൩. അസ്സലായനസുത്തം

൪൦൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന നാനാവേരജ്ജകാനം ബ്രാഹ്മണാനം പഞ്ചമത്താനി ബ്രാഹ്മണസതാനി സാവത്ഥിയം പടിവസന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ തേസം ബ്രാഹ്മണാനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ സമണോ ഗോതമോ ചാതുവണ്ണിം സുദ്ധിം പഞ്ഞപേതി. കോ നു ഖോ പഹോതി സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’’ന്തി? തേന ഖോ പന സമയേന അസ്സലായനോ നാമ മാണവോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി ദഹരോ, വുത്തസിരോ, സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ജാതിയാ, തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം, പദകോ, വേയ്യാകരണോ, ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ. അഥ ഖോ തേസം ബ്രാഹ്മണാനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ അസ്സലായനോ മാണവോ സാവത്ഥിയം പടിവസതി ദഹരോ, വുത്തസിരോ, സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ ജാതിയാ, തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ…പേ… അനവയോ. സോ ഖോ പഹോതി സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ യേന അസ്സലായനോ മാണവോ തേനുപങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അസ്സലായനം മാണവം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭോ അസ്സലായന, സമണോ ഗോതമോ ചാതുവണ്ണിം സുദ്ധിം പഞ്ഞപേതി. ഏതു ഭവം അസ്സലായനോ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതൂ’’തി [പടിമന്തേതുന്തി (പീ. ക.)].

ഏവം വുത്തേ, അസ്സലായനോ മാണവോ തേ ബ്രാഹ്മണേ ഏതദവോച – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ധമ്മവാദീ; ധമ്മവാദിനോ ച പന ദുപ്പടിമന്തിയാ ഭവന്തി. നാഹം സക്കോമി സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ അസ്സലായനം മാണവം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭോ അസ്സലായന, സമണോ ഗോതമോ ചാതുവണ്ണിം സുദ്ധിം പഞ്ഞപേതി. ഏതു ഭവം അസ്സലായനോ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു [പടിമന്തേതും (സീ. പീ. ക.)]. ചരിതം ഖോ പന ഭോതാ അസ്സലായനേന പരിബ്ബാജക’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ അസ്സലായനോ മാണവോ തേ ബ്രാഹ്മണേ ഏതദവോച – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ധമ്മവാദീ; ധമ്മവാദിനോ ച പന ദുപ്പടിമന്തിയാ ഭവന്തി. നാഹം സക്കോമി സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’’ന്തി. തതിയമ്പി ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ അസ്സലായനം മാണവം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭോ അസ്സലായന, സമണോ ഗോതമോ ചാതുവണ്ണിം സുദ്ധിം പഞ്ഞപേതി. ഏതു ഭവം അസ്സലായനോ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു [പടിമന്തേതും (സീ. പീ. ക.)]. ചരിതം ഖോ പന ഭോതാ അസ്സലായനേന പരിബ്ബാജകം. മാ ഭവം അസ്സലായനോ അയുദ്ധപരാജിതം പരാജയീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അസ്സലായനോ മാണവോ തേ ബ്രാഹ്മണേ ഏതദവോച – ‘‘അദ്ധാ ഖോ അഹം ഭവന്തോ ന ലഭാമി. സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ ധമ്മവാദീ; ധമ്മവാദിനോ ച പന ദുപ്പടിമന്തിയാ ഭവന്തി. നാഹം സക്കോമി സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതുന്തി. അപി ചാഹം ഭവന്താനം വചനേന ഗമിസ്സാമീ’’തി.

൪൦൨. അഥ ഖോ അസ്സലായനോ മാണവോ മഹതാ ബ്രാഹ്മണഗണേന സദ്ധിം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അസ്സലായനോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ ഗോതമ, ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. ഇധ ഭവം ഗോതമോ കിമാഹാ’’തി? ‘‘ദിസ്സന്തി [ദിസ്സന്തേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഖോ പന, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണാനം ബ്രാഹ്മണിയോ ഉതുനിയോപി ഗബ്ഭിനിയോപി വിജായമാനാപി പായമാനാപി. തേ ച ബ്രാഹ്മണിയോനിജാവ സമാനാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി. ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ, അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേതം മഞ്ഞന്തി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൪൦൩. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, സുതം തേ – ‘യോനകമ്ബോജേസു അഞ്ഞേസു ച പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ദ്വേവ വണ്ണാ – അയ്യോ ചേവ ദാസോ ച; അയ്യോ ഹുത്വാ ദാസോ ഹോതി, ദാസോ ഹുത്വാ അയ്യോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ, സുതം തം മേ – ‘യോനകമ്ബോജേസു അഞ്ഞേസു ച പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു ദ്വേവ വണ്ണാ – അയ്യോ ചേവ ദാസോ ച; അയ്യോ ഹുത്വാ ദാസോ ഹോതി, ദാസോ ഹുത്വാ അയ്യോ ഹോതീ’’’തി. ‘‘ഏത്ഥ, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണാനം കിം ബലം, കോ അസ്സാസോ യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ, അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേതം മഞ്ഞന്തി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൪൦൪. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ഖത്തിയോവ നു ഖോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ, നോ ബ്രാഹ്മണോ? വേസ്സോവ നു ഖോ…പേ… സുദ്ദോവ നു ഖോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ, നോ ബ്രാഹ്മണോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ. ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. ബ്രാഹ്മണോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ…പേ… വേസ്സോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ…പേ… സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ…പേ… സബ്ബേപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, ചത്താരോ വണ്ണാ പാണാതിപാതിനോ അദിന്നാദായിനോ കാമേസുമിച്ഛാചാരിനോ മുസാവാദിനോ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപിനോ അഭിജ്ഝാലൂ ബ്യാപന്നചിത്താ മിച്ഛാദിട്ഠീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യു’’ന്തി. ‘‘ഏത്ഥ, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണാനം കിം ബലം, കോ അസ്സാസോ യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ, അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേതം മഞ്ഞന്തി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൪൦൫. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണോവ നു ഖോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ മുസാവാദാ പടിവിരതോ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ, നോ [നോ ച (ക.)] ഖത്തിയോ നോ വേസ്സോ, നോ സുദ്ദോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ! ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ മുസാവാദാ പടിവിരതോ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ. ബ്രാഹ്മണോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ…പേ… വേസ്സോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ…പേ… സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ…പേ… സബ്ബേപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, ചത്താരോ വണ്ണാ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ മുസാവാദാ പടിവിരതാ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതാ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതാ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതാ അനഭിജ്ഝാലൂ അബ്യാപന്നചിത്താ സമ്മാദിട്ഠീ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യു’’ന്തി. ‘‘ഏത്ഥ, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണാനം കിം ബലം, കോ അസ്സാസോ യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ, അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേതം മഞ്ഞന്തി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൪൦൬. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണോവ നു ഖോ പഹോതി അസ്മിം പദേസേ അവേരം അബ്യാബജ്ഝം മേത്തചിത്തം ഭാവേതും, നോ ഖത്തിയോ, നോ വേസ്സോ നോ സുദ്ദോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ! ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, പഹോതി അസ്മിം പദേസേ അവേരം അബ്യാബജ്ഝം മേത്തചിത്തം ഭാവേതും; ബ്രാഹ്മണോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ… വേസ്സോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ… സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ… സബ്ബേപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, ചത്താരോ വണ്ണാ പഹോന്തി അസ്മിം പദേസേ അവേരം അബ്യാബജ്ഝം മേത്തചിത്തം ഭാവേതു’’ന്തി. ‘‘ഏത്ഥ, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണാനം കിം ബലം, കോ അസ്സാസോ യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ, അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേതം മഞ്ഞന്തി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൪൦൭. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണോവ നു ഖോ പഹോതി സോത്തിസിനാനിം ആദായ നദിം ഗന്ത്വാ രജോജല്ലം പവാഹേതും, നോ ഖത്തിയോ, നോ വേസ്സോ, നോ സുദ്ദോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ! ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, പഹോതി സോത്തിസിനാനിം ആദായ നദിം ഗന്ത്വാ രജോജല്ലം പവാഹേതും, ബ്രാഹ്മണോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ… വേസ്സോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ… സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ… സബ്ബേപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, ചത്താരോ വണ്ണാ പഹോന്തി സോത്തിസിനാനിം ആദായ നദിം ഗന്ത്വാ രജോജല്ലം പവാഹേതു’’ന്തി. ‘‘ഏത്ഥ, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണാനം കിം ബലം, കോ അസ്സാസോ യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ, അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേതം മഞ്ഞന്തി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൪൦൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ഇധ രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ നാനാജച്ചാനം പുരിസാനം പുരിസസതം സന്നിപാതേയ്യ – ‘ആയന്തു ഭോന്തോ യേ തത്ഥ ഖത്തിയകുലാ ബ്രാഹ്മണകുലാ രാജഞ്ഞകുലാ ഉപ്പന്നാ, സാകസ്സ വാ സാലസ്സ വാ [ഉപ്പന്നാ സാലസ്സ വാ (സീ. പീ.)] സലളസ്സ വാ ചന്ദനസ്സ വാ പദുമകസ്സ വാ ഉത്തരാരണിം ആദായ, അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേന്തു, തേജോ പാതുകരോന്തു. ആയന്തു പന ഭോന്തോ യേ തത്ഥ ചണ്ഡാലകുലാ നേസാദകുലാ വേനകുലാ [വേണകുലാ (സീ. പീ.), വേണുകുലാ (സ്യാ. കം.)] രഥകാരകുലാ പുക്കുസകുലാ ഉപ്പന്നാ, സാപാനദോണിയാ വാ സൂകരദോണിയാ വാ രജകദോണിയാ വാ ഏരണ്ഡകട്ഠസ്സ വാ ഉത്തരാരണിം ആദായ, അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേന്തു, തേജോ പാതുകരോന്തൂ’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, യോ ഏവം നു ഖോ സോ [യോ ച നു ഖോ (സ്യാ. കം. ക.)] ഖത്തിയകുലാ ബ്രാഹ്മണകുലാ രാജഞ്ഞകുലാ ഉപ്പന്നേഹി സാകസ്സ വാ സാലസ്സ വാ സലളസ്സ വാ ചന്ദനസ്സ വാ പദുമകസ്സ വാ ഉത്തരാരണിം ആദായ അഗ്ഗി അഭിനിബ്ബത്തോ, തേജോ പാതുകതോ, സോ ഏവ നു ഖ്വാസ്സ അഗ്ഗി അച്ചിമാ ചേവ [ച (സീ. പീ.)] വണ്ണവാ [വണ്ണിമാ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ച പഭസ്സരോ ച, തേന ച സക്കാ അഗ്ഗിനാ അഗ്ഗികരണീയം കാതും; യോ പന സോ ചണ്ഡാലകുലാ നേസാദകുലാ വേനകുലാ രഥകാരകുലാ പുക്കുസകുലാ ഉപ്പന്നേഹി സാപാനദോണിയാ വാ സൂകരദോണിയാ വാ രജകദോണിയാ വാ ഏരണ്ഡകട്ഠസ്സ വാ ഉത്തരാരണിം ആദായ അഗ്ഗി അഭിനിബ്ബത്തോ, തേജോ പാതുകതോ സ്വാസ്സ അഗ്ഗി ന ചേവ അച്ചിമാ ന ച വണ്ണവാ ന ച പഭസ്സരോ, ന ച തേന സക്കാ അഗ്ഗിനാ അഗ്ഗികരണീയം കാതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ! യോപി ഹി സോ [യോ സോ (സീ. പീ.)], ഭോ ഗോതമ, ഖത്തിയകുലാ ബ്രാഹ്മണകുലാ രാജഞ്ഞകുലാ ഉപ്പന്നേഹി സാകസ്സ വാ സാലസ്സ വാ സലളസ്സ വാ ചന്ദനസ്സ വാ പദുമകസ്സ വാ ഉത്തരാരണിം ആദായ അഗ്ഗി അഭിനിബ്ബത്തോ, തേജോ പാതുകതോ സ്വാസ്സ [സോ ചസ്സ (സീ. പീ.), സോപിസ്സ (സ്യാ. കം.)] അഗ്ഗി അച്ചിമാ ചേവ വണ്ണവാ ച പഭസ്സരോ ച, തേന ച സക്കാ അഗ്ഗിനാ അഗ്ഗികരണീയം കാതും; യോപി സോ ചണ്ഡാലകുലാ നേസാദകുലാ വേനകുലാ രഥകാരകുലാ പുക്കുസകുലാ ഉപ്പന്നേഹി സാപാനദോണിയാ വാ സൂകരദോണിയാ വാ രജകദോണിയാ വാ ഏരണ്ഡകട്ഠസ്സ വാ ഉത്തരാരണിം ആദായ അഗ്ഗി അഭിനിബ്ബത്തോ, തേജോ പാതുകതോ, സ്വാസ്സ അഗ്ഗി അച്ചിമാ ചേവ വണ്ണവാ ച പഭസ്സരോ ച, തേന ച സക്കാ അഗ്ഗിനാ അഗ്ഗികരണീയം കാതും. സബ്ബോപി ഹി, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗി അച്ചിമാ ചേവ വണ്ണവാ ച പഭസ്സരോ ച, സബ്ബേനപി സക്കാ അഗ്ഗിനാ അഗ്ഗികരണീയം കാതു’’ന്തി. ‘‘ഏത്ഥ, അസ്സലായന, ബ്രാഹ്മണാനം കിം ബലം, കോ അസ്സാസോ യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി? ‘‘കിഞ്ചാപി ഭവം ഗോതമോ ഏവമാഹ, അഥ ഖ്വേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമേതം മഞ്ഞന്തി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൪൦൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ഇധ ഖത്തിയകുമാരോ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേയ്യ, തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ ജായേഥ; യോ സോ ഖത്തിയകുമാരേന ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ, സിയാ സോ മാതുപി സദിസോ പിതുപി സദിസോ, ‘ഖത്തിയോ’തിപി വത്തബ്ബോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തിപി വത്തബ്ബോ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭോ ഗോതമ, ഖത്തിയകുമാരേന ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ, സിയാ സോ മാതുപി സദിസോ പിതുപി സദിസോ, ‘ഖത്തിയോ’തിപി വത്തബ്ബോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തിപി വത്തബ്ബോ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ഇധ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ ഖത്തിയകഞ്ഞായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേയ്യ, തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ ജായേഥ; യോ സോ ബ്രാഹ്മണകുമാരേന ഖത്തിയകഞ്ഞായ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ, സിയാ സോ മാതുപി സദിസോ പിതുപി സദിസോ, ‘ഖത്തിയോ’തിപി വത്തബ്ബോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തിപി വത്തബ്ബോ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണകുമാരേന ഖത്തിയകഞ്ഞായ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ, സിയാ സോ മാതുപി സദിസോ പിതുപി സദിസോ, ‘ഖത്തിയോ’തിപി വത്തബ്ബോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തിപി വത്തബ്ബോ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന ഇധ വളവം ഗദ്രഭേന സമ്പയോജേയ്യും [സംയോജേയ്യ (ക.)], തേസം സമ്പയോഗമന്വായ കിസോരോ ജായേഥ; യോ സോ വളവായ ഗദ്രഭേന കിസോരോ ഉപ്പന്നോ, സിയാ സോ മാതുപി സദിസോ പിതുപി സദിസോ, ‘അസ്സോ’തിപി വത്തബ്ബോ ‘ഗദ്രഭോ’തിപി വത്തബ്ബോ’’തി? ‘‘കുണ്ഡഞ്ഹി സോ [വേകുരഞ്ജായ ഹി സോ (സീ. പീ.), സോ കുമാരണ്ഡുപി സോ (സ്യാ. കം.), വേകുലജോ ഹി സോ (?)], ഭോ ഗോതമ, അസ്സതരോ ഹോതി. ഇദം ഹിസ്സ, ഭോ ഗോതമ, നാനാകരണം പസ്സാമി; അമുത്ര ച പനേസാനം ന കിഞ്ചി നാനാകരണം പസ്സാമീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ഇധാസ്സു ദ്വേ മാണവകാ ഭാതരോ സഉദരിയാ, ഏകോ അജ്ഝായകോ ഉപനീതോ ഏകോ അനജ്ഝായകോ അനുപനീതോ. കമേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ പഠമം ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭോ ഗോതമ, മാണവകോ അജ്ഝായകോ ഉപനീതോ തമേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ പഠമം ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ. കിഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, അനജ്ഝായകേ അനുപനീതേ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അസ്സലായന, ഇധാസ്സു ദ്വേ മാണവകാ ഭാതരോ സഉദരിയാ, ഏകോ അജ്ഝായകോ ഉപനീതോ ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ, ഏകോ അനജ്ഝായകോ അനുപനീതോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ. കമേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ പഠമം ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ’’തി? ‘‘യോ സോ, ഭോ ഗോതമ, മാണവകോ അനജ്ഝായകോ അനുപനീതോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ തമേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ പഠമം ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ. കിഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ദുസ്സീലേ പാപധമ്മേ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി?

‘‘പുബ്ബേ ഖോ ത്വം, അസ്സലായന, ജാതിം അഗമാസി; ജാതിം ഗന്ത്വാ മന്തേ അഗമാസി; മന്തേ ഗന്ത്വാ തപേ അഗമാസി; തപേ ഗന്ത്വാ [മന്തേ ഗന്ത്വാ തമേതം ത്വം (സീ. പീ.), മന്തേ ഗന്ത്വാ തമേവ ഠപേത്വാ (സ്യാ. കം.)] ചാതുവണ്ണിം സുദ്ധിം പച്ചാഗതോ, യമഹം പഞ്ഞപേമീ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അസ്സലായനോ മാണവോ തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദി.

൪൧൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ അസ്സലായനം മാണവം തുണ്ഹീഭൂതം മങ്കുഭൂതം പത്തക്ഖന്ധം അധോമുഖം പജ്ഝായന്തം അപ്പടിഭാനം വിദിത്വാ അസ്സലായനം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, അസ്സലായന, സത്തന്നം ബ്രാഹ്മണിസീനം അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടീസു സമ്മന്താനം [വസന്താനം (സീ.)] ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. അസ്സോസി ഖോ, അസ്സലായന, അസിതോ ദേവലോ ഇസി – ‘സത്തന്നം കിര ബ്രാഹ്മണിസീനം അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടീസു സമ്മന്താനം ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. അഥ ഖോ, അസ്സലായന, അസിതോ ദേവലോ ഇസി കേസമസ്സും കപ്പേത്വാ മഞ്ജിട്ഠവണ്ണാനി ദുസ്സാനി നിവാസേത്വാ പടലിയോ [അടലിയോ (സീ. പീ.), അഗലിയോ (സ്യാ. കം.)] ഉപാഹനാ ആരുഹിത്വാ ജാതരൂപമയം ദണ്ഡം ഗഹേത്വാ സത്തന്നം ബ്രാഹ്മണിസീനം പത്ഥണ്ഡിലേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ, അസ്സലായന, അസിതോ ദേവലോ ഇസി സത്തന്നം ബ്രാഹ്മണിസീനം പത്ഥണ്ഡിലേ ചങ്കമമാനോ ഏവമാഹ – ‘ഹന്ദ, കോ നു ഖോ ഇമേ ഭവന്തോ ബ്രാഹ്മണിസയോ ഗതാ [ഗന്താ (സ്യാ. കം. ക.)]; ഹന്ദ, കോ നു ഖോ ഇമേ ഭവന്തോ ബ്രാഹ്മണിസയോ ഗതാ’തി? അഥ ഖോ, അസ്സലായന, സത്തന്നം ബ്രാഹ്മണിസീനം ഏതദഹോസി – ‘കോ നായം ഗാമണ്ഡലരൂപോ വിയ സത്തന്നം ബ്രാഹ്മണിസീനം പത്ഥണ്ഡിലേ ചങ്കമമാനോ ഏവമാഹ – ‘ഹന്ദ, കോ നു ഖോ ഇമേ ഭവന്തോ ബ്രാഹ്മണിസയോ ഗതാ; ഹന്ദ, കോ നു ഖോ ഇമേ ഭവന്തോ ബ്രാഹ്മണിസയോ ഗതാതി? ഹന്ദ, നം അഭിസപാമാ’തി. അഥ ഖോ, അസ്സലായന, സത്ത ബ്രാഹ്മണിസയോ അസിതം ദേവലം ഇസിം അഭിസപിംസു – ‘ഭസ്മാ, വസല [വസലീ (പീ.), വസലി (ക.), ചപലീ (സ്യാ. കം.)], ഹോഹി; ഭസ്മാ, വസല, ഹോഹീ’തി [ഭസ്മാ വസല ഹോഹീതി അഭിസപവചനം സീ. പീ. പോത്ഥകേസു സകിദേവ ആഗതം]. യഥാ യഥാ ഖോ, അസ്സലായന, സത്ത ബ്രാഹ്മണിസയോ അസിതം ദേവലം ഇസിം അഭിസപിംസു തഥാ തഥാ അസിതോ ദേവലോ ഇസി അഭിരൂപതരോ ചേവ ഹോതി ദസ്സനീയതരോ ച പാസാദികതരോ ച. അഥ ഖോ, അസ്സലായന, സത്തന്നം ബ്രാഹ്മണിസീനം ഏതദഹോസി – ‘മോഘം വത നോ തപോ, അഫലം ബ്രഹ്മചരിയം. മയഞ്ഹി പുബ്ബേ യം അഭിസപാമ – ഭസ്മാ, വസല, ഹോഹി; ഭസ്മാ, വസല, ഹോഹീതി ഭസ്മാവ ഭവതി ഏകച്ചോ. ഇമം പന മയം യഥാ യഥാ അഭിസപാമ തഥാ തഥാ അഭിരൂപതരോ ചേവ ഹോതി ദസ്സനീയതരോ ച പാസാദികതരോ ചാ’തി. ‘ന ഭവന്താനം മോഘം തപോ, നാഫലം ബ്രഹ്മചരിയം. ഇങ്ഘ ഭവന്തോ, യോ മയി മനോപദോസോ തം പജഹഥാ’തി. ‘യോ ഭവതി മനോപദോസോ തം പജഹാമ. കോ നു ഭവം ഹോതീ’തി? ‘സുതോ നു ഭവതം – അസിതോ ദേവലോ ഇസീ’തി? ‘ഏവം, ഭോ’. ‘സോ ഖ്വാഹം, ഭോ, ഹോമീ’തി. അഥ ഖോ, അസ്സലായന, സത്ത ബ്രാഹ്മണിസയോ അസിതം ദേവലം ഇസിം അഭിവാദേതും ഉപക്കമിംസു.

൪൧൧. ‘‘അഥ ഖോ, അസ്സലായന, അസിതോ ദേവലോ ഇസി സത്ത ബ്രാഹ്മണിസയോ ഏതദവോച – ‘സുതം മേതം, ഭോ, സത്തന്നം കിര ബ്രാഹ്മണിസീനം അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണകുടീസു സമ്മന്താനം ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. ‘ഏവം, ഭോ’.

‘‘‘ജാനന്തി പന ഭോന്തോ – യാ ജനികാ മാതാ [ജനിമാതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്രാഹ്മണംയേവ അഗമാസി, നോ അബ്രാഹ്മണ’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ഭോ’.

‘‘‘ജാനന്തി പന ഭോന്തോ – യാ ജനികാമാതു [ജനിമാതു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മാതാ യാവ സത്തമാ മാതുമാതാമഹയുഗാ ബ്രാഹ്മണംയേവ അഗമാസി, നോ അബ്രാഹ്മണ’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ഭോ’.

‘‘‘ജാനന്തി പന ഭോന്തോ – യോ ജനകോ പിതാ [ജനിപിതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്രാഹ്മണിംയേവ അഗമാസി, നോ അബ്രാഹ്മണി’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ഭോ’.

‘‘‘ജാനന്തി പന ഭോന്തോ – യോ ജനകപിതു [ജനിപിതു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പിതാ യാവ സത്തമാ പിതുപിതാമഹയുഗാ ബ്രാഹ്മണിംയേവ അഗമാസി, നോ അബ്രാഹ്മണി’ന്തി? ‘നോ ഹിദം, ഭോ’.

‘‘‘ജാനന്തി പന ഭോന്തോ – യഥാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’തി [ന മയം ജാനാമ ഭോ യഥാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീതി. യഥാ കഥം പന ഭോ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീതി. (ക.)]? ‘ജാനാമ മയം, ഭോ – യഥാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി [ന മയം ജാനാമ ഭോ യഥാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീതി. യഥാ കഥം പന ഭോ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീതി. (ക.)]. ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി; ഏവം തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’തി.

‘‘‘ജാനന്തി പന ഭോന്തോ – തഗ്ഘ [യഗ്ഘേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സോ ഗന്ധബ്ബോ ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ’തി? ‘ന മയം, ഭോ, ജാനാമ – തഗ്ഘ സോ ഗന്ധബ്ബോ ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ’തി. ‘ഏവം സന്തേ, ഭോ, ജാനാഥ – കേ തുമ്ഹേ ഹോഥാ’തി? ‘ഏവം സന്തേ, ഭോ, ന മയം ജാനാമ – കേ മയം ഹോമാ’തി. തേ ഹി നാമ, അസ്സലായന, സത്ത ബ്രാഹ്മണിസയോ അസിതേന ദേവലേന ഇസിനാ സകേ ജാതിവാദേ സമനുയുഞ്ജീയമാനാ സമനുഗ്ഗാഹീയമാനാ സമനുഭാസീയമാനാ ന സമ്പായിസ്സന്തി; കിം പന ത്വം ഏതരഹി മയാ സകസ്മിം ജാതിവാദേ സമനുയുഞ്ജീയമാനോ സമനുഗ്ഗാഹീയമാനോ സമനുഭാസീയമാനോ സമ്പായിസ്സസി, യേസം ത്വം സാചരിയകോ ന പുണ്ണോ ദബ്ബിഗാഹോ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അസ്സലായനോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

അസ്സലായനസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.