൪. ഘോടമുഖസുത്തം

൪൧൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ഉദേനോ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഖേമിയമ്ബവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ ബാരാണസിം അനുപ്പത്തോ ഹോതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന ഖേമിയമ്ബവനം തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഉദേനോ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമതി. അഥ ഖോ ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ യേനായസ്മാ ഉദേനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ഉദേനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ആയസ്മന്തം ഉദേനം ചങ്കമന്തം അനുചങ്കമമാനോ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഭോ സമണ, ‘നത്ഥി ധമ്മികോ പരിബ്ബജോ’ [പരിബ്ബാജോ (സീ. പീ.)] – ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി. തഞ്ച ഖോ ഭവന്തരൂപാനം വാ അദസ്സനാ, യോ വാ പനേത്ഥ ധമ്മോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ഉദേനോ ചങ്കമാ ഓരോഹിത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. ഘോടമുഖോപി ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ചങ്കമാ ഓരോഹിത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ ഘോടമുഖം ബ്രാഹ്മണം ആയസ്മാ ഉദേനോ ഏതദവോച – ‘‘സംവിജ്ജന്തി [സംവിജ്ജന്തേ (ബഹൂസു)] ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ആസനാനി. സചേ ആകങ്ഖസി, നിസീദാ’’തി. ‘‘ഏതദേവ ഖോ പന മയം ഭോതോ ഉദേനസ്സ ആഗമയമാനാ (ന) നിസീദാമ. കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ പുബ്ബേ അനിമന്തിതോ ആസനേ നിസീദിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ഉദേനം ഏതദവോച – ‘‘അമ്ഭോ സമണ, ‘നത്ഥി ധമ്മികോ പരിബ്ബജോ’ – ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി. തഞ്ച ഖോ ഭവന്തരൂപാനം വാ അദസ്സനാ, യോ വാ പനേത്ഥ ധമ്മോ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ പന മേ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, അനുഞ്ഞേയ്യം അനുജാനേയ്യാസി, പടിക്കോസിതബ്ബഞ്ച പടിക്കോസേയ്യാസി; യസ്സ ച പന മേ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ജാനേയ്യാസി, മമംയേവ തത്ഥ ഉത്തരി പടിപുച്ഛേയ്യാസി – ‘ഇദം, ഭോ ഉദേന, കഥം, ഇമസ്സ ക്വത്ഥോ’തി? ഏവം കത്വാ സിയാ നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘അനുഞ്ഞേയ്യം ഖ്വാഹം ഭോതോ ഉദേനസ്സ അനുജാനിസ്സാമി, പടിക്കോസിതബ്ബഞ്ച പടിക്കോസിസ്സാമി; യസ്സ ച പനാഹം ഭോതോ ഉദേനസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ജാനിസ്സാമി, ഭവന്തംയേവ തത്ഥ ഉദേനം ഉത്തരി പടിപുച്ഛിസ്സാമി – ‘ഇദം, ഭോ ഉദേന, കഥം, ഇമസ്സ ക്വത്ഥോ’തി? ഏവം കത്വാ ഹോതു നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’തി.

൪൧൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ ഹോതി പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ ഹോതി നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. ഇമേസം, ബ്രാഹ്മണ, ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം ആരാധേതീ’’തി?

‘‘യ്വായം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ അയം മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി; യോപായം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ അയമ്പി മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി; യോപായം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ അയമ്പി മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി; യോ ച ഖോ അയം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. അയമേവ മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം ആരാധേതീ’’തി.

‘‘കസ്മാ പന തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഇമേ തയോ പുഗ്ഗലാ ചിത്തം നാരാധേന്തീ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അത്താനം സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം ആതാപേതി പരിതാപേതി; ഇമിനാ മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോപായം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ പരം സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം ആതാപേതി പരിതാപേതി; ഇമിനാ മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോപായം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അത്താനഞ്ച പരഞ്ച സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം ആതാപേതി പരിതാപേതി; ഇമിനാ മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോ ച ഖോ അയം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി, സോ അത്താനഞ്ച പരഞ്ച സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം നേവ ആതാപേതി ന പരിതാപേതി; ഇമിനാ മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം ആരാധേതീ’’തി.

൪൧൪. ‘‘ദ്വേമാ, ബ്രാഹ്മണ, പരിസാ. കതമാ ദ്വേ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചാ പരിസാ സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു പുത്തഭരിയം പരിയേസതി, ദാസിദാസം പരിയേസതി, ഖേത്തവത്ഥും പരിയേസതി, ജാതരൂപരജതം പരിയേസതി.

‘‘ഇധ പന, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചാ പരിസാ അസാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു പുത്തഭരിയം പഹായ, ദാസിദാസം പഹായ, ഖേത്തവത്ഥും പഹായ, ജാതരൂപരജതം പഹായ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ. സ്വായം, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. ഇധ കതമം ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലം കതമായ പരിസായ ബഹുലം സമനുപസ്സസി – യാ ചായം പരിസാ സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു പുത്തഭരിയം പരിയേസതി ദാസിദാസം പരിയേസതി ഖേത്തവത്ഥും പരിയേസതി ജാതരൂപരജതം പരിയേസതി, യാ ചായം പരിസാ അസാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു പുത്തഭരിയം പഹായ ദാസിദാസം പഹായ ഖേത്തവത്ഥും പഹായ ജാതരൂപരജതം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ’’തി?

‘‘യ്വായം, ഭോ ഉദേന, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി; ഇമാഹം പുഗ്ഗലം യായം പരിസാ അസാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു പുത്തഭരിയം പഹായ ദാസിദാസം പഹായ ഖേത്തവത്ഥും പഹായ ജാതരൂപരജതം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ ഇമിസ്സം പരിസായം ബഹുലം സമനുപസ്സാമീ’’തി.

‘‘ഇദാനേവ ഖോ പന തേ, ബ്രാഹ്മണ, ഭാസിതം – ‘മയം ഏവം ആജാനാമ – അമ്ഭോ സമണ, നത്ഥി ധമ്മികോ പരിബ്ബജോ, ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി. തഞ്ച ഖോ ഭവന്തരൂപാനം വാ അദസ്സനാ, യോ വാ പനേത്ഥ ധമ്മോ’’’തി. ‘‘അദ്ധാ മേസാ, ഭോ ഉദേന, സാനുഗ്ഗഹാ വാചാ ഭാസിതാ. ‘അത്ഥി ധമ്മികോ പരിബ്ബജോ’ – ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി. ഏവഞ്ച പന മം ഭവം ഉദേനോ ധാരേതു. യേ ച മേ ഭോതാ ഉദേനേന ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സംഖിത്തേന വുത്താ വിത്ഥാരേന അവിഭത്താ, സാധു മേ ഭവം, ഉദേനോ ഇമേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ വിത്ഥാരേന വിഭജതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മതോ ഉദേനസ്സ പച്ചസ്സോസി. ആയസ്മാ ഉദേനോ ഏതദവോച –

൪൧൫. ‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അചേലകോ ഹോതി മുത്താചാരോ ഹത്ഥാപലേഖനോ നഏഹിഭദ്ദന്തികോ നതിട്ഠഭദ്ദന്തികോ, നാഭിഹടം ന ഉദ്ദിസ്സകതം ന നിമന്തനം സാദിയതി. സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ന കളോപിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ന ഏളകമന്തരം, ന ദണ്ഡമന്തരം, ന മുസലമന്തരം, ന ദ്വിന്നം ഭുഞ്ജമാനാനം, ന ഗബ്ഭിനിയാ, ന പായമാനായ, ന പുരിസന്തരഗതായ, ന സങ്കിത്തീസു, ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി, ന യത്ഥ മക്ഖികാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീ, ന മച്ഛം ന മംസം, ന സുരം ന മേരയം ന ഥുസോദകം പിവതി. സോ ഏകാഗാരികോ വാ ഹോതി ഏകാലോപികോ, ദ്വാഗാരികോ വാ ഹോതി ദ്വാലോപികോ…പേ… സത്താഗാരികോ വാ ഹോതി സത്താലോപികോ; ഏകിസ്സാപി ദത്തിയാ യാപേതി, ദ്വീഹിപി ദത്തീഹി യാപേതി…പേ… സത്തഹിപി ദത്തീഹി യാപേതി; ഏകാഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി, ദ്വീഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി…പേ… സത്താഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി – ഇതി ഏവരൂപം അദ്ധമാസികം പരിയായഭത്തഭോജനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. സോ സാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, സാമാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, നീവാരഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ദദ്ദുലഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ഹടഭക്ഖോ വാ ഹോതി, കണഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ആചാമഭക്ഖോ വാ ഹോതി, പിഞ്ഞാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, തിണഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ഗോമയഭക്ഖോ വാ ഹോതി, വനമൂലഫലാഹാരോ യാപേതി പവത്തഫലഭോജീ. സോ സാണാനിപി ധാരേതി, മസാണാനിപി ധാരേതി, ഛവദുസ്സാനിപി ധാരേതി, പംസുകൂലാനിപി ധാരേതി, തിരീടാനിപി ധാരേതി, അജിനമ്പി ധാരേതി, അജിനക്ഖിപമ്പി ധാരേതി, കുസചീരമ്പി ധാരേതി, വാകചീരമ്പി ധാരേതി, ഫലകചീരമ്പി ധാരേതി, കേസകമ്ബലമ്പി ധാരേതി, വാളകമ്ബലമ്പി ധാരേതി, ഉലൂകപക്ഖമ്പി ധാരേതി; കേസമസ്സുലോചകോപി ഹോതി കേസമസ്സുലോചനാനുയോഗമനുയുത്തോ, ഉബ്ഭട്ഠകോപി ഹോതി ആസനപടിക്ഖിത്തോ, ഉക്കുടികോപി ഹോതി ഉക്കുടികപ്പധാനമനുയുത്തോ, കണ്ടകാപസ്സയികോപി ഹോതി കണ്ടകാപസ്സയേ സേയ്യം കപ്പേതി; സായതതിയകമ്പി ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി – ഇതി ഏവരൂപം അനേകവിഹിതം കായസ്സ ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

൪൧൬. ‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഓരബ്ഭികോ ഹോതി സൂകരികോ സാകുണികോ മാഗവികോ ലുദ്ദോ മച്ഛഘാതകോ ചോരോ ചോരഘാതകോ ഗോഘാതകോ ബന്ധനാഗാരികോ – യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി കുരൂരകമ്മന്താ. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

൪൧൭. ‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ രാജാ വാ ഹോതി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ, ബ്രാഹ്മണോ വാ മഹാസാലോ. സോ പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സ നവം സന്ഥാഗാരം കാരാപേത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ ഖരാജിനം നിവാസേത്വാ സപ്പിതേലേന കായം അബ്ഭഞ്ജിത്വാ മഗവിസാണേന പിട്ഠിം കണ്ഡുവമാനോ നവം സന്ഥാഗാരം പവിസതി സദ്ധിം മഹേസിയാ ബ്രാഹ്മണേന ച പുരോഹിതേന. സോ തത്ഥ അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ ഹരിതുപലിത്തായ സേയ്യം കപ്പേതി. ഏകിസ്സായ ഗാവിയാ സരൂപവച്ഛായ യം ഏകസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന രാജാ യാപേതി, യം ദുതിയസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന മഹേസീ യാപേതി, യം തതിയസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന ബ്രാഹ്മണോ പുരോഹിതോ യാപേതി, യം ചതുത്ഥസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന അഗ്ഗിം ജുഹതി, അവസേസേന വച്ഛകോ യാപേതി. സോ ഏവമാഹ – ‘ഏത്തകാ ഉസഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരിയോ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ അജാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ’, ഏത്തകാ ഉരബ്ഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ അസ്സാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ രുക്ഖാ ഛിജ്ജന്തു യൂപത്ഥായ, ഏത്തകാ ദബ്ഭാ ലൂയന്തു ബരിഹിസത്ഥായാ’തി. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ‘ദാസാ’തി വാ ‘പേസ്സാ’തി വാ ‘കമ്മകരാ’തി വാ തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

൪൧൮. ‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ; സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജോപഥോ അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ. അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി.

‘‘അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ.

‘‘മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ.

‘‘പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ, സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി, കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം.

‘‘സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി. മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി. തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി.

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി സപത്തഭാരോവ ഡേതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി.

൪൧൯. ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായന ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, (ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ,) [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൬] ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ, ഉജും കായം പണിധായ, പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി; ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥീനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥീനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി; വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.

‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

൪൨൦. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി, അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ; സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ; സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ…പേ… അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ…പേ… അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

‘‘അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതീ’’തി.

൪൨൧. ഏവം വുത്തേ, ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ ആയസ്മന്തം ഉദേനം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഉദേന, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഉദേന! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഉദേന, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവം ഭോതാ ഉദേനേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഉദേനം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഉദേനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ‘‘മാ ഖോ മം ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, സരണം അഗമാസി. തമേവ ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാഹി യമഹം സരണം ഗതോ’’തി. ‘‘കഹം പന, ഭോ ഉദേന, ഏതരഹി സോ ഭവം ഗോതമോ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി.

‘‘സചേപി [സചേ ഹി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മയം, ഭോ ഉദേന, സുണേയ്യാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസസു യോജനേസു, ദസപി മയം യോജനാനി ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. സചേപി [സചേ (സീ. പീ.), സചേ ഹി (സ്യാ. കം.)] മയം, ഭോ ഉദേന, സുണേയ്യാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം വീസതിയാ യോജനേസു… തിംസായ യോജനേസു… ചത്താരീസായ യോജനേസു… പഞ്ഞാസായ യോജനേസു, പഞ്ഞാസമ്പി മയം യോജനാനി ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. യോജനസതേ ചേപി [യോജനസതേപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മയം, ഭോ ഉദേന, സുണേയ്യാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം, യോജനസതമ്പി മയം ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭോ ഉദേന, പരിനിബ്ബുതോ സോ ഭവം ഗോതമോ, പരിനിബ്ബുതമ്പി മയം തം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഉദേനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. അത്ഥി ച മേ, ഭോ ഉദേന, അങ്ഗരാജാ ദേവസികം നിച്ചഭിക്ഖം ദദാതി, തതോ അഹം ഭോതോ ഉദേനസ്സ ഏകം നിച്ചഭിക്ഖം ദദാമീ’’തി. ‘‘കിം പന തേ, ബ്രാഹ്മണ, അങ്ഗരാജാ ദേവസികം നിച്ചഭിക്ഖം ദദാതീ’’തി? ‘‘പഞ്ച, ഭോ ഉദേന, കഹാപണസതാനീ’’തി. ‘‘ന ഖോ നോ, ബ്രാഹ്മണ, കപ്പതി ജാതരൂപരജതം പടിഗ്ഗഹേതു’’ന്തി. ‘‘സചേ തം ഭോതോ ഉദേനസ്സ ന കപ്പതി വിഹാരം ഭോതോ ഉദേനസ്സ കാരാപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ മേ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, വിഹാരം, കാരാപേതുകാമോ, പാടലിപുത്തേ സങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാനസാലം കാരാപേഹീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപാഹം ഭോതോ ഉദേനസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ അത്തമനോ അഭിരദ്ധോ യം മം ഭവം ഉദേനോ സങ്ഘേ ദാനേ സമാദപേതി. ഏസാഹം, ഭോ ഉദേന, ഏതിസ്സാ ച നിച്ചഭിക്ഖായ അപരായ ച നിച്ചഭിക്ഖായ പാടലിപുത്തേ സങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാനസാലം കാരാപേസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ ഘോടമുഖോ ബ്രാഹ്മണോ ഏതിസ്സാ ച നിച്ചഭിക്ഖായ അപരായ ച നിച്ചഭിക്ഖായ പാടലിപുത്തേ സങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാനസാലം കാരാപേസി. സാ ഏതരഹി ‘ഘോടമുഖീ’തി വുച്ചതീതി.

ഘോടമുഖസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.