൪. ലോമസകങ്ഗിയഭദ്ദേകരത്തസുത്തം

൨൮൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ലോമസകങ്ഗിയോ [ലോമസകകങ്ഗിയോ (ടീകാ)] സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ ചന്ദനോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം നിഗ്രോധാരാമം ഓഭാസേത്വാ യേനായസ്മാ ലോമസകങ്ഗിയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ചന്ദനോ ദേവപുത്തോ ആയസ്മന്തം ലോമസകങ്ഗിയം ഏതദവോച – ‘‘ധാരേസി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, ന ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ധാരേസി പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’’തി? ‘‘ധാരേമി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ആവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’’തി? ‘‘ഏകമിദം, ഭിക്ഖു, സമയം ഭഗവാ ദേവേസു താവതിംസേസു വിഹരതി പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം. തത്ര ഭഗവാ ദേവാനം താവതിംസാനം ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച അഭാസി –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ, നപ്പടികങ്ഖേ അനാഗതം;

യദതീതം പഹീനം തം, അപ്പത്തഞ്ച അനാഗതം.

‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി;

അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം വിദ്വാ മനുബ്രൂഹയേ.

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ.

‘‘ഏവം വിഹാരിം ആതാപിം, അഹോരത്തമതന്ദിതം;

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

‘‘ഏവം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖു, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ. ഉഗ്ഗണ്ഹാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; പരിയാപുണാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; ധാരേഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. അത്ഥസംഹിതോ, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസോ ച വിഭങ്ഗോ ച ആദിബ്രഹ്മചരിയകോ’’തി. ഇദമവോച ചന്ദനോ ദേവപുത്തോ. ഇദം വത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി.

൨൮൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ലോമസകങ്ഗിയോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി ജേതവനം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ലോമസകങ്ഗിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം സക്കേസു വിഹരാമി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം നിഗ്രോധാരാമം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ, ഭന്തേ, സോ ദേവപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘ധാരേസി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’തി? ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, തം ദേവപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’തി? ‘അഹമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, ന ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ധാരേസി പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’തി? ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’തി? ‘ധാരേമി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’തി. ‘യഥാ കഥം പന ത്വം, ആവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’തി? ഏകമിദം, ഭിക്ഖു, സമയം ഭഗവാ ദേവേസു താവതിംസേസു വിഹരതി പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ദേവാനം താവതിംസാനം ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച അഭാസി –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ…പേ…

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

‘‘ഏവം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖു, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ. ഉഗ്ഗണ്ഹാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; പരിയാപുണാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; ധാരേഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. അത്ഥസംഹിതോ, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസോ ച വിഭങ്ഗോ ച ആദിബ്രഹ്മചരിയകോ’തി. ഇദമവോച, ഭന്തേ, സോ ദേവപുത്തോ; ഇദം വത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി. സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച ദേസേതൂ’’തി.

൨൮൮. ‘‘ജാനാസി പന ത്വം, ഭിക്ഖു, തം ദേവപുത്ത’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ജാനാമി തം ദേവപുത്ത’’ന്തി. ‘‘ചന്ദനോ നാമ സോ, ഭിക്ഖു, ദേവപുത്തോ. ചന്ദനോ, ഭിക്ഖു, ദേവപുത്തോ അട്ഠിം കത്വാ [അട്ഠികത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മനസികത്വാ സബ്ബചേതസാ [സബ്ബം ചേതസോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), സബ്ബം ചേതസാ (ക.)] സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി. തേന ഹി, ഭിക്ഖു, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ലോമസകങ്ഗിയോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ, നപ്പടികങ്ഖേ അനാഗതം;

യദതീതം പഹീനം തം, അപ്പത്തഞ്ച അനാഗതം.

‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി;

അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം വിദ്വാ മനുബ്രൂഹയേ.

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ;

‘‘ഏവം വിഹാരിം ആതാപിം, അഹോരത്തമതന്ദിതം;

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനി’’.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, അതീതം അന്വാഗമേതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, അതീതം അന്വാഗമേതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, അതീതം നാന്വാഗമേതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, അതീതം നാന്വാഗമേതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, അനാഗതം പടികങ്ഖതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, അനാഗതം പടികങ്ഖതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, അനാഗതം നപ്പടികങ്ഖതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, അനാഗതം നപ്പടികങ്ഖതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖു, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ന സംഹീരതി…പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ന സംഹീരതി.

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ, നപ്പടികങ്ഖേ അനാഗതം;

യദതീതം പഹീനം തം, അപ്പത്തഞ്ച അനാഗതം.

‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി;

അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം വിദ്വാ മനുബ്രൂഹയേ.

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ.

‘‘ഏവം വിഹാരിം ആതാപിം, അഹോരത്തമതന്ദിതം;

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ലോമസകങ്ഗിയോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ലോമസകങ്ഗിയഭദ്ദേകരത്തസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.