൩. മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തസുത്തം

൨൭൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി തപോദാരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദോ [തപോദാ (സീ.)] തേനുപസങ്കമി ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. തപോദേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസി ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ [സുക്ഖാപയമാനോ (ക.)]. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം തപോദം ഓഭാസേത്വാ യേനായസ്മാ സമിദ്ധി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ ദേവതാ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധിം ഏതദവോച – ‘‘ധാരേസി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, ന ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ധാരേസി പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാതി. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു ന ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാതി. ഉഗ്ഗണ്ഹാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; പരിയാപുണാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; ധാരേഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. അത്ഥസംഹിതോ, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസോ ച വിഭങ്ഗോ ച ആദിബ്രഹ്മചരിയകോ’’തി. ഇദമവോച സാ ദേവതാ; ഇദം വത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി.

൨൮൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന തപോദോ തേനുപസങ്കമിം ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതും. തപോദേ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകചീവരോ അട്ഠാസിം ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോ. അഥ ഖോ ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ കേവലകപ്പം തപോദം ഓഭാസേത്വാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ ദേവതാ മം ഏതദവോച – ‘ധാരേസി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’’’തി?

‘‘ഏവം വുത്തേ അഹം, ഭന്തേ, തം ദേവതം ഏതദവോചം – ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ചാ’തി? ‘അഹമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, ന ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. ധാരേസി പന ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’തി? ‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാതി. ത്വം പനാവുസോ, ധാരേസി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാ’തി? ‘അഹമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, ന ധാരേമി ഭദ്ദേകരത്തിയോ ഗാഥാതി. ഉഗ്ഗണ്ഹാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; പരിയാപുണാഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച; ധാരേഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച. അത്ഥസംഹിതോ, ഭിക്ഖു, ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസോ ച വിഭങ്ഗോ ച ആദിബ്രഹ്മചരിയകോ’തി. ഇദമവോച, ഭന്തേ, സാ ദേവതാ; ഇദം വത്വാ തത്ഥേവന്തരധായി. സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭദ്ദേകരത്തസ്സ ഉദ്ദേസഞ്ച വിഭങ്ഗഞ്ച ദേസേതൂ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖു, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ, നപ്പടികങ്ഖേ അനാഗതം;

യദതീതം പഹീനം തം, അപ്പത്തഞ്ച അനാഗതം.

‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി;

അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം വിദ്വാ മനുബ്രൂഹയേ.

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ.

‘‘ഏവം വിഹാരിം ആതാപിം, അഹോരത്തമതന്ദിതം;

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ; ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി. അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം, അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ, ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ, നപ്പടികങ്ഖേ അനാഗതം;

യദതീതം പഹീനം തം, അപ്പത്തഞ്ച അനാഗതം.

‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി;

അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം വിദ്വാ മനുബ്രൂഹയേ.

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ.

‘‘ഏവം വിഹാരിം ആതാപിം, അഹോരത്തമതന്ദിതം;

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാ’’തി?

അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം; പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമാ’’തി.

൨൮൧. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോചും – ‘‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ കച്ചാന, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ…പേ…

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

‘‘തേസം നോ, ആവുസോ കച്ചാന, അമ്ഹാകം, അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ, ഏതദഹോസി – ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ…പേ…

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാതി? തേസം നോ, ആവുസോ കച്ചാന, അമ്ഹാകം ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം. പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമാ’തി. വിഭജതായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ സാരപരിയേസനം ചരമാനോ മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ അതിക്കമ്മേവ മൂലം അതിക്കമ്മ ഖന്ധം സാഖാപലാസേ സാരം പരിയേസിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ; ഏവം സമ്പദമിദം ആയസ്മന്താനം സത്ഥരി സമ്മുഖീഭൂതേ തം ഭഗവന്തം അതിസിത്വാ അമ്ഹേ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിതബ്ബം മഞ്ഞഥ [മഞ്ഞേഥ (പീ.)]. സോ ഹാവുസോ, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. സോ ചേവ പനേതസ്സ കാലോ അഹോസി യം ഭഗവന്തംയേവ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ, യഥാ വോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി.

‘‘അദ്ധാവുസോ കച്ചാന, ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. സോ ചേവ പനേതസ്സ കാലോ അഹോസി യം ഭഗവന്തംയേവ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമ; യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരേയ്യ തഥാ നം ധാരേയ്യാമ. അപി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥുചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം; പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. വിഭജതായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ അഗരും കരിത്വാ’’തി [അഗരുകരിത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

‘‘തേന ഹാവുസോ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഏതദവോച –

‘‘യം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ…പേ…

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി –

൨൮൨. ‘‘കഥഞ്ച, ആവുസോ, അതീതം അന്വാഗമേതി? ഇതി മേ ചക്ഖു അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി രൂപാതി – തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം [ഛന്ദരാഗപ്പടിബന്ധം (ക.)] ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ അതീതം അന്വാഗമേതി. ഇതി മേ സോതം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി സദ്ദാതി…പേ… ഇതി മേ ഘാനം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി ഗന്ധാതി… ഇതി മേ ജിവ്ഹാ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി രസാതി… ഇതി മേ കായോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാതി… ഇതി മേ മനോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി ധമ്മാതി – തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ അതീതം അന്വാഗമേതി – ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അതീതം അന്വാഗമേതി.

‘‘കഥഞ്ച, ആവുസോ, അതീതം നാന്വാഗമേതി? ഇതി മേ ചക്ഖു അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി രൂപാതി – തത്ഥ ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ ന തദഭിനന്ദതി, ന തദഭിനന്ദന്തോ അതീതം നാന്വാഗമേതി. ഇതി മേ സോതം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി സദ്ദാതി…പേ… ഇതി മേ ഘാനം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി ഗന്ധാതി… ഇതി മേ ജിവ്ഹാ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി രസാതി… ഇതി മേ കായോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാതി… ഇതി മേ മനോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം ഇതി ധമ്മാതി – തത്ഥ ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ, ന തദഭിനന്ദതി, ന തദഭിനന്ദന്തോ അതീതം നാന്വാഗമേതി – ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അതീതം നാന്വാഗമേതി.

൨൮൩. ‘‘കഥഞ്ച, ആവുസോ, അനാഗതം പടികങ്ഖതി? ഇതി മേ ചക്ഖു സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി രൂപാതി – അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം പണിദഹതി, ചേതസോ പണിധാനപച്ചയാ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ അനാഗതം പടികങ്ഖതി. ഇതി മേ സോതം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി സദ്ദാതി…പേ… ഇതി മേ ഘാനം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി ഗന്ധാതി… ഇതി മേ ജിവ്ഹാ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി രസാതി… ഇതി മേ കായോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാതി… ഇതി മേ മനോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി ധമ്മാതി – അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം പണിദഹതി, ചേതസോ പണിധാനപച്ചയാ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ അനാഗതം പടികങ്ഖതി – ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അനാഗതം പടികങ്ഖതി.

‘‘കഥഞ്ച, ആവുസോ, അനാഗതം നപ്പടികങ്ഖതി? ഇതി മേ ചക്ഖു സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി രൂപാതി – അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം നപ്പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി, ന തദഭിനന്ദന്തോ അനാഗതം നപ്പടികങ്ഖതി. ഇതി മേ സോതം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി സദ്ദാതി…പേ… ഇതി മേ ഘാനം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി ഗന്ധാതി… ഇതി മേ ജിവ്ഹാ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി രസാതി… ഇതി മേ കായോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാതി… ഇതി മേ മനോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം ഇതി ധമ്മാതി – അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം നപ്പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി, ന തദഭിനന്ദന്തോ അനാഗതം നപ്പടികങ്ഖതി – ഏവം ഖോ, ആവുസോ, അനാഗതം നപ്പടികങ്ഖതി.

൨൮൪. ‘‘കഥഞ്ച, ആവുസോ, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി? യഞ്ചാവുസോ, ചക്ഖു യേ ച രൂപാ – ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം. തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി. യഞ്ചാവുസോ, സോതം യേ ച സദ്ദാ…പേ… യഞ്ചാവുസോ, ഘാനം യേ ച ഗന്ധാ… യാ ചാവുസോ, ജിവ്ഹാ യേ ച രസാ… യോ ചാവുസോ, കായോ യേ ച ഫോട്ഠബ്ബാ… യോ ചാവുസോ, മനോ യേ ച ധമ്മാ – ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം. തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി – ഏവം ഖോ, ആവുസോ, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി.

‘‘കഥഞ്ച, ആവുസോ, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ന സംഹീരതി? യഞ്ചാവുസോ, ചക്ഖു യേ ച രൂപാ – ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം. തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ ന തദഭിനന്ദതി, ന തദഭിനന്ദന്തോ പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ന സംഹീരതി. യഞ്ചാവുസോ, സോതം യേ ച സദ്ദാ…പേ… യഞ്ചാവുസോ, ഘാനം യേ ച ഗന്ധാ… യാ ചാവുസോ, ജിവ്ഹാ യേ ച രസാ… യോ ചാവുസോ, കായോ യേ ച ഫോട്ഠബ്ബാ… യോ ചാവുസോ, മനോ യേ ച ധമ്മാ – ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം. തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ന ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ ന തദഭിനന്ദതി, ന തദഭിനന്ദന്തോ പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ന സംഹീരതി – ഏവം ഖോ, ആവുസോ, പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ന സംഹീരതി.

൨൮൫. ‘‘യം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ…പേ…

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി. ആകങ്ഖമാനാ ച പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഭഗവന്തംയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ, യഥാ വോ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി തഥാ നം ധാരേയ്യാഥാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘യം ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ…പേ…

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

തേസം നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം, അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ, ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഖോ നോ, ആവുസോ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസം ഉദ്ദിസിത്വാ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ –

‘‘അതീതം നാന്വാഗമേയ്യ, നപ്പടികങ്ഖേ അനാഗതം;

യദതീതം പഹീനം തം, അപ്പത്തഞ്ച അനാഗതം.

‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതി;

അസംഹീരം അസംകുപ്പം, തം വിദ്വാ മനുബ്രൂഹയേ.

‘‘അജ്ജേവ കിച്ചമാതപ്പം, കോ ജഞ്ഞാ മരണം സുവേ;

ന ഹി നോ സങ്ഗരം തേന, മഹാസേനേന മച്ചുനാ.

‘‘ഏവം വിഹാരിം ആതാപിം, അഹോരത്തമതന്ദിതം;

തം വേ ഭദ്ദേകരത്തോതി, സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനീ’’തി.

‘‘‘കോ നു ഖോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജേയ്യാ’തി? തേസം നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഏതദഹോസി – ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോ സമ്ഭാവിതോ ച വിഞ്ഞൂനം സബ്രഹ്മചാരീനം. പഹോതി ചായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ഇമസ്സ ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഉദ്ദേസസ്സ ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജിതും. യംനൂന മയം യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമേയ്യാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാമാ’തി. അഥ ഖോ മയം, ഭന്തേ, യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമിമ്ഹ; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിമ്ഹ. തേസം നോ, ഭന്തേ, ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന ഇമേഹി ആകാരേഹി ഇമേഹി പദേഹി ഇമേഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അത്ഥോ വിഭത്തോ’’തി.

‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാകച്ചാനോ; മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ മഹാകച്ചാനോ. മം ചേപി തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛേയ്യാഥ, അഹമ്പി തം ഏവമേവം ബ്യാകരേയ്യം യഥാ തം മഹാകച്ചാനേന ബ്യാകതം. ഏസോ, ചേവേതസ്സ അത്ഥോ. ഏവഞ്ച നം ധാരേഥാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാകച്ചാനഭദ്ദേകരത്തസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.