൯. ധമ്മചേതിയസുത്തം

൩൬൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി മേദാളുപം [മേതളൂപം (സീ.), മേദളുമ്പം (പീ.)] നാമ സക്യാനം നിഗമോ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ നഗരകം അനുപ്പത്തോ ഹോതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ദീഘം കാരായനം ആമന്തേസി – ‘‘യോജേഹി, സമ്മ കാരായന, ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി, ഉയ്യാനഭൂമിം ഗച്ഛാമ സുഭൂമിം ദസ്സനായാ’’തി [സുഭൂമിദസ്സനായാതി (ദീ. നി. ൨.൪൩)]. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ദീഘോ കാരായനോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിവേദേസി – ‘‘യുത്താനി ഖോ തേ, ദേവ, ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി. യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭദ്രം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി നഗരകമ്ഹാ നിയ്യാസി മഹച്ചാ രാജാനുഭാവേന. യേന ആരാമോ തേന പായാസി. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ ആരാമം പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ആരാമേ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ രുക്ഖമൂലാനി പാസാദികാനി പസാദനീയാനി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി [മനുസ്സരാഹസേയ്യകാനി (സീ. പീ.)] പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനി. ദിസ്വാന ഭഗവന്തംയേവ ആരബ്ഭ സതി ഉദപാദി – ‘‘ഇമാനി ഖോ താനി രുക്ഖമൂലാനി പാസാദികാനി പസാദനീയാനി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനി, യത്ഥ സുദം മയം തം ഭഗവന്തം പയിരുപാസാമ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി.

൩൬൫. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ദീഘം കാരായനം ആമന്തേസി – ‘‘ഇമാനി ഖോ, സമ്മ കാരായന, താനി രുക്ഖമൂലാനി പാസാദികാനി പസാദനീയാനി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനി, യത്ഥ സുദം മയം തം ഭഗവന്തം പയിരുപാസാമ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. കഹം നു ഖോ, സമ്മ കാരായന, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, മേദാളുപം നാമ സക്യാനം നിഗമോ. തത്ഥ സോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘കീവദൂരേ [കീവദൂരോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പന, സമ്മ കാരായന, നഗരകമ്ഹാ മേദാളുപം നാമ സക്യാനം നിഗമോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ദൂരേ, മഹാരാജ; തീണി യോജനാനി; സക്കാ ദിവസാവസേസേന ഗന്തു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ കാരായന, യോജേഹി ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി, ഗമിസ്സാമ മയം തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ദീഘോ കാരായനോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിവേദേസി – ‘‘യുത്താനി ഖോ തേ, ദേവ, ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി. യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭദ്രം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി നഗരകമ്ഹാ യേന മേദാളുപം നാമ സക്യാനം നിഗമോ തേന പായാസി. തേനേവ ദിവസാവസേസേന മേദാളുപം നാമ സക്യാനം നിഗമം സമ്പാപുണി. യേന ആരാമോ തേന പായാസി. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ ആരാമം പാവിസി.

൩൬൬. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കഹം നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ? ദസ്സനകാമാ ഹി മയം തം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി. ‘‘ഏസോ, മഹാരാജ, വിഹാരോ സംവുതദ്വാരോ. തേന അപ്പസദ്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ അതരമാനോ ആളിന്ദം പവിസിത്വാ ഉക്കാസിത്വാ അഗ്ഗളം ആകോടേഹി. വിവരിസ്സതി ഭഗവാ തേ ദ്വാര’’ന്തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ തത്ഥേവ ഖഗ്ഗഞ്ച ഉണ്ഹീസഞ്ച ദീഘസ്സ കാരായനസ്സ പാദാസി. അഥ ഖോ ദീഘസ്സ കാരായനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘രഹായതി ഖോ ദാനി രാജാ [മഹാരാജാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ഇധേവ [തേനിധേവ (സീ.)] ദാനി മയാ ഠാതബ്ബ’’ന്തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന സോ വിഹാരോ സംവുതദ്വാരോ തേന അപ്പസദ്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ അതരമാനോ ആളിന്ദം പവിസിത്വാ ഉക്കാസിത്വാ അഗ്ഗളം ആകോടേസി. വിവരി ഭഗവാ ദ്വാരം. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവതോ പാദാനി മുഖേന ച പരിചുമ്ബതി, പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹതി, നാമഞ്ച സാവേതി – ‘‘രാജാഹം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ; രാജാഹം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ’’തി.

൩൬൭. ‘‘കിം പന ത്വം, മഹാരാജ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ ഇമസ്മിം സരീരേ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം കരോസി, മിത്തൂപഹാരം [ചിത്തൂപഹാരം (സീ.)] ഉപദംസേസീ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ – ‘ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’തി. ഇധാഹം, ഭന്തേ, പസ്സാമി ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണേ പരിയന്തകതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തേ ദസപി വസ്സാനി, വീസമ്പി വസ്സാനി, തിംസമ്പി വസ്സാനി, ചത്താരീസമ്പി വസ്സാനി. തേ അപരേന സമയേന സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേന്തി. ഇധ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ പസ്സാമി യാവജീവം ആപാണകോടികം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തേ. ന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഇതോ ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞം ഏവം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം സമനുപസ്സാമി. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതി – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തി.

൩൬൮. ‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, രാജാനോപി രാജൂഹി വിവദന്തി, ഖത്തിയാപി ഖത്തിയേഹി വിവദന്തി, ബ്രാഹ്മണാപി ബ്രാഹ്മണേഹി വിവദന്തി, ഗഹപതയോപി ഗഹപതീഹി വിവദന്തി, മാതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി മാതരാ വിവദതി, പിതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി പിതരാ വിവദതി, ഭാതാപി ഭഗിനിയാ വിവദതി, ഭഗിനീപി ഭാതരാ വിവദതി, സഹായോപി സഹായേന വിവദതി. ഇധ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ പസ്സാമി സമഗ്ഗേ സമ്മോദമാനേ അവിവദമാനേ ഖീരോദകീഭൂതേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്തേ വിഹരന്തേ. ന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഇതോ ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞം ഏവം സമഗ്ഗം പരിസം സമനുപസ്സാമി. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതി – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’തി.

൩൬൯. ‘‘പുന ചപരാഹം, ഭന്തേ, ആരാമേന ആരാമം, ഉയ്യാനേന ഉയ്യാനം അനുചങ്കമാമി അനുവിചരാമി. സോഹം തത്ഥ പസ്സാമി ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണേ കിസേ ലൂഖേ ദുബ്ബണ്ണേ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതേ ധമനിസന്ഥതഗത്തേ, ന വിയ മഞ്ഞേ ചക്ഖും ബന്ധന്തേ ജനസ്സ ദസ്സനായ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അദ്ധാ ഇമേ ആയസ്മന്തോ അനഭിരതാ വാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, അത്ഥി വാ തേസം കിഞ്ചി പാപം കമ്മം കതം പടിച്ഛന്നം; തഥാ ഹി ഇമേ ആയസ്മന്തോ കിസാ ലൂഖാ ദുബ്ബണ്ണാ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ ധമനിസന്ഥതഗത്താ, ന വിയ മഞ്ഞേ ചക്ഖും ബന്ധന്തി ജനസ്സ ദസ്സനായാ’തി. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമി – ‘കിം നു ഖോ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ കിസാ ലൂഖാ ദുബ്ബണ്ണാ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതാ ധമനിസന്ഥതഗത്താ, ന വിയ മഞ്ഞേ ചക്ഖും ബന്ധഥ ജനസ്സ ദസ്സനായാ’തി? തേ ഏവമാഹംസു – ‘ബന്ധുകരോഗോ നോ [പണ്ഡുകരോഗിനോ (ക.)], മഹാരാജാ’തി. ഇധ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ പസ്സാമി ഹട്ഠപഹട്ഠേ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗേ അഭിരതരൂപേ പീണിന്ദ്രിയേ [പീണിതിന്ദ്രിയേ (സീ. പീ.)] അപ്പോസ്സുക്കേ പന്നലോമേ പരദത്തവുത്തേ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തേ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അദ്ധാ ഇമേ ആയസ്മന്തോ തസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ജാനന്തി; തഥാ ഹി ഇമേ ആയസ്മന്തോ ഹട്ഠപഹട്ഠാ ഉദഗ്ഗുദഗ്ഗാ അഭിരതരൂപാ പീണിന്ദ്രിയാ അപ്പോസ്സുക്കാ പന്നലോമാ പരദത്തവുത്താ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തീ’തി. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതി – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’തി.

൩൭൦. ‘‘പുന ചപരാഹം, ഭന്തേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ; പഹോമി ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, ജാപേതായം വാ ജാപേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അഡ്ഡകരണേ നിസിന്നസ്സ അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേന്തി. സോഹം ന ലഭാമി – ‘മാ മേ ഭോന്തോ അഡ്ഡകരണേ നിസിന്നസ്സ അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേഥ [ഓപാതേന്തു (സീ.) ഉപരിസേലസുത്തേ പന ‘‘ഓപാതേഥാ’’തിയേവ ദിസ്സതി], കഥാപരിയോസാനം മേ ഭോന്തോ ആഗമേന്തൂ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേന്തി. ഇധ പനാഹം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ പസ്സാമി; യസ്മിം സമയേ ഭഗവാ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ ഭഗവതോ സാവകാനം ഖിപിതസദ്ദോ വാ ഹോതി ഉക്കാസിതസദ്ദോ വാ. ഭൂതപുബ്ബം, ഭന്തേ, ഭഗവാ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി. തത്രഞ്ഞതരോ ഭഗവതോ സാവകോ ഉക്കാസി. തമേനം അഞ്ഞതരോ സബ്രഹ്മചാരീ ജണ്ണുകേന ഘട്ടേസി – ‘അപ്പസദ്ദോ ആയസ്മാ ഹോതു, മായസ്മാ സദ്ദമകാസി; സത്ഥാ നോ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതീ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! അദണ്ഡേന വത കിര, ഭോ, അസത്ഥേന ഏവം സുവിനീതാ പരിസാ ഭവിസ്സതീ’തി! ന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, ഇതോ ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞം ഏവം സുവിനീതം പരിസം സമനുപസ്സാമി. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതി – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’തി.

൩൭൧. ‘‘പുന ചപരാഹം, ഭന്തേ, പസ്സാമി ഇധേകച്ചേ ഖത്തിയപണ്ഡിതേ നിപുണേ കതപരപ്പവാദേ വാലവേധിരൂപേ. തേ ഭിന്ദന്താ [വോഭിന്ദന്താ (സീ.)] മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി. തേ സുണന്തി – ‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ അമുകം നാമ ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഓസരിസ്സതീ’തി. തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരോന്തി – ‘ഇമം മയം പഞ്ഹം സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമ. ഏവം ചേ നോ പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവമസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമ; ഏവം ചേപി നോ പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവമ്പിസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമാ’തി. തേ സുണന്തി – ‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ അമുകം നാമ ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഓസടോ’തി. തേ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമന്തി. തേ ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ന ചേവ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, കുതോ വാദം ആരോപേസ്സന്തി? അഞ്ഞദത്ഥു ഭഗവതോ സാവകാ സമ്പജ്ജന്തി. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതി – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’തി.

൩൭൨. ‘‘പുന ചപരാഹം, ഭന്തേ, പസ്സാമി ഇധേകച്ചേ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതേ…പേ… ഗഹപതിപണ്ഡിതേ…പേ… സമണപണ്ഡിതേ നിപുണേ കതപരപ്പവാദേ വാലവേധിരൂപേ. തേ ഭിന്ദന്താ മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി. തേ സുണന്തി – ‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ അമുകം നാമ ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഓസരിസ്സതീ’തി. തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരോന്തി – ‘ഇമം മയം പഞ്ഹം സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമ. ഏവം ചേ നോ പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവമസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമ; ഏവം ചേപി നോ പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരിസ്സതി, ഏവമ്പിസ്സ മയം വാദം ആരോപേസ്സാമാ’തി. തേ സുണന്തി – ‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ അമുകം നാമ ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഓസടോ’തി. തേ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമന്തി. തേ ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. തേ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ന ചേവ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, കുതോ വാദം ആരോപേസ്സന്തി? അഞ്ഞദത്ഥു ഭഗവന്തംയേവ ഓകാസം യാചന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. തേ ഭഗവാ പബ്ബാജേതി. തേ തഥാപബ്ബജിതാ സമാനാ ഏകാ വൂപകട്ഠാ അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരന്താ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘മനം വത, ഭോ, അനസ്സാമ; മനം വത, ഭോ, പനസ്സാമ’. മയഞ്ഹി പുബ്ബേ അസ്സമണാവ സമാനാ സമണാമ്ഹാതി പടിജാനിമ്ഹാ, അബ്രാഹ്മണാവ സമാനാ ബ്രാഹ്മണാമ്ഹാതി പടിജാനിമ്ഹാ, അനരഹന്തോവ സമാനാ അരഹന്താമ്ഹാതി പടിജാനിമ്ഹാ. ‘ഇദാനി ഖോമ്ഹ സമണാ, ഇദാനി ഖോമ്ഹ ബ്രാഹ്മണാ, ഇദാനി ഖോമ്ഹ അരഹന്തോ’തി. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതി – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’തി.

൩൭൩. ‘‘പുന ചപരാഹം, ഭന്തേ, ഇമേ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ മമഭത്താ മമയാനാ, അഹം നേസം ജീവികായ [ജീവിതസ്സ (സീ.), ജീവികം (സീ. അട്ഠ.), ജീവിതം (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ദാതാ, യസസ്സ ആഹത്താ; അഥ ച പന നോ തഥാ മയി നിപച്ചകാരം കരോന്തി യഥാ ഭഗവതി. ഭൂതപുബ്ബാഹം, ഭന്തേ, സേനം അബ്ഭുയ്യാതോ സമാനോ ഇമേ ച ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ വീമംസമാനോ അഞ്ഞതരസ്മിം സമ്ബാധേ ആവസഥേ വാസം ഉപഗച്ഛിം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ഇമേ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ വീതിനാമേത്വാ, യതോ അഹോസി ഭഗവാ [അസ്സോസും ഖോ ഭഗവന്തം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] തതോ സീസം കത്വാ മം പാദതോ കരിത്വാ നിപജ്ജിംസു. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! ഇമേ ഇസിദത്തപുരാണാ ഥപതയോ മമഭത്താ മമയാനാ, അഹം നേസം ജീവികായ ദാതാ, യസസ്സ ആഹത്താ; അഥ ച പന നോ തഥാ മയി നിപച്ചകാരം കരോന്തി യഥാ ഭഗവതി. അദ്ധാ ഇമേ ആയസ്മന്തോ തസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ജാനന്തീ’തി. അയമ്പി ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മന്വയോ ഹോതി – ‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’തി.

൩൭൪. ‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭഗവാപി ഖത്തിയോ, അഹമ്പി ഖത്തിയോ; ഭഗവാപി കോസലോ, അഹമ്പി കോസലോ; ഭഗവാപി ആസീതികോ, അഹമ്പി ആസീതികോ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഭഗവാപി ഖത്തിയോ അഹമ്പി ഖത്തിയോ, ഭഗവാപി കോസലോ അഹമ്പി കോസലോ, ഭഗവാപി ആസീതികോ അഹമ്പി ആസീതികോ; ഇമിനാവാരഹാമേവാഹം [ഇമിനാപാഹം (ക.)], ഭന്തേ, ഭഗവതി പരമനിപച്ചകാരം കാതും, മിത്തൂപഹാരം ഉപദംസേതും. ഹന്ദ, ച ദാനി മയം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമ; ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, മഹാരാജ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തസ്സ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏസോ, ഭിക്ഖവേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ ധമ്മചേതിയാനി ഭാസിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കന്തോ. ഉഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മചേതിയാനി; പരിയാപുണാഥ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മചേതിയാനി; ധാരേഥ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മചേതിയാനി. അത്ഥസംഹിതാനി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മചേതിയാനി ആദിബ്രഹ്മചരിയകാനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ധമ്മചേതിയസുത്തം നിട്ഠിതം നവമം.