൫. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ
൧. ബ്രഹ്മായുസുത്തം
൩൮൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വിദേഹേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തേന ഖോ പന സമയേന ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ മിഥിലായം പടിവസതി ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ, വീസവസ്സസതികോ ജാതിയാ, തിണ്ണം വേദാനം [ബേദാനം (ക.)] പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ. അസ്സോസി ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘സമണോ ഖലു ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ വിദേഹേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’’തി.
൩൮൪. തേന ഖോ പന സമയേന ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉത്തരോ നാമ മാണവോ അന്തേവാസീ ഹോതി തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഉത്തരം മാണവം ആമന്തേസി – ‘‘അയം, താത ഉത്തര, സമണോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ വിദേഹേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’തി. ഏഹി ത്വം, താത ഉത്തര, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ സമണം ഗോതമം ജാനാഹി യദി വാ തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാ സന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, യദി വാ നോ തഥാ; യദി വാ സോ ഭവം ഗോതമോ താദിസോ, യദി വാ ന താദിസോ. തഥാ മയം തം ഭവന്തം ഗോതമം വേദിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പനാഹം, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമം ജാനിസ്സാമി യദി വാ തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാ സന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, യദി വാ നോ തഥാ; യദി വാ സോ ഭവം ഗോതമോ താദിസോ, യദി വാ ന താദിസോ’’തി. ‘‘ആഗതാനി ഖോ, താത ഉത്തര, അമ്ഹാകം മന്തേസു ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേയേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്ത രതനാനി ഭവന്തി, സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനം, ഹത്ഥിരതനം, അസ്സരതനം, മണിരതനം, ഇത്ഥിരതനം, ഗഹപതിരതനം, പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന [ധമ്മേന സമേന (ക.)] അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ. അഹം ഖോ പന, താത ഉത്തര, മന്താനം ദാതാ; ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാ’’തി.
൩൮൫. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ വിദേഹേസു യേന ഭഗവാ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി സമന്നേസി. അദ്ദസാ ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഭുയ്യേന ഥപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ, പഹൂതജിവ്ഹതായ ച. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘പസ്സതി ഖോ മേ അയം ഉത്തരോ മാണവോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഭുയ്യേന ഥപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ, പഹൂതജിവ്ഹതായ ചാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി യഥാ അദ്ദസ ഉത്തരോ മാണവോ ഭഗവതോ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ജിവ്ഹം നിന്നാമേത്വാ ഉഭോപി കണ്ണസോതാനി അനുമസി പടിമസി [പരിമസി (സീ. ക.)]; ഉഭോപി നാസികസോതാനി [നാസികാസോതാനി (സീ.)] അനുമസി പടിമസി; കേവലമ്പി നലാടമണ്ഡലം ജിവ്ഹായ ഛാദേസി. അഥ ഖോ ഉത്തരസ്സ മാണവസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സമന്നാഗതോ ഖോ സമണോ ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി. യംനൂനാഹം സമണം ഗോതമം അനുബന്ധേയ്യം, ഇരിയാപഥമസ്സ പസ്സേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ സത്തമാസാനി ഭഗവന്തം അനുബന്ധി ഛായാവ അനപായിനീ [അനുപായിനീ (സ്യാ. കം. ക.)].
൩൮൬. അഥ ഖോ ഉത്തരോ മാണവോ സത്തന്നം മാസാനം അച്ചയേന വിദേഹേസു യേന മിഥിലാ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന മിഥിലാ യേന ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഉത്തരം മാണവം ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി, താത ഉത്തര, തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാ സന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, നോ അഞ്ഞഥാ? കച്ചി പന സോ ഭവം ഗോതമോ താദിസോ, നോ അഞ്ഞാദിസോ’’തി? ‘‘തഥാ സന്തംയേവ, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമം സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, നോ അഞ്ഞഥാ; താദിസോവ [താദിസോവ ഭോ (സീ. പീ.), താദിസോ ച ഖോ (സ്യാ. കം. ക.)] സോ ഭവം ഗോതമോ, നോ അഞ്ഞാദിസോ. സമന്നാഗതോ ച [സമന്നാഗതോ ച ഭോ (സബ്ബത്ഥ)] സോ ഭവം ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി.
‘‘സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ഖോ പന ഭവം ഗോതമോ; ഇദമ്പി തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.
‘‘ഹേട്ഠാ ഖോ പന തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാകാരപരിപൂരാനി…
‘‘ആയതപണ്ഹി ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ദീഘങ്ഗുലി ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘മുദുതലുനഹത്ഥപാദോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ജാലഹത്ഥപാദോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ഉസ്സങ്ഖപാദോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ഏണിജങ്ഘോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ഠിതകോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ അനോനമന്തോ ഉഭോഹി പാണിതലേഹി ജണ്ണുകാനി പരിമസതി പരിമജ്ജതി…
‘‘കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ…
‘‘സുഖുമച്ഛവി ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ. സുഖുമത്താ ഛവിയാ രജോജല്ലം കായേ ന ഉപലിമ്പതി…
‘‘ഏകേകലോമോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ; ഏകേകാനി ലോമാനി ലോമകൂപേസു ജാതാനി…
‘‘ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ; ഉദ്ധഗ്ഗാനി ലോമാനി ജാതാനി നീലാനി അഞ്ജനവണ്ണാനി കുണ്ഡലാവട്ടാനി ദക്ഖിണാവട്ടകജാതാനി…
‘‘ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘സത്തുസ്സദോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ചിതന്തരംസോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ; യാവതക്വസ്സ കായോ താവതക്വസ്സ ബ്യാമോ, യാവതക്വസ്സ ബ്യാമോ താവതക്വസ്സ കായോ…
‘‘സമവട്ടക്ഖന്ധോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘രസഗ്ഗസഗ്ഗീ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘സീഹഹനു ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ചത്താലീസദന്തോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘സമദന്തോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘അവിരളദന്തോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘സുസുക്കദാഠോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘പഹൂതജിവ്ഹോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ബ്രഹ്മസ്സരോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ കരവികഭാണീ…
‘‘അഭിനീലനേത്തോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ഗോപഖുമോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ…
‘‘ഉണ്ണാ ഖോ പനസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഓദാതാ മുദുതൂലസന്നിഭാ…
‘‘ഉണ്ഹീസസീസോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ; ഇദമ്പി തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.
‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭോ, സോ ഭവം ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ.
൩൮൭. ‘‘ഗച്ഛന്തോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ ദക്ഖിണേനേവ പാദേന പഠമം പക്കമതി. സോ നാതിദൂരേ പാദം ഉദ്ധരതി, നാച്ചാസന്നേ പാദം നിക്ഖിപതി; സോ നാതിസീഘം ഗച്ഛതി, നാതിസണികം ഗച്ഛതി; ന ച അദ്ദുവേന അദ്ദുവം സങ്ഘട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി, ന ച ഗോപ്ഫകേന ഗോപ്ഫകം സങ്ഘട്ടേന്തോ ഗച്ഛതി. സോ ഗച്ഛന്തോ ന സത്ഥിം ഉന്നാമേതി, ന സത്ഥിം ഓനാമേതി; ന സത്ഥിം സന്നാമേതി, ന സത്ഥിം വിനാമേതി. ഗച്ഛതോ ഖോ പന തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ അധരകായോവ [അഡ്ഢകായോവ (ക.), ആരദ്ധകായോവ (സ്യാ. കം.)] ഇഞ്ജതി, ന ച കായബലേന ഗച്ഛതി. അപലോകേന്തോ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ സബ്ബകായേനേവ അപലോകേതി; സോ ന ഉദ്ധം ഉല്ലോകേതി, ന അധോ ഓലോകേതി; ന ച വിപേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി, യുഗമത്തഞ്ച പേക്ഖതി; തതോ ചസ്സ ഉത്തരി അനാവടം ഞാണദസ്സനം ഭവതി. സോ അന്തരഘരം പവിസന്തോ ന കായം ഉന്നാമേതി, ന കായം ഓനാമേതി; ന കായം സന്നാമേതി, ന കായം വിനാമേതി. സോ നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ ആസനസ്സ പരിവത്തതി, ന ച പാണിനാ ആലമ്ബിത്വാ ആസനേ നിസീദതി, ന ച ആസനസ്മിം കായം പക്ഖിപതി. സോ അന്തരഘരേ നിസിന്നോ സമാനോ ന ഹത്ഥകുക്കുച്ചം ആപജ്ജതി, ന പാദകുക്കുച്ചം ആപജ്ജതി; ന അദ്ദുവേന അദ്ദുവം ആരോപേത്വാ നിസീദതി; ന ച ഗോപ്ഫകേന ഗോപ്ഫകം ആരോപേത്വാ നിസീദതി; ന ച പാണിനാ ഹനുകം ഉപദഹിത്വാ [ഉപാദിയിത്വാ (സീ. പീ.)] നിസീദതി. സോ അന്തരഘരേ നിസിന്നോ സമാനോ ന ഛമ്ഭതി ന കമ്പതി ന വേധതി ന പരിതസ്സതി. സോ അഛമ്ഭീ അകമ്പീ അവേധീ അപരിതസ്സീ വിഗതലോമഹംസോ. വിവേകവത്തോ ച സോ ഭവം ഗോതമോ അന്തരഘരേ നിസിന്നോ ഹോതി. സോ പത്തോദകം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ന പത്തം ഉന്നാമേതി, ന പത്തം ഓനാമേതി; ന പത്തം സന്നാമേതി, ന പത്തം വിനാമേതി. സോ പത്തോദകം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി നാതിഥോകം നാതിബഹും. സോ ന ഖുലുഖുലുകാരകം [ബുലുബുലുകാരകം (സീ.)] പത്തം ധോവതി, ന സമ്പരിവത്തകം പത്തം ധോവതി, ന പത്തം ഭൂമിയം നിക്ഖിപിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവതി; ഹത്ഥേസു ധോതേസു പത്തോ ധോതോ ഹോതി, പത്തേ ധോതേ ഹത്ഥാ ധോതാ ഹോന്തി. സോ പത്തോദകം ഛഡ്ഡേതി നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ, ന ച വിച്ഛഡ്ഡയമാനോ. സോ ഓദനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ന പത്തം ഉന്നാമേതി, ന പത്തം ഓനാമേതി; ന പത്തം സന്നാമേതി, ന പത്തം വിനാമേതി. സോ ഓദനം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി നാതിഥോകം നാതിബഹും. ബ്യഞ്ജനം ഖോ പന ഭവം ഗോതമോ ബ്യഞ്ജനമത്തായ ആഹാരേതി, ന ച ബ്യഞ്ജനേന ആലോപം അതിനാമേതി. ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഖോ ഭവം ഗോതമോ മുഖേ ആലോപം സമ്പരിവത്തേത്വാ അജ്ഝോഹരതി; ന ചസ്സ കാചി ഓദനമിഞ്ജാ അസമ്ഭിന്നാ കായം പവിസതി, ന ചസ്സ കാചി ഓദനമിഞ്ജാ മുഖേ അവസിട്ഠാ ഹോതി; അഥാപരം ആലോപം ഉപനാമേതി. രസപടിസംവേദീ ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ ആഹാരം ആഹാരേതി, നോ ച രസരാഗപടിസംവേദീ.
‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം [അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ (ക.)] ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ ആഹാരം ആഹാരേതി – നേവ ദവായ, ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ, വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ – ‘ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. സോ ഭുത്താവീ പത്തോദകം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ന പത്തം ഉന്നാമേതി, ന പത്തം ഓനാമേതി; ന പത്തം സന്നാമേതി, ന പത്തം വിനാമേതി. സോ പത്തോദകം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി നാതിഥോകം നാതിബഹും. സോ ന ഖുലുഖുലുകാരകം പത്തം ധോവതി, ന സമ്പരിവത്തകം പത്തം ധോവതി, ന പത്തം ഭൂമിയം നിക്ഖിപിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവതി; ഹത്ഥേസു ധോതേസു പത്തോ ധോതോ ഹോതി, പത്തേ ധോതേ ഹത്ഥാ ധോതാ ഹോന്തി. സോ പത്തോദകം ഛഡ്ഡേതി നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ, ന ച വിച്ഛഡ്ഡയമാനോ. സോ ഭുത്താവീ ന പത്തം ഭൂമിയം നിക്ഖിപതി നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ, ന ച അനത്ഥികോ പത്തേന ഹോതി, ന ച അതിവേലാനുരക്ഖീ പത്തസ്മിം. സോ ഭുത്താവീ മുഹുത്തം തുണ്ഹീ നിസീദതി, ന ച അനുമോദനസ്സ കാലമതിനാമേതി. സോ ഭുത്താവീ അനുമോദതി, ന തം ഭത്തം ഗരഹതി, ന അഞ്ഞം ഭത്തം പടികങ്ഖതി; അഞ്ഞദത്ഥു ധമ്മിയാ കഥായ തം പരിസം സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. സോ തം പരിസം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമതി. സോ നാതിസീഘം ഗച്ഛതി, നാതിസണികം ഗച്ഛതി, ന ച മുച്ചിതുകാമോ ഗച്ഛതി; ന ച തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ കായേ ചീവരം അച്ചുക്കട്ഠം ഹോതി ന ച അച്ചോക്കട്ഠം, ന ച കായസ്മിം അല്ലീനം ന ച കായസ്മാ അപകട്ഠം; ന ച തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ കായമ്ഹാ വാതോ ചീവരം അപവഹതി; ന ച തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ കായേ രജോജല്ലം ഉപലിമ്പതി. സോ ആരാമഗതോ നിസീദതി പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ പാദേ പക്ഖാലേതി; ന ച സോ ഭവം ഗോതമോ പാദമണ്ഡനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. സോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ നേവ അത്തബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായ ചേതേതി; അത്തഹിതപരഹിതഉഭയഹിതസബ്ബലോകഹിതമേവ സോ ഭവം ഗോതമോ ചിന്തേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. സോ ആരാമഗതോ പരിസതി ധമ്മം ദേസേതി, ന തം പരിസം ഉസ്സാദേതി, ന തം പരിസം അപസാദേതി; അഞ്ഞദത്ഥു ധമ്മിയാ കഥായ തം പരിസം സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി.
‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ പനസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ മുഖതോ ഘോസോ നിച്ഛരതി – വിസ്സട്ഠോ ച, വിഞ്ഞേയ്യോ ച, മഞ്ജു ച, സവനീയോ ച, ബിന്ദു ച, അവിസാരീ ച, ഗമ്ഭീരോ ച, നിന്നാദീ ച. യഥാപരിസം ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ സരേന വിഞ്ഞാപേതി, ന ചസ്സ ബഹിദ്ധാ പരിസായ ഘോസോ നിച്ഛരതി. തേ തേന ഭോതാ ഗോതമേന ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമന്തി അവലോകയമാനായേവ [അപലോകയമാനായേവ (സീ. ക.)] അവിജഹിതത്താ [അവിജഹന്താഭാവേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. അദ്ദസാമ ഖോ മയം, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമം ഗച്ഛന്തം, അദ്ദസാമ ഠിതം, അദ്ദസാമ അന്തരഘരം പവിസന്തം, അദ്ദസാമ അന്തരഘരേ നിസിന്നം തുണ്ഹീഭൂതം, അദ്ദസാമ അന്തരഘരേ ഭുഞ്ജന്തം, അദ്ദസാമ ഭുത്താവിം നിസിന്നം തുണ്ഹീഭൂതം, അദ്ദസാമ ഭുത്താവിം അനുമോദന്തം, അദ്ദസാമ ആരാമം ഗച്ഛന്തം, അദ്ദസാമ ആരാമഗതം നിസിന്നം തുണ്ഹീഭൂതം, അദ്ദസാമ ആരാമഗതം പരിസതി ധമ്മം ദേസേന്തം. ഏദിസോ ച ഏദിസോ ച സോ ഭവം ഗോതമോ, തതോ ച ഭിയ്യോ’’തി.
൩൮൮. ഏവം വുത്തേ, ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ തിക്ഖത്തും ഉദാനം ഉദാനേതി –
‘‘നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.
‘‘നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.
‘‘നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി.
‘‘അപ്പേവ നാമ മയം കദാചി കരഹചി തേന ഭോതാ ഗോതമേന സമാഗച്ഛേയ്യാമ? അപ്പേവ നാമ സിയാ കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി!
൩൮൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിദേഹേസു അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന മിഥിലാ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ മിഥിലായം വിഹരതി മഘദേവമ്ബവനേ. അസ്സോസും ഖോ മിഥിലേയ്യകാ [മേഥിലേയ്യകാ (സീ. പീ.)] ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ വിദേഹേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി മിഥിലം അനുപ്പത്തോ, മിഥിലായം വിഹരതി മഘദേവമ്ബവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’’തി.
അഥ ഖോ മിഥിലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.
൩൯൦. അസ്സോസി ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ മിഥിലം അനുപ്പത്തോ, മിഥിലായം വിഹരതി മഘദേവമ്ബവനേ’’തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ സമ്ബഹുലേഹി സാവകേഹി സദ്ധിം യേന മഘദേവമ്ബവനം തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായുനോ ബ്രാഹ്മണസ്സ അവിദൂരേ അമ്ബവനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ മേതം പതിരൂപം യോഹം പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിതോ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞതരം മാണവകം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, മാണവക, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന സമണം ഗോതമം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – ‘ബ്രഹ്മായു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ഭവന്തം ഗോതമം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘ബ്രഹ്മായു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ, വീസവസ്സസതികോ ജാതിയാ, തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ. യാവതാ, ഭോ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ മിഥിലായം പടിവസന്തി, ബ്രഹ്മായു തേസം ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗമക്ഖായതി – യദിദം ഭോഗേഹി; ബ്രഹ്മായു തേസം ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗമക്ഖായതി – യദിദം മന്തേഹി; ബ്രഹ്മായു തേസം ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗമക്ഖായതി – യദിദം ആയുനാ ചേവ യസസാ ച. സോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ ദസ്സനകാമോ’’’തി.
‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സോ മാണവകോ ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ മാണവകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്രഹ്മായു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ഭവന്തം ഗോതമം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതി; ഏവഞ്ച വദേതി – ‘ബ്രഹ്മായു, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ, വീസവസ്സസതികോ ജാതിയാ, തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ. യാവതാ, ഭോ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ മിഥിലായം പടിവസന്തി, ബ്രഹ്മായു തേസം ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗമക്ഖായതി – യദിദം ഭോഗേഹി; ബ്രഹ്മായു തേസം ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗമക്ഖായതി – യദിദം മന്തേഹി; ബ്രഹ്മായു തേസം ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗമക്ഖായതി – യദിദം ആയുനാ ചേവ യസസാ ച. സോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ ദസ്സനകാമോ’’’തി. ‘‘യസ്സദാനി, മാണവ, ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി. അഥ ഖോ സോ മാണവകോ യേന ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘കതാവകാസോ ഖോമ്ഹി ഭവതാ സമണേന ഗോതമേന. യസ്സദാനി ഭവം കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.
൩൯൧. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ സാ പരിസാ ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഓരമിയ [ഓരമത്ഥ (സ്യാ. കം. പീ.), ഓരമഥ, ഓരമതി (ക.), അഥ നം (സീ.), ഓരമിയാതി പന ത്വാപച്ചയന്തതഥസംവണ്ണനാനുരൂപം വിസോധിതപദം] ഓകാസമകാസി യഥാ തം ഞാതസ്സ യസസ്സിനോ. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ തം പരിസം ഏതദവോച – ‘‘അലം, ഭോ! നിസീദഥ തുമ്ഹേ സകേ ആസനേ. ഇധാഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി.
അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി സമന്നേസി. അദ്ദസാ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ, പഹൂതജിവ്ഹതായ ച. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –
‘‘യേ മേ ദ്വത്തിംസാതി സുതാ, മഹാപുരിസലക്ഖണാ;
ദുവേ തേസം ന പസ്സാമി, ഭോതോ കായസ്മിം ഗോതമ.
‘‘കച്ചി കോസോഹിതം ഭോതോ, വത്ഥഗുയ്ഹം നരുത്തമ;
നാരീസമാനസവ്ഹയാ, കച്ചി ജിവ്ഹാ ന ദസ്സകാ [നാരീസഹനാമ സവ്ഹയാ, കച്ചി ജിവ്ഹാ നരസ്സികാ; (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].
‘‘കച്ചി പഹൂതജിവ്ഹോസി, യഥാ തം ജാനിയാമസേ;
നിന്നാമയേതം പഹൂതം, കങ്ഖം വിനയ നോ ഇസേ.
‘‘ദിട്ഠധമ്മഹിതത്ഥായ, സമ്പരായസുഖായ ച;
കതാവകാസാ പുച്ഛാമ, യം കിഞ്ചി അഭിപത്ഥിത’’ന്തി.
൩൯൨. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘പസ്സതി ഖോ മേ അയം ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ, പഹൂതജിവ്ഹതായ ചാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി യഥാ അദ്ദസ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ജിവ്ഹം നിന്നാമേത്വാ ഉഭോപി കണ്ണസോതാനി അനുമസി പടിമസി; ഉഭോപി നാസികസോതാനി അനുമസി പടിമസി; കേവലമ്പി നലാടമണ്ഡലം ജിവ്ഹായ ഛാദേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം ഗാഥാഹി പച്ചഭാസി –
‘‘യേ തേ ദ്വത്തിംസാതി സുതാ, മഹാപുരിസലക്ഖണാ;
സബ്ബേ തേ മമ കായസ്മിം, മാ തേ [മാ വോ (ക.)] കങ്ഖാഹു ബ്രാഹ്മണ.
‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, ഭാവേതബ്ബഞ്ച ഭാവിതം;
പഹാതബ്ബം പഹീനം മേ, തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മി ബ്രാഹ്മണ.
‘‘ദിട്ഠധമ്മഹിതത്ഥായ, സമ്പരായസുഖായ ച;
കതാവകാസോ പുച്ഛസ്സു, യം കിഞ്ചി അഭിപത്ഥിത’’ന്തി.
൩൯൩. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കതാവകാസോ ഖോമ്ഹി സമണേന ഗോതമേന. കിം നു ഖോ അഹം സമണം ഗോതമം പുച്ഛേയ്യം – ‘ദിട്ഠധമ്മികം വാ അത്ഥം സമ്പരായികം വാ’’’തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കുസലോ ഖോ അഹം ദിട്ഠധമ്മികാനം അത്ഥാനം. അഞ്ഞേപി മം ദിട്ഠധമ്മികം അത്ഥം പുച്ഛന്തി. യംനൂനാഹം സമണം ഗോതമം സമ്പരായികംയേവ അത്ഥം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –
‘‘കഥം ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ഹോതി, കഥം ഭവതി വേദഗൂ;
തേവിജ്ജോ ഭോ കഥം ഹോതി, സോത്ഥിയോ കിന്തി വുച്ചതി.
‘‘അരഹം ഭോ കഥം ഹോതി, കഥം ഭവതി കേവലീ;
മുനി ച ഭോ കഥം ഹോതി, ബുദ്ധോ കിന്തി പവുച്ചതീ’’തി.
൩൯൪. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം ഗാഥാഹി പച്ചഭാസി –
‘‘പുബ്ബേനിവാസം യോ വേദി, സഗ്ഗാപായഞ്ച പസ്സതി;
അഥോ ജാതിക്ഖയം പത്തോ, അഭിഞ്ഞാ വോസിതോ മുനി.
‘‘ചിത്തം വിസുദ്ധം ജാനാതി, മുത്തം രാഗേഹി സബ്ബസോ;
പഹീനജാതിമരണോ, ബ്രഹ്മചരിയസ്സ കേവലീ;
പാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനം, ബുദ്ധോ താദീ പവുച്ചതീ’’തി.
ഏവം വുത്തേ, ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവതോ പാദാനി മുഖേന ച പരിചുമ്ബതി, പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹതി, നാമഞ്ച സാവേതി – ‘‘ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ; ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ’’തി. അഥ ഖോ സാ പരിസാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ അഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! യത്ര ഹി നാമായം ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഞാതോ യസസ്സീ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം കരിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘അലം, ബ്രാഹ്മണ, ഉട്ഠഹ നിസീദ ത്വം സകേ ആസനേ യതോ തേ മയി ചിത്തം പസന്ന’’ന്തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠഹിത്വാ സകേ ആസനേ നിസീദി.
൩൯൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം, സീലകഥം, സഗ്ഗകഥം; കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി ബ്രഹ്മായും ബ്രാഹ്മണം കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, ഏവമേവ ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. അധിവാസേതു ച മേ ഭവം ഗോതമോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ബ്രഹ്മായുസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന വിദേഹേസു ചാരികം പക്കാമി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ കാലമകാസി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ബ്രഹ്മായു, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണോ കാലങ്കതോ. തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി? ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ പച്ചപാദി ധമ്മസ്സാനുധമ്മം, ന ച മം ധമ്മാധികരണം വിഹേസേസി. ബ്രഹ്മായു, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ, അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’’തി.
ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.
ബ്രഹ്മായുസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.
൨. സേലസുത്തം
൩൯൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ അങ്ഗുത്തരാപേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി യേന ആപണം നാമ അങ്ഗുത്തരാപാനം നിഗമോ തദവസരി. അസ്സോസി ഖോ കേണിയോ ജടിലോ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ അങ്ഗുത്തരാപേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി ആപണം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാതി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’’തി.
അഥ ഖോ കേണിയോ ജടിലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ കേണിയം ജടിലം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ കേണിയോ ജടിലോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ ഭവം ഗോതമോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ കേണിയം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘മഹാ ഖോ, കേണിയ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനി, ത്വഞ്ച ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ കേണിയോ ജടിലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിഞ്ചാപി ഖോ, ഭോ ഗോതമ, മഹാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനി, അഹഞ്ച ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ; അധിവാസേതു മേ ഭവം ഗോതമോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ കേണിയം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘മഹാ ഖോ, കേണിയ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനി, ത്വഞ്ച ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ കേണിയോ ജടിലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിഞ്ചാപി ഖോ, ഭോ ഗോതമ, മഹാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനി, അഹഞ്ച ബ്രാഹ്മണേസു അഭിപ്പസന്നോ; അധിവാസേതു മേ ഭവം ഗോതമോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ കേണിയോ ജടിലോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന സകോ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മിത്താമച്ചേ ഞാതിസാലോഹിതേ ആമന്തേസി – ‘‘സുണന്തു മേ ഭോന്തോ, മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ; സമണോ മേ ഗോതമോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. യേന മേ കായവേയ്യാവടികം [കായവേയാവട്ടികം (സീ. സ്യാ. കം.), കായവേയ്യാവതികം (ക.)] കരേയ്യാഥാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ പടിസ്സുത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഉദ്ധനാനി ഖണന്തി, അപ്പേകച്ചേ കട്ഠാനി ഫാലേന്തി, അപ്പേകച്ചേ ഭാജനാനി ധോവന്തി, അപ്പേകച്ചേ ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേന്തി, അപ്പേകച്ചേ ആസനാനി പഞ്ഞപേന്തി. കേണിയോ പന ജടിലോ സാമംയേവ മണ്ഡലമാലം പടിയാദേതി.
൩൯൭. തേന ഖോ പന സമയേന സേലോ ബ്രാഹ്മണോ ആപണേ പടിവസതി തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ, തീണി ച മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേതി. തേന ഖോ പന സമയേന കേണിയോ ജടിലോ സേലേ ബ്രാഹ്മണേ അഭിപ്പസന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ തീഹി മാണവകസതേഹി പരിവുതോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ അസ്സമേ അപ്പേകച്ചേ ഉദ്ധനാനി ഖണന്തേ, അപ്പേകച്ചേ കട്ഠാനി ഫാലേന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ഭാജനാനി ധോവന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ആസനാനി പഞ്ഞപേന്തേ, കേണിയം പന ജടിലം സാമംയേവ മണ്ഡലമാലം പടിയാദേന്തം. ദിസ്വാന കേണിയം ജടിലം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഭോതോ കേണിയസ്സ ആവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി വിവാഹോ വാ ഭവിസ്സതി മഹായഞ്ഞോ വാ പച്ചുപട്ഠിതോ, രാജാ വാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ സദ്ധിം ബലകായേനാ’’തി? ‘‘ന മേ, ഭോ സേല, ആവാഹോ ഭവിസ്സതി നപി വിവാഹോ ഭവിസ്സതി നപി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ സദ്ധിം ബലകായേന; അപി ച ഖോ മേ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ. അത്ഥി, ഭോ, സമണോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ അങ്ഗുത്തരാപേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി ആപണം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. സോ മേ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി.
‘‘ബുദ്ധോതി – ഭോ കേണിയ, വദേസി’’?
‘‘ബുദ്ധോതി – ഭോ സേല, വദാമി’’.
‘‘ബുദ്ധോതി – ഭോ കേണിയ, വദേസി’’?
‘‘ബുദ്ധോതി – ഭോ സേല, വദാമീ’’തി.
൩൯൮. അഥ ഖോ സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഘോസോപി ഖോ ഏസോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം – യദിദം ‘ബുദ്ധോ’തി [യദിദം ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി (ക.)]. ആഗതാനി ഖോ പനമ്ഹാകം മന്തേസു ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേയേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്ത രതനാനി ഭവന്തി, സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനം, ഹത്ഥിരതനം, അസ്സരതനം, മണിരതനം, ഇത്ഥിരതനം, ഗഹപതിരതനം, പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. സചേ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ’’.
‘‘കഹം പന, ഭോ കേണിയ, ഏതരഹി സോ ഭവം ഗോതമോ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? ഏവം വുത്തേ, കേണിയോ ജടിലോ ദക്ഖിണം ബാഹും പഗ്ഗഹേത്വാ സേലം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘യേനേസാ, ഭോ സേല, നീലവനരാജീ’’തി. അഥ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ തീഹി മാണവകസതേഹി സദ്ധിം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ തേ മാണവകേ ആമന്തേസി – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ആഗച്ഛന്തു പദേ പദം [പാദേ പാദം (സീ.)] നിക്ഖിപന്താ; ദുരാസദാ [ദൂരസദ്ദാ (ക.)] ഹി തേ ഭഗവന്തോ സീഹാവ ഏകചരാ. യദാ ചാഹം, ഭോ, സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം മന്തേയ്യം, മാ മേ ഭോന്തോ അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേഥ. കഥാപരിയോസാനം മേ ഭവന്തോ ആഗമേന്തൂ’’തി. അഥ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി സമന്നേസി.
അദ്ദസാ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ, പഹൂതജിവ്ഹതായ ച. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘പസ്സതി ഖോ മേ അയം സേലോ ബ്രാഹ്മണോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ, പഹൂതജിവ്ഹതായ ചാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി, യഥാ അദ്ദസ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ജിവ്ഹം നിന്നാമേത്വാ ഉഭോപി കണ്ണസോതാനി അനുമസി പടിമസി; ഉഭോപി നാസികസോതാനി അനുമസി പടിമസി; കേവലമ്പി നലാടമണ്ഡലം ജിവ്ഹായ ഛാദേസി. അഥ ഖോ സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സമന്നാഗതോ ഖോ സമണോ ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി പരിപുണ്ണേഹി, നോ അപരിപുണ്ണേഹി; നോ ച ഖോ നം ജാനാമി ബുദ്ധോ വാ നോ വാ. സുതം ഖോ പന മേതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘യേ തേ ഭവന്തി അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ തേ സകേ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അത്താനം പാതുകരോന്തീ’തി. യംനൂനാഹം സമണം ഗോതമം സമ്മുഖാ സാരുപ്പാഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവേയ്യ’’ന്തി.
൩൯൯. അഥ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം സമ്മുഖാ സാരുപ്പാഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവി –
‘‘പരിപുണ്ണകായോ സുരുചി, സുജാതോ ചാരുദസ്സനോ;
സുവണ്ണവണ്ണോസി ഭഗവാ, സുസുക്കദാഠോസി വീരിയവാ [വിരിയവാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].
‘‘നരസ്സ ഹി സുജാതസ്സ, യേ ഭവന്തി വിയഞ്ജനാ;
സബ്ബേ തേ തവ കായസ്മിം, മഹാപുരിസലക്ഖണാ.
‘‘പസന്നനേത്തോ സുമുഖോ, ബ്രഹാ [ബ്രഹ്മാ (സ്യാ. കം. ക.)] ഉജു പതാപവാ;
മജ്ഝേ സമണസങ്ഘസ്സ, ആദിച്ചോവ വിരോചസി.
‘‘കല്യാണദസ്സനോ ഭിക്ഖു, കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ;
കിം തേ സമണഭാവേന, ഏവം ഉത്തമവണ്ണിനോ.
‘‘രാജാ അരഹസി ഭവിതും, ചക്കവത്തീ രഥേസഭോ;
ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ, ജമ്ബുസണ്ഡസ്സ [ജമ്ബുമണ്ഡസ്സ (ക.)] ഇസ്സരോ.
‘‘ഖത്തിയാ ഭോഗിരാജാനോ, അനുയന്താ [അനുയുത്താ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭവന്തു തേ;
രാജാഭിരാജാ മനുജിന്ദോ, രജ്ജം കാരേഹി ഗോതമ’’.
‘‘രാജാഹമസ്മി സേലാതി, ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ;
ധമ്മേന ചക്കം വത്തേമി, ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം’’.
‘‘സമ്ബുദ്ധോ പടിജാനാസി, ധമ്മരാജാ അനുത്തരോ;
‘ധമ്മേന ചക്കം വത്തേമി’, ഇതി ഭാസസി ഗോതമ.
‘‘കോ നു സേനാപതി ഭോതോ, സാവകോ സത്ഥുരന്വയോ;
കോ തേ തമനുവത്തേതി, ധമ്മചക്കം പവത്തിതം’’.
‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്കം, (സേലാതി ഭഗവാ ധമ്മചക്കം അനുത്തരം;
സാരിപുത്തോ അനുവത്തേതി, അനുജാതോ തഥാഗതം.
‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, ഭാവേതബ്ബഞ്ച ഭാവിതം;
പഹാതബ്ബം പഹീനം മേ, തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മി ബ്രാഹ്മണ.
‘‘വിനയസ്സു മയി കങ്ഖം, അധിമുച്ചസ്സു ബ്രാഹ്മണ;
ദുല്ലഭം ദസ്സനം ഹോതി, സമ്ബുദ്ധാനം അഭിണ്ഹസോ.
‘‘യേസം വേ ദുല്ലഭോ ലോകേ, പാതുഭാവോ അഭിണ്ഹസോ;
സോഹം ബ്രാഹ്മണ സമ്ബുദ്ധോ, സല്ലകത്തോ അനുത്തരോ.
‘‘ബ്രഹ്മഭൂതോ അതിതുലോ, മാരസേനപ്പമദ്ദനോ;
സബ്ബാമിത്തേ വസീ കത്വാ, മോദാമി അകുതോഭയോ’’.
‘‘ഇമം ഭോന്തോ നിസാമേഥ, യഥാ ഭാസതി ചക്ഖുമാ;
സല്ലകത്തോ മഹാവീരോ, സീഹോവ നദതീ വനേ.
‘‘ബ്രഹ്മഭൂതം അതിതുലം, മാരസേനപ്പമദ്ദനം;
കോ ദിസ്വാ നപ്പസീദേയ്യ, അപി കണ്ഹാഭിജാതികോ.
‘‘യോ മം ഇച്ഛതി അന്വേതു, യോ വാ നിച്ഛതി ഗച്ഛതു;
ഇധാഹം പബ്ബജിസ്സാമി, വരപഞ്ഞസ്സ സന്തികേ’’.
‘‘ഏതഞ്ചേ [ഏവഞ്ചേ (സ്യാ. കം.)] രുച്ചതി ഭോതോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനം [സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ (കത്ഥചി സുത്തനിപാതേ)];
മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമ, വരപഞ്ഞസ്സ സന്തികേ’’.
‘‘ബ്രാഹ്മണാ തിസതാ ഇമേ, യാചന്തി പഞ്ജലീകതാ;
ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമ, ഭഗവാ തവ സന്തികേ’’.
‘‘സ്വാക്ഖാതം ബ്രഹ്മചരിയം, (സേലാതി ഭഗവാ സന്ദിട്ഠികമകാലികം;
യത്ഥ അമോഘാ പബ്ബജ്ജാ, അപ്പമത്തസ്സ സിക്ഖതോ’’തി.
അലത്ഥ ഖോ സേലോ ബ്രാഹ്മണോ സപരിസോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം.
൪൦൦. അഥ ഖോ കേണിയോ ജടിലോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ അസ്സമേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന കേണിയസ്സ ജടിലസ്സ അസ്സമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ കേണിയോ ജടിലോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി, സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ കേണിയോ ജടിലോ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ കേണിയം ജടിലം ഭഗവാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –
‘‘അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാ യഞ്ഞാ, സാവിത്തീ ഛന്ദസോ മുഖം;
രാജാ മുഖം മനുസ്സാനം, നദീനം സാഗരോ മുഖം.
‘‘നക്ഖത്താനം മുഖം ചന്ദോ, ആദിച്ചോ തപതം മുഖം;
പുഞ്ഞം ആകങ്ഖമാനാനം, സങ്ഘോ വേ യജതം മുഖ’’ന്തി.
അഥ ഖോ ഭഗവാ കേണിയം ജടിലം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി.
അഥ ഖോ ആയസ്മാ സേലോ സപരിസോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ സേലോ സപരിസോ അരഹതം അഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സേലോ സപരിസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –
‘‘യം തം സരണമാഗമ്മ, ഇതോ അട്ഠമി ചക്ഖുമാ;
സത്തരത്തേന [അനുത്തരേന (ക.)] ഭഗവാ, ദന്തമ്ഹ തവ സാസനേ.
‘‘തുവം ബുദ്ധോ തുവം സത്ഥാ, തുവം മാരാഭിഭൂ മുനി;
തുവം അനുസയേ ഛേത്വാ, തിണ്ണോ താരേസിമം പജം.
‘‘ഉപധീ തേ സമതിക്കന്താ, ആസവാ തേ പദാലിതാ;
സീഹോവ അനുപാദാനോ, പഹീനഭയഭേരവോ.