സമാദിന്നേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. നോ ചേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, സചേ മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി മഹാപഞ്ഞോ ഹോതി. മഹാപഞ്ഞസംവത്തനികാ ഏസാ, മാണവ, പടിപദാ യദിദം – സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛിതാ ഹോതി – ‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസലം; കിം സാവജ്ജം, കിം അനവജ്ജം; കിം സേവിതബ്ബം, കിം ന സേവിതബ്ബം; കിം മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി, കിം വാ പന മേ കരീയമാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതീ’’’തി?

൨൯൭. ‘‘ഇതി ഖോ, മാണവ, അപ്പായുകസംവത്തനികാ പടിപദാ അപ്പായുകത്തം ഉപനേതി, ദീഘായുകസംവത്തനികാ പടിപദാ ദീഘായുകത്തം ഉപനേതി; ബവ്ഹാബാധസംവത്തനികാ പടിപദാ ബവ്ഹാബാധത്തം ഉപനേതി, അപ്പാബാധസംവത്തനികാ പടിപദാ അപ്പാബാധത്തം ഉപനേതി; ദുബ്ബണ്ണസംവത്തനികാ പടിപദാ ദുബ്ബണ്ണത്തം ഉപനേതി, പാസാദികസംവത്തനികാ പടിപദാ പാസാദികത്തം ഉപനേതി; അപ്പേസക്ഖസംവത്തനികാ പടിപദാ അപ്പേസക്ഖത്തം ഉപനേതി, മഹേസക്ഖസംവത്തനികാ പടിപദാ മഹേസക്ഖത്തം ഉപനേതി; അപ്പഭോഗസംവത്തനികാ പടിപദാ അപ്പഭോഗത്തം ഉപനേതി, മഹാഭോഗസംവത്തനികാ പടിപദാ മഹാഭോഗത്തം ഉപനേതി; നീചകുലീനസംവത്തനികാ പടിപദാ നീചകുലീനത്തം ഉപനേതി, ഉച്ചാകുലീനസംവത്തനികാ പടിപദാ ഉച്ചാകുലീനത്തം ഉപനേതി; ദുപ്പഞ്ഞസംവത്തനികാ പടിപദാ ദുപ്പഞ്ഞത്തം ഉപനേതി, മഹാപഞ്ഞസംവത്തനികാ പടിപദാ മഹാപഞ്ഞത്തം ഉപനേതി. കമ്മസ്സകാ, മാണവ, സത്താ കമ്മദായാദാ കമ്മയോനീ കമ്മബന്ധൂ കമ്മപ്പടിസരണാ. കമ്മം സത്തേ വിഭജതി യദിദം – ഹീനപ്പണീതതായാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

ചൂളകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.