൧൨. ദക്ഖിണാവിഭങ്ഗസുത്തം

൩൭൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാപജാപതി [മഹാപജാപതീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഗോതമീ നവം ദുസ്സയുഗം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, നവം ദുസ്സയുഗം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ സാമം കന്തം സാമം വായിതം. തം മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ മഹാപജാപതിം ഗോതമിം ഏതദവോച – ‘‘സങ്ഘേ, ഗോതമി, ദേഹി. സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, നവം ദുസ്സയുഗം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ സാമം കന്തം സാമം വായിതം. തം മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ മഹാപജാപതിം ഗോതമിം ഏതദവോച – ‘‘സങ്ഘേ, ഗോതമി, ദേഹി. സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം മേ, ഭന്തേ, നവം ദുസ്സയുഗം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ സാമം കന്തം സാമം വായിതം. തം മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ മഹാപജാപതിം ഗോതമിം ഏതദവോച – ‘‘സങ്ഘേ, ഗോതമി, ദേഹി. സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി.

൩൭൭. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ നവം ദുസ്സയുഗം. ബഹൂപകാരാ [ബഹുകാരാ (സ്യാ. കം.)], ഭന്തേ, മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഭഗവതോ മാതുച്ഛാ ആപാദികാ പോസികാ ഖീരസ്സ ദായികാ; ഭഗവന്തം ജനേത്തിയാ കാലങ്കതായ ഥഞ്ഞം പായേസി. ഭഗവാപി, ഭന്തേ, ബഹൂപകാരോ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ. ഭഗവന്തം, ഭന്തേ, ആഗമ്മ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ബുദ്ധം സരണം ഗതാ, ധമ്മം സരണം ഗതാ, സങ്ഘം സരണം ഗതാ. ഭഗവന്തം, ഭന്തേ, ആഗമ്മ മഹാപജാപതി ഗോതമീ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ. ഭഗവന്തം, ഭന്തേ, ആഗമ്മ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ, ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതാ. ഭഗവന്തം, ഭന്തേ, ആഗമ്മ മഹാപജാപതി ഗോതമീ ദുക്ഖേ നിക്കങ്ഖാ, ദുക്ഖസമുദയേ നിക്കങ്ഖാ, ദുക്ഖനിരോധേ നിക്കങ്ഖാ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ നിക്കങ്ഖാ. ഭഗവാപി, ഭന്തേ, ബഹൂപകാരോ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ’’തി.

൩൭൮. ‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദ. യം ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി, ഇമസ്സാനന്ദ, പുഗ്ഗലസ്സ ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ന സുപ്പതികാരം വദാമി, യദിദം – അഭിവാദന-പച്ചുട്ഠാന-അഞ്ജലികമ്മ സാമീചികമ്മചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാ- നപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനേന.

‘‘യം ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി, മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഇമസ്സാനന്ദ, പുഗ്ഗലസ്സ ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ന സുപ്പതികാരം വദാമി, യദിദം – അഭിവാദന-പച്ചുട്ഠാന-അഞ്ജലികമ്മ-സാമീചികമ്മചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാ- നപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനേന.

‘‘യം ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, ധമ്മേ… സങ്ഘേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ഇമസ്സാനന്ദ, പുഗ്ഗലസ്സ ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ന സുപ്പതികാരം വദാമി, യദിദം – അഭിവാദന-പച്ചുട്ഠാന-അഞ്ജലികമ്മ-സാമീചികമ്മചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാ- നപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനേന.

‘‘യം ഹാനന്ദ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലം ആഗമ്മ ദുക്ഖേ നിക്കങ്ഖോ ഹോതി, ദുക്ഖസമുദയേ നിക്കങ്ഖോ ഹോതി, ദുക്ഖനിരോധേ നിക്കങ്ഖോ ഹോതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ നിക്കങ്ഖോ ഹോതി, ഇമസ്സാനന്ദ, പുഗ്ഗലസ്സ ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന ന സുപ്പതികാരം വദാമി, യദിദം – അഭിവാദന-പച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മ-സാമീചികമ്മ-ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാ- നപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനേന.

൩൭൯. ‘‘ചുദ്ദസ ഖോ പനിമാനന്ദ, പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. കതമാ ചുദ്ദസ? തഥാഗതേ അരഹന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ദാനം ദേതി – അയം പഠമാ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേ [പച്ചേകബുദ്ധേ (സീ. പീ.)] ദാനം ദേതി – അയം ദുതിയാ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. തഥാഗതസാവകേ അരഹന്തേ ദാനം ദേതി – അയം തതിയാ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ ദാനം ദേതി – അയം ചതുത്ഥീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. അനാഗാമിസ്സ ദാനം ദേതി – അയം പഞ്ചമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ ദാനം ദേതി – അയം ഛട്ഠീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. സകദാഗാമിസ്സ ദാനം ദേതി – അയം സത്തമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ ദാനം ദേതി – അയം അട്ഠമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. സോതാപന്നേ ദാനം ദേതി – അയം നവമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ ദാനം ദേതി – അയം ദസമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. ബാഹിരകേ കാമേസു വീതരാഗേ ദാനം ദേതി – അയം ഏകാദസമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. പുഥുജ്ജനസീലവന്തേ ദാനം ദേതി – അയം ദ്വാദസമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. പുഥുജ്ജനദുസ്സീലേ ദാനം ദേതി – അയം തേരസമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാ. തിരച്ഛാനഗതേ ദാനം ദേതി – അയം ചുദ്ദസമീ പാടിപുഗ്ഗലികാ ദക്ഖിണാതി.

‘‘തത്രാനന്ദ, തിരച്ഛാനഗതേ ദാനം ദത്വാ സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ, പുഥുജ്ജനദുസ്സീലേ ദാനം ദത്വാ സഹസ്സഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ, പുഥുജ്ജനസീലവന്തേ ദാനം ദത്വാ സതസഹസ്സഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ, ബാഹിരകേ കാമേസു വീതരാഗേ ദാനം ദത്വാ കോടിസതസഹസ്സഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ ദാനം ദത്വാ അസങ്ഖേയ്യാ അപ്പമേയ്യാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ, കോ പന വാദോ സോതാപന്നേ, കോ പന വാദോ സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ, കോ പന വാദോ സകദാഗാമിസ്സ, കോ പന വാദോ അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ, കോ പന വാദോ അനാഗാമിസ്സ, കോ പന വാദോ അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ, കോ പന വാദോ അരഹന്തേ, കോ പന വാദോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേ, കോ പന വാദോ തഥാഗതേ അരഹന്തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ!

൩൮൦. ‘‘സത്ത ഖോ പനിമാനന്ദ, സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ. കതമാ സത്ത? ബുദ്ധപ്പമുഖേ ഉഭതോസങ്ഘേ ദാനം ദേതി – അയം പഠമാ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ. തഥാഗതേ പരിനിബ്ബുതേ ഉഭതോസങ്ഘേ ദാനം ദേതി – അയം ദുതിയാ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ. ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ദാനം ദേതി – അയം തതിയാ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ദാനം ദേതി – അയം ചതുത്ഥീ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ. ‘ഏത്തകാ മേ ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ച സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസ്സഥാ’തി ദാനം ദേതി – അയം പഞ്ചമീ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ. ‘ഏത്തകാ മേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസ്സഥാ’തി ദാനം ദേതി – അയം ഛട്ഠീ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ. ‘ഏത്തകാ മേ ഭിക്ഖുനിയോ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസ്സഥാ’തി ദാനം ദേതി – അയം സത്തമീ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ.

‘‘ഭവിസ്സന്തി ഖോ പനാനന്ദ, അനാഗതമദ്ധാനം ഗോത്രഭുനോ കാസാവകണ്ഠാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ. തേസു ദുസ്സീലേസു സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദസ്സന്തി. തദാപാഹം, ആനന്ദ, സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം അസങ്ഖേയ്യം അപ്പമേയ്യം വദാമി. ന ത്വേവാഹം, ആനന്ദ, കേനചി പരിയായേന സങ്ഘഗതായ ദക്ഖിണായ പാടിപുഗ്ഗലികം ദാനം മഹപ്ഫലതരം വദാമി.

൩൮൧. ‘‘ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ, ആനന്ദ, ദക്ഖിണാ വിസുദ്ധിയോ. കതമാ ചതസ്സോ? അത്ഥാനന്ദ, ദക്ഖിണാ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി നോ പടിഗ്ഗാഹകതോ. അത്ഥാനന്ദ, ദക്ഖിണാ പടിഗ്ഗാഹകതോ വിസുജ്ഝതി നോ ദായകതോ. അത്ഥാനന്ദ, ദക്ഖിണാ നേവ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി നോ പടിഗ്ഗാഹകതോ. അത്ഥാനന്ദ, ദക്ഖിണാ ദായകതോ ചേവ വിസുജ്ഝതി പടിഗ്ഗാഹകതോ ച.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ദക്ഖിണാ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി നോ പടിഗ്ഗാഹകതോ? ഇധാനന്ദ, ദായകോ ഹോതി സീലവാ കല്യാണധമ്മോ, പടിഗ്ഗാഹകാ ഹോന്തി ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ – ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ദക്ഖിണാ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി നോ പടിഗ്ഗാഹകതോ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ദക്ഖിണാ പടിഗ്ഗാഹകതോ വിസുജ്ഝതി നോ ദായകതോ? ഇധാനന്ദ, ദായകോ ഹോതി ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ, പടിഗ്ഗാഹകാ ഹോന്തി സീലവന്തോ [സീലവന്താ (സീ.)] കല്യാണധമ്മാ – ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ദക്ഖിണാ പടിഗ്ഗാഹകതോ വിസുജ്ഝതി നോ ദായകതോ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ദക്ഖിണാ നേവ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി നോ പടിഗ്ഗാഹകതോ? ഇധാനന്ദ, ദായകോ ച ഹോതി ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ, പടിഗ്ഗാഹകാ ച ഹോന്തി ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ – ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ദക്ഖിണാ നേവ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി നോ പടിഗ്ഗാഹകതോ.

‘‘കഥഞ്ചാനന്ദ, ദക്ഖിണാ ദായകതോ ചേവ വിസുജ്ഝതി പടിഗ്ഗാഹകതോ ച? ഇധാനന്ദ, ദായകോ ച ഹോതി സീലവാ കല്യാണധമ്മോ, പടിഗ്ഗാഹകാ ച ഹോന്തി സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ – ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, ദക്ഖിണാ ദായകതോ ചേവ വിസുജ്ഝതി പടിഗ്ഗാഹകതോ ച. ഇമാ ഖോ, ആനന്ദ, ചതസ്സോ ദക്ഖിണാ വിസുദ്ധിയോ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൩൮൨. ‘‘യോ സീലവാ ദുസ്സീലേസു ദദാതി ദാനം,

ധമ്മേന ലദ്ധം [ലദ്ധാ (സീ. പീ.)] സുപസന്നചിത്തോ;

അഭിസദ്ദഹം കമ്മഫലം ഉളാരം,

സാ ദക്ഖിണാ ദായകതോ വിസുജ്ഝതി.

‘‘യോ ദുസ്സീലോ സീലവന്തേസു ദദാതി ദാനം,

അധമ്മേന ലദ്ധം അപ്പസന്നചിത്തോ;

അനഭിസദ്ദഹം കമ്മഫലം ഉളാരം,

സാ ദക്ഖിണാ പടിഗ്ഗാഹകതോ വിസുജ്ഝതി.

‘‘യോ ദുസ്സീലോ ദുസ്സീലേസു ദദാതി ദാനം,

അധമ്മേന ലദ്ധം അപ്പസന്നചിത്തോ;

അനഭിസദ്ദഹം കമ്മഫലം ഉളാരം,

ന തം ദാനം വിപുലപ്ഫലന്തി ബ്രൂമി.

‘‘യോ സീലവാ സീലവന്തേസു ദദാതി ദാനം,

ധമ്മേന ലദ്ധം സുപസന്നചിത്തോ;

അഭിസദ്ദഹം കമ്മഫലം ഉളാരം,

തം വേ ദാനം വിപുലപ്ഫലന്തി ബ്രൂമി [സാ ദക്ഖിണാ നേവുഭതോ വിസുജ്ഝതി (സീ. പീ.)].

‘‘യോ വീതരാഗോ വീതരാഗേസു ദദാതി ദാനം,

ധമ്മേന ലദ്ധം സുപസന്നചിത്തോ;

അഭിസദ്ദഹം കമ്മഫലം ഉളാരം,

തം വേ ദാനം ആമിസദാനാനമഗ്ഗ’’ [തം വേ ദാനം വിപുലന്തി ബ്രൂമി (സീ.)] ന്തി.

ദക്ഖിണാവിഭങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം ദ്വാദസമം.

വിഭങ്ഗവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ ചതുത്ഥോ.