൫. ചങ്കീസുത്തം

൪൨൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന ഓപാസാദം നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ഓപാസാദേ വിഹരതി ഉത്തരേന ഓപാസാദം ദേവവനേ സാലവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ ഓപാസാദം അജ്ഝാവസതി സത്തുസ്സദം സതിണകട്ഠോദകം സധഞ്ഞം രാജഭോഗ്ഗം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായം ബ്രഹ്മദേയ്യം. അസ്സോസും ഖോ ഓപാസാദകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഓപാസാദം അനുപ്പത്തോ, ഓപാസാദേ വിഹരതി ഉത്തരേന ഓപാസാദം ദേവവനേ സാലവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

൪൨൩. അഥ ഖോ ഓപാസാദകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഓപാസാദാ നിക്ഖമിത്വാ സങ്ഘസങ്ഘീ ഗണീഭൂതാ ഉത്തരേനമുഖാ ഗച്ഛന്തി യേന ദേവവനം സാലവനം. തേന ഖോ പന സമയേന ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ ഉപരിപാസാദേ ദിവാസേയ്യം ഉപഗതോ. അദ്ദസാ ഖോ ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ ഓപാസാദകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഓപാസാദാ നിക്ഖമിത്വാ സങ്ഘസങ്ഘീ ഗണീഭൂതേ ഉത്തരേന മുഖം യേന ദേവവനം സാലവനം തേനുപസങ്കമന്തേ. ദിസ്വാ ഖത്തം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഖത്തേ, ഓപാസാദകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഓപാസാദാ നിക്ഖമിത്വാ സങ്ഘസങ്ഘീ ഗണീഭൂതാ ഉത്തരേനമുഖാ ഗച്ഛന്തി യേന ദേവവനം സാലവന’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി, ഭോ ചങ്കീ, സമണോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഓപാസാദം അനുപ്പത്തോ, ഓപാസാദേ വിഹരതി ഉത്തരേന ഓപാസാദം ദേവവനേ സാലവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. തമേതേ ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഖത്തേ, യേന ഓപാസാദകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഓപാസാദകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഏവം വദേഹി – ‘ചങ്കീ, ഭോ, ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹ – ആഗമേന്തു കിര ഭോന്തോ, ചങ്കീപി ബ്രാഹ്മണോ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സോ ഖത്തോ ചങ്കിസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഓപാസാദകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഓപാസാദകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഏതദവോച – ‘‘ചങ്കീ, ഭോ, ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹ – ‘ആഗമേന്തു കിര ഭോന്തോ, ചങ്കീപി ബ്രാഹ്മണോ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’’തി.

൪൨൪. തേന ഖോ പന സമയേന നാനാവേരജ്ജകാനം ബ്രാഹ്മണാനം പഞ്ചമത്താനി ബ്രാഹ്മണസതാനി ഓപാസാദേ പടിവസന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസും ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ – ‘‘ചങ്കീ കിര ബ്രാഹ്മണോ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ യേന ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ചങ്കിം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോചും – ‘‘സച്ചം കിര ഭവം ചങ്കീ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ മേ, ഭോ, ഹോതി – ‘അഹം സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമീ’’’തി. ‘‘മാ ഭവം ചങ്കീ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമി. ന അരഹതി ഭവം ചങ്കീ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും; സമണോത്വേവ ഗോതമോ അരഹതി ഭവന്തം ചങ്കിം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച സംസുദ്ധഗഹണികോ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന. യമ്പി ഭവം ചങ്കീ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച സംസുദ്ധഗഹണികോ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന, ഇമിനാപങ്ഗേന ന അരഹതി ഭവം ചങ്കീ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും; സമണോത്വേവ ഗോതമോ അരഹതി ഭവന്തം ചങ്കിം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ ബ്രഹ്മവണ്ണീ ബ്രഹ്മവച്ഛസീ [ബ്രഹ്മവച്ചസീ (സീ. പീ.)] അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായ…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ സീലവാ വുദ്ധസീലീ വുദ്ധസീലേന സമന്നാഗതോ…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ കല്യാണവാചോ കല്യാണവാക്കരണോ പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗലായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ ബഹൂനം ആചരിയപാചരിയോ, തീണി മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേതി…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ…പേ… ഭവഞ്ഹി ചങ്കീ ഓപാസാദം അജ്ഝാവസതി സത്തുസ്സദം സതിണകട്ഠോദകം സധഞ്ഞം രാജഭോഗ്ഗം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായം ബ്രഹ്മദേയ്യം. യമ്പി ഭവം ചങ്കീ ഓപാസാദം അജ്ഝാവസതി സത്തുസ്സദം സതിണകട്ഠോദകം സധഞ്ഞം രാജഭോഗ്ഗം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായം ബ്രഹ്മദേയ്യം, ഇമിനാപങ്ഗേന ന അരഹതി ഭവം ചങ്കീ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും; സമണോത്വേവ ഗോതമോ അരഹതി ഭവന്തം ചങ്കിം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി.

൪൨൫. ഏവം വുത്തേ, ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ തേ ബ്രാഹ്മണേ ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, ഭോ, മമപി സുണാഥ, യഥാ മയമേവ അരഹാമ തം സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും; നത്വേവ അരഹതി സോ ഭവം ഗോതമോ അമ്ഹാകം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച സംസുദ്ധഗഹണികോ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന. യമ്പി, ഭോ, സമണോ ഗോതമോ ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച സംസുദ്ധഗഹണികോ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അക്ഖിത്തോ അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേന, ഇമിനാപങ്ഗേന ന അരഹതി സോ ഭവം ഗോതമോ അമ്ഹാകം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും; അഥ ഖോ മയമേവ അരഹാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും [ഏത്ഥ ദീ. നി. ൧.൩൦൪ അഞ്ഞമ്പി ഗുണപദം ദിസ്സതി]. സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഓഹായ പബ്ബജിതോ ഭൂമിഗതഞ്ച വേഹാസട്ഠഞ്ച…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ദഹരോവ സമാനോ യുവാ സുസുകാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ അകാമകാനം മാതാപിതൂനം അസ്സുമുഖാനം രുദന്താനം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ ബ്രഹ്മവണ്ണീ ബ്രഹ്മവച്ഛസീ അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സീലവാ അരിയസീലീ കുസലസീലീ കുസലേന സീലേന സമന്നാഗതോ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ കല്യാണവാചോ കല്യാണവാക്കരണോ പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗലായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ബഹൂനം ആചരിയപാചരിയോ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ഖീണകാമരാഗോ വിഗതചാപല്ലോ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ കമ്മവാദീ കിരിയവാദീ അപാപപുരേക്ഖാരോ ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതോ അസമ്ഭിന്നാ ഖത്തിയകുലാ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ അഡ്ഢാ കുലാ പബ്ബജിതോ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ…പേ… സമണം ഖലു, ഭോ, ഗോതമം തിരോരട്ഠാ തിരോജനപദാ സംപുച്ഛിതും ആഗച്ഛന്തി…പേ… സമണം ഖലു, ഭോ, ഗോതമം അനേകാനി ദേവതാസഹസ്സാനി പാണേഹി സരണം ഗതാനി…പേ… സമണം ഖലു, ഭോ, ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ…പേ… [ഏത്ഥാപി ദീ. നി. ൧.൩൦൪ അഞ്ഞാനിപി ഗുണപദാനം ദിസ്സന്തി] സമണം ഖലു, ഭോ, ഗോതമം രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ സപുത്തദാരോ പാണേഹി സരണം ഗതോ…പേ… സമണം ഖലു, ഭോ, ഗോതമം രാജാ പസേനദി കോസലോ സപുത്തദാരോ പാണേഹി സരണം ഗതോ…പേ… സമണം ഖലു, ഭോ, ഗോതമം ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി സപുത്തദാരോ പാണേഹി സരണം ഗതോ…പേ… സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ഓപാസാദം അനുപ്പത്തോ ഓപാസാദേ വിഹരതി ഉത്തരേന ഓപാസാദം ദേവവനേ സാലവനേ. യേ ഖോ തേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അമ്ഹാകം ഗാമക്ഖേത്തം ആഗച്ഛന്തി, അതിഥീ നോ തേ ഹോന്തി. അതിഥീ ഖോ പനമ്ഹേഹി സക്കാതബ്ബാ ഗരുകാതബ്ബാ മാനേതബ്ബാ പൂജേതബ്ബാ. യമ്പി സമണോ ഗോതമോ ഓപാസാദം അനുപ്പത്തോ ഓപാസാദേ വിഹരതി ഉത്തരേന ഓപാസാദം ദേവവനേ സാലവനേ, അതിഥിമ്ഹാകം സമണോ ഗോതമോ. അതിഥി ഖോ പനമ്ഹേഹി സക്കാതബ്ബോ ഗരുകാതബ്ബോ മാനേതബ്ബോ പൂജേതബ്ബോ. ഇമിനാപങ്ഗേന ന അരഹതി സോ ഭവം ഗോതമോ അമ്ഹാകം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും; അഥ ഖോ മയമേവ അരഹാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. ഏത്തകേ ഖോ അഹം, ഭോ, തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ വണ്ണേ പരിയാപുണാമി, നോ ച ഖോ സോ ഭവം ഗോതമോ ഏത്തകവണ്ണോ; അപരിമാണവണ്ണോ ഹി സോ ഭവം ഗോതമോ. ഏകമേകേനപി തേന [ഏകമേകേനപി ഭോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ന അരഹതി, സോ, ഭവം ഗോതമോ അമ്ഹാകം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും; അഥ ഖോ മയമേവ അരഹാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതുന്തി. തേന ഹി, ഭോ, സബ്ബേവ മയം സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമാ’’തി.

൪൨൬. അഥ ഖോ ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ മഹതാ ബ്രാഹ്മണഗണേന സദ്ധിം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ വുദ്ധേഹി വുദ്ധേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി സദ്ധിം കിഞ്ചി കിഞ്ചി കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി. തേന ഖോ പന സമയേന കാപടികോ [കാപഠികോ (സീ. പീ.), കാപദികോ (സ്യാ. കം.)] നാമ മാണവോ ദഹരോ വുത്തസിരോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ജാതിയാ, തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. സോ വുദ്ധാനം വുദ്ധാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഭഗവതാ സദ്ധിം മന്തയമാനാനം അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ കാപടികം മാണവം അപസാദേതി – ‘‘മായസ്മാ ഭാരദ്വാജോ വുദ്ധാനം വുദ്ധാനം ബ്രാഹ്മണാനം മന്തയമാനാനം അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതു. കഥാപരിയോസാനം ആയസ്മാ ഭാരദ്വാജോ ആഗമേതൂ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഭവം ഗോതമോ കാപടികം മാണവം അപസാദേസി. കുലപുത്തോ ച കാപടികോ മാണവോ, ബഹുസ്സുതോ ച കാപടികോ മാണവോ, പണ്ഡിതോ ച കാപടികോ മാണവോ, കല്യാണവാക്കരണോ ച കാപടികോ മാണവോ, പഹോതി ച കാപടികോ മാണവോ ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അദ്ധാ ഖോ കാപടികസ്സ [ഏതദഹോസി ‘‘കാപടികസ്സ (ക.)] മാണവസ്സ തേവിജ്ജകേ പാവചനേ കഥാ [കഥം (സീ. ക.), കഥം (സ്യാ. കം. പീ.)] ഭവിസ്സതി. തഥാ ഹി നം ബ്രാഹ്മണാ സംപുരേക്ഖരോന്തീ’’തി. അഥ ഖോ കാപടികസ്സ മാണവസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യദാ മേ സമണോ ഗോതമോ ചക്ഖും ഉപസംഹരിസ്സതി, അഥാഹം സമണം ഗോതമം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ കാപടികസ്സ മാണവസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ യേന കാപടികോ മാണവോ തേന ചക്ഖൂനി ഉപസംഹാസി.

൪൨൭. അഥ ഖോ കാപടികസ്സ മാണവസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സമന്നാഹരതി ഖോ മം സമണോ ഗോതമോ. യംനൂനാഹം സമണം ഗോതമം പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ കാപടികോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യദിദം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാനം പോരാണം മന്തപദം ഇതിഹിതിഹപരമ്പരായ പിടകസമ്പദായ, തത്ഥ ച ബ്രാഹ്മണാ ഏകംസേന നിട്ഠം ഗച്ഛന്തി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി. ഇധ ഭവം ഗോതമോ കിമാഹാ’’തി? ‘‘കിം പന, ഭാരദ്വാജ, അത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകബ്രാഹ്മണോപി യോ ഏവമാഹ – ‘അഹമേതം ജാനാമി, അഹമേതം പസ്സാമി. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘കിം പന, ഭാരദ്വാജ, അത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയോപി, ഏകാചരിയപാചരിയോപി, യാവ സത്തമാ ആചരിയമഹയുഗാപി, യോ ഏവമാഹ – ‘അഹമേതം ജാനാമി, അഹമേതം പസ്സാമി. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘കിം പന, ഭാരദ്വാജ, യേപി തേ ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ യേസമിദം ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം തദനുഗായന്തി തദനുഭാസന്തി ഭാസിതമനുഭാസന്തി വാചിതമനുവാചേന്തി സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, തേപി ഏവമാഹംസു – ‘മയമേതം ജാനാമ, മയമേതം പസ്സാമ. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘ഇതി കിര, ഭാരദ്വാജ, നത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകബ്രാഹ്മണോപി യോ ഏവമാഹ – ‘അഹമേതം ജാനാമി, അഹമേതം പസ്സാമി. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി; നത്ഥി കോചി ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയോപി ഏകാചരിയപാചരിയോപി, യാവ സത്തമാ ആചരിയമഹയുഗാപി, യോ ഏവമാഹ – ‘അഹമേതം ജാനാമി, അഹമേതം പസ്സാമി. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി; യേപി തേ ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ യേസമിദം ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം തദനുഗായന്തി തദനുഭാസന്തി ഭാസിതമനുഭാസന്തി വാചിതമനുവാചേന്തി സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, തേപി ന ഏവമാഹംസു – ‘മയമേതം ജാനാമ, മയമേതം പസ്സാമ. ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി.

൪൨൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭാരദ്വാജ, അന്ധവേണി പരമ്പരാസംസത്താ പുരിമോപി ന പസ്സതി മജ്ഝിമോപി ന പസ്സതി പച്ഛിമോപി ന പസ്സതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, അന്ധവേണൂപമം മഞ്ഞേ ബ്രാഹ്മണാനം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതി – പുരിമോപി ന പസ്സതി മജ്ഝിമോപി ന പസ്സതി പച്ഛിമോപി ന പസ്സതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഭാരദ്വാജ, നനു ഏവം സന്തേ ബ്രാഹ്മണാനം അമൂലികാ സദ്ധാ സമ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘ന ഖ്വേത്ഥ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ സദ്ധായേവ പയിരുപാസന്തി, അനുസ്സവാപേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ പയിരുപാസന്തീ’’തി. ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ ത്വം, ഭാരദ്വാജ, സദ്ധം അഗമാസി, അനുസ്സവം ഇദാനി വദേസി. പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ഭാരദ്വാജ, ധമ്മാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദ്വേധാ വിപാകാ. കതമേ പഞ്ച? സദ്ധാ, രുചി, അനുസ്സവോ, ആകാരപരിവിതക്കോ, ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി – ഇമേ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, പഞ്ച ധമ്മാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദ്വേധാ വിപാകാ. അപി ച, ഭാരദ്വാജ, സുസദ്ദഹിതംയേവ ഹോതി, തഞ്ച ഹോതി രിത്തം തുച്ഛം മുസാ; നോ ചേപി സുസദ്ദഹിതം ഹോതി, തഞ്ച ഹോതി ഭൂതം തച്ഛം അനഞ്ഞഥാ. അപി ച, ഭാരദ്വാജ, സുരുചിതംയേവ ഹോതി…പേ… സ്വാനുസ്സുതംയേവ ഹോതി…പേ… സുപരിവിതക്കിതംയേവ ഹോതി…പേ… സുനിജ്ഝായിതംയേവ ഹോതി, തഞ്ച ഹോതി രിത്തം തുച്ഛം മുസാ; നോ ചേപി സുനിജ്ഝായിതം ഹോതി, തഞ്ച ഹോതി ഭൂതം തച്ഛം അനഞ്ഞഥാ. സച്ചമനുരക്ഖതാ, ഭാരദ്വാജ, വിഞ്ഞുനാ പുരിസേന നാലമേത്ഥ ഏകംസേന നിട്ഠം ഗന്തും – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

൪൨൯. ‘‘കിത്താവതാ പന, ഭോ ഗോതമ, സച്ചാനുരക്ഖണാ ഹോതി, കിത്താവതാ സച്ചമനുരക്ഖതി? സച്ചാനുരക്ഖണം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘സദ്ധാ ചേപി, ഭാരദ്വാജ, പുരിസസ്സ ഹോതി; ‘ഏവം മേ സദ്ധാ’തി – ഇതി വദം സച്ചമനുരക്ഖതി [ഏവമേവ സിജ്ഝതീതി ഇതി വാ, തം സച്ചമനുരക്ഖതി (ക.)], നത്വേവ താവ ഏകംസേന നിട്ഠം ഗച്ഛതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി ( ) [(ഏത്താവതാ ഖോ ഭാരദ്വാജ സച്ചാനുരക്ഖണാ ഹോതി, ഏത്താവതാ സച്ചമനുരക്ഖതി, ഏത്താവതാ ച മയം സച്ചാനുരക്ഖണം പഞ്ഞാപേമ, ന ത്വേവ താവ സച്ചാനുബോധോ ഹോതി) (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. രുചി ചേപി, ഭാരദ്വാജ, പുരിസസ്സ ഹോതി…പേ… അനുസ്സവോ ചേപി, ഭാരദ്വാജ, പുരിസസ്സ ഹോതി…പേ… ആകാരപരിവിതക്കോ ചേപി, ഭാരദ്വാജ, പുരിസസ്സ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി ചേപി, ഭാരദ്വാജ, പുരിസസ്സ ഹോതി; ‘ഏവം മേ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തീ’തി – ഇതി വദം സച്ചമനുരക്ഖതി, നത്വേവ താവ ഏകംസേന നിട്ഠം ഗച്ഛതി – ‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’ന്തി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, സച്ചാനുരക്ഖണാ ഹോതി, ഏത്താവതാ സച്ചമനുരക്ഖതി, ഏത്താവതാ ച മയം സച്ചാനുരക്ഖണം പഞ്ഞപേമ; ന ത്വേവ താവ സച്ചാനുബോധോ ഹോതീ’’തി.

൪൩൦. ‘‘ഏത്താവതാ, ഭോ ഗോതമ, സച്ചാനുരക്ഖണാ ഹോതി, ഏത്താവതാ സച്ചമനുരക്ഖതി, ഏത്താവതാ ച മയം സച്ചാനുരക്ഖണം പേക്ഖാമ. കിത്താവതാ പന, ഭോ ഗോതമ, സച്ചാനുബോധോ ഹോതി, കിത്താവതാ സച്ചമനുബുജ്ഝതി? സച്ചാനുബോധം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ഇധ [ഇധ കിര (സ്യാ. കം. ക.)], ഭാരദ്വാജ, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തമേനം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ തീസു ധമ്മേസു സമന്നേസതി – ലോഭനീയേസു ധമ്മേസു, ദോസനീയേസു ധമ്മേസു, മോഹനീയേസു ധമ്മേസു. അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്സായസ്മതോ തഥാരൂപാ ലോഭനീയാ ധമ്മാ യഥാരൂപേഹി ലോഭനീയേഹി ധമ്മേഹി പരിയാദിന്നചിത്തോ അജാനം വാ വദേയ്യ – ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ വദേയ്യ – പസ്സാമീതി, പരം വാ തദത്ഥായ സമാദപേയ്യ യം പരേസം അസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി? തമേനം സമന്നേസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘നത്ഥി ഖോ ഇമസ്സായസ്മതോ തഥാരൂപാ ലോഭനീയാ ധമ്മാ യഥാരൂപേഹി ലോഭനീയേഹി ധമ്മേഹി പരിയാദിന്നചിത്തോ അജാനം വാ വദേയ്യ – ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ വദേയ്യ – പസ്സാമീതി, പരം വാ തദത്ഥായ സമാദപേയ്യ യം പരേസം അസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ [ദുക്ഖായാതി (സബ്ബത്ഥ)]. തഥാരൂപോ [തഥാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖോ പനിമസ്സായസ്മതോ കായസമാചാരോ തഥാരൂപോ [തഥാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വചീസമാചാരോ യഥാ തം അലുദ്ധസ്സ. യം ഖോ പന അയമായസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി, ഗമ്ഭീരോ സോ ധമ്മോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ; ന സോ ധമ്മോ സുദേസിയോ ലുദ്ധേനാ’’’തി.

൪൩൧. ‘‘യതോ നം സമന്നേസമാനോ വിസുദ്ധം ലോഭനീയേഹി ധമ്മേഹി സമനുപസ്സതി തതോ നം ഉത്തരി സമന്നേസതി ദോസനീയേസു ധമ്മേസു. അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്സായസ്മതോ തഥാരൂപാ ദോസനീയാ ധമ്മാ യഥാരൂപേഹി ദോസനീയേഹി ധമ്മേഹി പരിയാദിന്നചിത്തോ അജാനം വാ വദേയ്യ – ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ വദേയ്യ – പസ്സാമീതി, പരം വാ തദത്ഥായ സമാദപേയ്യ യം പരേസം അസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി? തമേനം സമന്നേസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘നത്ഥി ഖോ ഇമസ്സായസ്മതോ തഥാരൂപാ ദോസനീയാ ധമ്മാ യഥാരൂപേഹി ദോസനീയേഹി ധമ്മേഹി പരിയാദിന്നചിത്തോ അജാനം വാ വദേയ്യ – ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ വദേയ്യ – പസ്സാമീതി, പരം വാ തദത്ഥായ സമാദപേയ്യ യം പരേസം അസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. തഥാരൂപോ ഖോ പനിമസ്സായസ്മതോ കായസമാചാരോ തഥാരൂപോ വചീസമാചാരോ യഥാ തം അദുട്ഠസ്സ. യം ഖോ പന അയമായസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി, ഗമ്ഭീരോ സോ ധമ്മോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ; ന സോ ധമ്മോ സുദേസിയോ ദുട്ഠേനാ’’’തി.

൪൩൨. ‘‘യതോ നം സമന്നേസമാനോ വിസുദ്ധം ദോസനീയേഹി ധമ്മേഹി സമനുപസ്സതി, തതോ നം ഉത്തരി സമന്നേസതി മോഹനീയേസു ധമ്മേസു. അത്ഥി നു ഖോ ഇമസ്സായസ്മതോ തഥാരൂപാ മോഹനീയാ ധമ്മാ യഥാരൂപേഹി മോഹനീയേഹി ധമ്മേഹി പരിയാദിന്നചിത്തോ അജാനം വാ വദേയ്യ – ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ വദേയ്യ – പസ്സാമീതി, പരം വാ തദത്ഥായ സമാദപേയ്യ യം പരേസം അസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി? തമേനം സമന്നേസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘നത്ഥി ഖോ ഇമസ്സായസ്മതോ തഥാരൂപാ മോഹനീയാ ധമ്മാ യഥാരൂപേഹി മോഹനീയേഹി ധമ്മേഹി പരിയാദിന്നചിത്തോ അജാനം വാ വദേയ്യ – ജാനാമീതി, അപസ്സം വാ വദേയ്യ – പസ്സാമീതി, പരം വാ തദത്ഥായ സമാദപേയ്യ യം പരേസം അസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. തഥാരൂപോ ഖോ പനിമസ്സായസ്മതോ കായസമാചാരോ തഥാരൂപോ വചീസമാചാരോ യഥാ തം അമൂള്ഹസ്സ. യം ഖോ പന അയമായസ്മാ ധമ്മം ദേസേതി, ഗമ്ഭീരോ സോ ധമ്മോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ; ന സോ ധമ്മോ സുദേസിയോ മൂള്ഹേനാ’’’തി.

‘‘യതോ നം സമന്നേസമാനോ വിസുദ്ധം മോഹനീയേഹി ധമ്മേഹി സമനുപസ്സതി; അഥ തമ്ഹി സദ്ധം നിവേസേതി, സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, സുത്വാ ധമ്മം ധാരേതി, ധതാനം [ധാരിതാനം (ക.)] ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി, അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതോ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ സതി ഛന്ദോ ജായതി, ഛന്ദജാതോ ഉസ്സഹതി, ഉസ്സഹിത്വാ തുലേതി, തുലയിത്വാ പദഹതി, പഹിതത്തോ സമാനോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി പഞ്ഞായ ച നം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, സച്ചാനുബോധോ ഹോതി, ഏത്താവതാ സച്ചമനുബുജ്ഝതി, ഏത്താവതാ ച മയം സച്ചാനുബോധം പഞ്ഞപേമ; ന ത്വേവ താവ സച്ചാനുപ്പത്തി ഹോതീ’’തി.

൪൩൩. ‘‘ഏത്താവത്താ, ഭോ ഗോതമ, സച്ചാനുബോധോ ഹോതി, ഏത്താവതാ സച്ചമനുബുജ്ഝതി, ഏത്താവതാ ച മയം സച്ചാനുബോധം പേക്ഖാമ. കിത്താവതാ പന, ഭോ ഗോതമ, സച്ചാനുപ്പത്തി ഹോതി, കിത്താവതാ സച്ചമനുപാപുണാതി? സച്ചാനുപ്പത്തിം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘തേസംയേ, ഭാരദ്വാജ, ധമ്മാനം ആസേവനാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മം സച്ചാനുപ്പത്തി ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, സച്ചാനുപ്പത്തി ഹോതി, ഏത്താവതാ സച്ചമനുപാപുണാതി, ഏത്താവതാ ച മയം സച്ചാനുപ്പത്തിം പഞ്ഞപേമാ’’തി.

൪൩൪. ‘‘ഏത്താവതാ, ഭോ ഗോതമ, സച്ചാനുപ്പത്തി ഹോതി, ഏത്താവതാ സച്ചമനുപാപുണാതി, ഏത്താവതാ ച മയം സച്ചാനുപ്പത്തിം പേക്ഖാമ. സച്ചാനുപ്പത്തിയാ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? സച്ചാനുപ്പത്തിയാ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘സച്ചാനുപ്പത്തിയാ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, പധാനം ബഹുകാരം. നോ ചേതം പദഹേയ്യ, നയിദം സച്ചമനുപാപുണേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ പദഹതി തസ്മാ സച്ചമനുപാപുണാതി. തസ്മാ സച്ചാനുപ്പത്തിയാ പധാനം ബഹുകാര’’ന്തി.

‘‘പധാനസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? പധാനസ്സ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘പധാനസ്സ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, തുലനാ ബഹുകാരാ. നോ ചേതം തുലേയ്യ, നയിദം പദഹേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ തുലേതി തസ്മാ പദഹതി. തസ്മാ പധാനസ്സ തുലനാ ബഹുകാരാ’’തി.

‘‘തുലനായ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? തുലനായ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘തുലനായ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, ഉസ്സാഹോ ബഹുകാരോ. നോ ചേതം ഉസ്സഹേയ്യ, നയിദം തുലേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ഉസ്സഹതി തസ്മാ തുലേതി. തസ്മാ തുലനായ ഉസ്സാഹോ ബഹുകാരോ’’തി.

‘‘ഉസ്സാഹസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? ഉസ്സാഹസ്സ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ഉസ്സാഹസ്സ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, ഛന്ദോ ബഹുകാരോ. നോ ചേതം ഛന്ദോ ജായേഥ, നയിദം ഉസ്സഹേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ഛന്ദോ ജായതി തസ്മാ ഉസ്സഹതി. തസ്മാ ഉസ്സാഹസ്സ ഛന്ദോ ബഹുകാരോ’’തി.

‘‘ഛന്ദസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? ഛന്ദസ്സ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ഛന്ദസ്സ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തി ബഹുകാരാ. നോ ചേതേ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമേയ്യും, നയിദം ഛന്ദോ ജായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി തസ്മാ ഛന്ദോ ജായതി. തസ്മാ ഛന്ദസ്സ ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തി ബഹുകാരാ’’തി.

‘‘ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, അത്ഥൂപപരിക്ഖാ ബഹുകാരാ. നോ ചേതം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖേയ്യ, നയിദം ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമേയ്യും. യസ്മാ ച ഖോ അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി തസ്മാ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി. തസ്മാ ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ അത്ഥൂപപരിക്ഖാ ബഹുകാരാ’’തി.

‘‘അത്ഥൂപപരിക്ഖായ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? അത്ഥൂപപരിക്ഖായ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘അത്ഥൂപപരിക്ഖായ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, ധമ്മധാരണാ ബഹുകാരാ. നോ ചേതം ധമ്മം ധാരേയ്യ, നയിദം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ധമ്മം ധാരേതി തസ്മാ അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി. തസ്മാ അത്ഥൂപപരിക്ഖായ ധമ്മധാരണാ ബഹുകാരാ’’തി.

‘‘ധമ്മധാരണായ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? ധമ്മധാരണായ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ധമ്മധാരണായ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, ധമ്മസ്സവനം ബഹുകാരം. നോ ചേതം ധമ്മം സുണേയ്യ, നയിദം ധമ്മം ധാരേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ധമ്മം സുണാതി തസ്മാ ധമ്മം ധാരേതി. തസ്മാ ധമ്മധാരണായ ധമ്മസ്സവനം ബഹുകാര’’ന്തി.

‘‘ധമ്മസ്സവനസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? ധമ്മസ്സവനസ്സ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ധമ്മസ്സവനസ്സ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, സോതാവധാനം ബഹുകാരം. നോ ചേതം സോതം ഓദഹേയ്യ, നയിദം ധമ്മം സുണേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ സോതം ഓദഹതി തസ്മാ ധമ്മം സുണാതി. തസ്മാ ധമ്മസ്സവനസ്സ സോതാവധാനം ബഹുകാര’’ന്തി.

‘‘സോതാവധാനസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? സോതാവധാനസ്സ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘സോതാവധാനസ്സ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, പയിരുപാസനാ ബഹുകാരാ. നോ ചേതം പയിരുപാസേയ്യ, നയിദം സോതം ഓദഹേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ പയിരുപാസതി തസ്മാ സോതം ഓദഹതി. തസ്മാ സോതാവധാനസ്സ പയിരുപാസനാ ബഹുകാരാ’’തി.

‘‘പയിരുപാസനായ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? പയിരുപാസനായ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘പയിരുപാസനായ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, ഉപസങ്കമനം ബഹുകാരം. നോ ചേതം ഉപസങ്കമേയ്യ, നയിദം പയിരുപാസേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ ഉപസങ്കമതി തസ്മാ പയിരുപാസതി. തസ്മാ പയിരുപാസനായ ഉപസങ്കമനം ബഹുകാര’’ന്തി.

‘‘ഉപസങ്കമനസ്സ പന, ഭോ ഗോതമ, കതമോ ധമ്മോ ബഹുകാരോ? ഉപസങ്കമനസ്സ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം പുച്ഛാമാ’’തി. ‘‘ഉപസങ്കമനസ്സ ഖോ, ഭാരദ്വാജ, സദ്ധാ ബഹുകാരാ. നോ ചേതം സദ്ധാ ജായേഥ, നയിദം ഉപസങ്കമേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ സദ്ധാ ജായതി തസ്മാ ഉപസങ്കമതി. തസ്മാ ഉപസങ്കമനസ്സ സദ്ധാ ബഹുകാരാ’’തി.

൪൩൫. ‘‘സച്ചാനുരക്ഖണം മയം ഭവന്തം ഗോതമം അപുച്ഛിമ്ഹ, സച്ചാനുരക്ഖണം ഭവം ഗോതമോ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച തേന ചമ്ഹ അത്തമനാ. സച്ചാനുബോധം മയം ഭവന്തം ഗോതമം അപുച്ഛിമ്ഹ, സച്ചാനുബോധം ഭവം ഗോതമോ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച തേന ചമ്ഹ അത്തമനാ. സച്ചാനുപ്പത്തിം മയം ഭവന്തം ഗോതമം അപുച്ഛിമ്ഹ, സച്ചാനുപ്പത്തിം ഭവം ഗോതമോ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച തേന ചമ്ഹ അത്തമനാ. സച്ചാനുപ്പത്തിയാ ബഹുകാരം ധമ്മം മയം ഭവന്തം ഗോതമം അപുച്ഛിമ്ഹ, സച്ചാനുപ്പത്തിയാ ബഹുകാരം ധമ്മം ഭവം ഗോതമോ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച തേന ചമ്ഹ അത്തമനാ. യംയദേവ ച മയം ഭവന്തം ഗോതമം അപുച്ഛിമ്ഹ തംതദേവ ഭവം ഗോതമോ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച തേന ചമ്ഹ അത്തമനാ. മയഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, പുബ്ബേ ഏവം ജാനാമ – ‘കേ ച മുണ്ഡകാ സമണകാ ഇബ്ഭാ കണ്ഹാ ബന്ധുപാദാപച്ചാ, കേ ച ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ’തി? അജനേസി വത മേ ഭവം ഗോതമോ സമണേസു സമണപേമം, സമണേസു സമണപസാദം, സമണേസു സമണഗാരവം. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

ചങ്കീസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.