൧൦. കണ്ണകത്ഥലസുത്തം

൩൭൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉരുഞ്ഞായം [ഉജുഞ്ഞായം (സീ. പീ.), ഉദഞ്ഞായം (സ്യാ. കം.)] വിഹരതി കണ്ണകത്ഥലേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉരുഞ്ഞം അനുപ്പത്തോ ഹോതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – ‘രാജാ, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘അജ്ജ കിര, ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ പച്ഛാഭത്തം ഭുത്തപാതരാസോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘രാജാ, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതി; ഏവഞ്ച വദേതി – ‘അജ്ജ കിര ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ പച്ഛാഭത്തം ഭുത്തപാതരാസോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’’തി. അസ്സോസും ഖോ സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ – ‘‘അജ്ജ കിര രാജാ പസേനദി കോസലോ പച്ഛാഭത്തം ഭുത്തപാതരാസോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭത്താഭിഹാരേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, അമ്ഹാകമ്പി വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – ‘സോമാ ച, ഭന്തേ, ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’’’തി.

൩൭൬. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ പച്ഛാഭത്തം ഭുത്തപാതരാസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സോമാ ച, ഭന്തേ, ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി [വന്ദന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’’തി [പുച്ഛന്തീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ അഞ്ഞം ദൂതം നാലത്ഥു’’ന്തി? ‘‘അസ്സോസും ഖോ, ഭന്തേ, സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ – ‘അജ്ജ കിര രാജാ പസേനദി കോസലോ പച്ഛാഭത്തം ഭുത്തപാതരാസോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ മം ഭത്താഭിഹാരേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘തേന ഹി, മഹാരാജ, അമ്ഹാകമ്പി വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’’’തി. ‘‘സുഖിനിയോ ഹോന്തു താ, മഹാരാജ, സോമാ ച ഭഗിനീ സകുലാ ച ഭഗിനീ’’തി.

൩൭൭. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ – ‘നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനിസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി. യേ തേ, ഭന്തേ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ – നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനിസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി; കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വുത്തവാദിനോ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘യേ തേ, മഹാരാജ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ – നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനിസ്സതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി; ന മേ തേ വുത്തവാദിനോ, അബ്ഭാചിക്ഖന്തി ച പന മം തേ അസതാ അഭൂതേനാ’’തി.

൩൭൮. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ വിടടൂഭം സേനാപതിം ആമന്തേസി – ‘‘കോ നു ഖോ, സേനാപതി, ഇമം കഥാവത്ഥും രാജന്തേപുരേ അബ്ഭുദാഹാസീ’’തി? ‘‘സഞ്ജയോ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണോ ആകാസഗോത്തോ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, മമ വചനേന സഞ്ജയം ബ്രാഹ്മണം ആകാസഗോത്തം ആമന്തേഹി – ‘രാജാ തം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സഞ്ജയോ ബ്രാഹ്മണോ ആകാസഗോത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സഞ്ജയം ബ്രാഹ്മണം ആകാസഗോത്തം ഏതദവോച – ‘‘രാജാ തം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ ആമന്തേതീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സിയാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ അഞ്ഞദേവ കിഞ്ചി സന്ധായ ഭാസിതം, തഞ്ച ജനോ അഞ്ഞഥാപി പച്ചാഗച്ഛേയ്യ [പച്ചാഗച്ഛേയ്യാതി, അഭിജാനാമി മഹാരാജ വാചം ഭാസിതാതി (സീ.)]. യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, ഭഗവാ അഭിജാനാതി വാചം ഭാസിതാ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ അഹം, മഹാരാജ, അഭിജാനാമി വാചം ഭാസിതാ – ‘നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യോ സകിദേവ സബ്ബം ഞസ്സതി, സബ്ബം ദക്ഖിതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’’തി. ‘‘ഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഹ; സഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഹ – ‘നത്ഥി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യോ സകിദേവ സബ്ബം ഞസ്സതി, സബ്ബം ദക്ഖിതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’’തി. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭന്തേ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. ഇമേസം നു ഖോ, ഭന്തേ, ചതുന്നം വണ്ണാനം സിയാ വിസേസോ സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘ചത്താരോമേ, മഹാരാജ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. ഇമേസം ഖോ, മഹാരാജ, ചതുന്നം വണ്ണാനം ദ്വേ വണ്ണാ അഗ്ഗമക്ഖായന്തി – ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച – യദിദം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മാനീ’’തി [സാമിചികമ്മാനന്തി (സീ.)]. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ദിട്ഠധമ്മികം പുച്ഛാമി; സമ്പരായികാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പുച്ഛാമി. ചത്താരോമേ, ഭന്തേ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. ഇമേസം നു ഖോ, ഭന്തേ, ചതുന്നം വണ്ണാനം സിയാ വിസേസോ സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി?

൩൭൯. ‘‘പഞ്ചിമാനി, മഹാരാജ, പധാനിയങ്ഗാനി. കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി; അപ്പാബാധോ ഹോതി അപ്പാതങ്കോ സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായ; അസഠോ ഹോതി അമായാവീ യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താ സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു; പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ – ഇമാനി ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി. ചത്താരോമേ, മഹാരാജ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. തേ ചസ്സു ഇമേഹി പഞ്ചഹി പധാനിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ; ഏത്ഥ പന നേസം അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭന്തേ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. തേ ചസ്സു ഇമേഹി പഞ്ചഹി പധാനിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ; ഏത്ഥ പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘ഏത്ഥ ഖോ നേസാഹം, മഹാരാജ, പധാനവേമത്തതം വദാമി. സേയ്യഥാപിസ്സു, മഹാരാജ, ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ, ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ അദന്താ അവിനീതാ. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യേ തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ, അപി നു തേ ദന്താവ ദന്തകാരണം ഗച്ഛേയ്യും, ദന്താവ ദന്തഭൂമിം സമ്പാപുണേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘യേ പന തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ അദന്താ അവിനീതാ, അപി നു തേ അദന്താവ ദന്തകാരണം ഗച്ഛേയ്യും, അദന്താവ ദന്തഭൂമിം സമ്പാപുണേയ്യും, സേയ്യഥാപി തേ ദ്വേ ഹത്ഥിദമ്മാ വാ അസ്സദമ്മാ വാ ഗോദമ്മാ വാ സുദന്താ സുവിനീതാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യം തം സദ്ധേന പത്തബ്ബം അപ്പാബാധേന അസഠേന അമായാവിനാ ആരദ്ധവീരിയേന പഞ്ഞവതാ തം വത [തം തഥാ സോ (ക.)] അസ്സദ്ധോ ബഹ്വാബാധോ സഠോ മായാവീ കുസീതോ ദുപ്പഞ്ഞോ പാപുണിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

൩൮൦. ‘‘ഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഹ; സഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഹ. ചത്താരോമേ, ഭന്തേ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. തേ ചസ്സു ഇമേഹി പഞ്ചഹി പധാനിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ തേ ചസ്സു സമ്മപ്പധാനാ; ഏത്ഥ പന നേസം, ഭന്തേ, സിയാ വിസേസോ സിയാ നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘ഏത്ഥ ഖോ [ഏത്ഥ ഖോ പന (സീ.)] നേസാഹം, മഹാരാജ, ന കിഞ്ചി നാനാകരണം വദാമി – യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തിം. സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ സുക്ഖം സാകകട്ഠം ആദായ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യ; അഥാപരോ പുരിസോ സുക്ഖം സാലകട്ഠം ആദായ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യ; അഥാപരോ പുരിസോ സുക്ഖം അമ്ബകട്ഠം ആദായ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യ; അഥാപരോ പുരിസോ സുക്ഖം ഉദുമ്ബരകട്ഠം ആദായ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, സിയാ നു ഖോ തേസം അഗ്ഗീനം നാനാദാരുതോ അഭിനിബ്ബത്താനം കിഞ്ചി നാനാകരണം അച്ചിയാ വാ അച്ചിം, വണ്ണേന വാ വണ്ണം, ആഭായ വാ ആഭ’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യം തം തേജം വീരിയാ നിമ്മഥിതം പധാനാഭിനിബ്ബത്തം [വിരിയം നിപ്ഫരതി, തം പച്ഛാഭിനിബ്ബത്തം (സീ.)], നാഹം തത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം വദാമി – യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തി’’ന്തി. ‘‘ഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഹ; സഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ആഹ. കിം പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ദേവാ’’തി? ‘‘കിം പന ത്വം, മഹാരാജ, ഏവം വദേസി – ‘കിം പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ദേവാ’’’തി? ‘‘യദി വാ തേ, ഭന്തേ, ദേവാ ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം യദി വാ അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം’’? ‘‘യേ തേ, മഹാരാജ, ദേവാ സബ്യാബജ്ഝാ തേ ദേവാ ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം, യേ തേ ദേവാ അബ്യാബജ്ഝാ തേ ദേവാ അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി.

൩൮൧. ഏവം വുത്തേ, വിട്ടൂഭോ സേനാപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, ദേവാ സബ്യാബജ്ഝാ ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം തേ ദേവാ, യേ തേ ദേവാ അബ്യാബജ്ഝാ അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം തേ ദേവേ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേസ്സന്തി വാ പബ്ബാജേസ്സന്തി വാ’’തി?

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ വിടടൂഭോ സേനാപതി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പുത്തോ; അഹം ഭഗവതോ പുത്തോ. അയം ഖോ കാലോ യം പുത്തോ പുത്തേന മന്തേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ വിടടൂഭം സേനാപതിം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, സേനാപതി, തം യേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി; യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, സേനാപതി, യാവതാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ വിജിതം യത്ഥ ച രാജാ പസേനദി കോസലോ ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേതി, പഹോതി തത്ഥ രാജാ പസേനദി കോസലോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പുഞ്ഞവന്തം വാ അപുഞ്ഞവന്തം വാ ബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ അബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും വാ പബ്ബാജേതും വാ’’തി? ‘‘യാവതാ, ഭോ, രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ വിജിതം യത്ഥ ച രാജാ പസേനദി കോസലോ ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേതി, പഹോതി തത്ഥ രാജാ പസേനദി കോസലോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പുഞ്ഞവന്തം വാ അപുഞ്ഞവന്തം വാ ബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ അബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും വാ പബ്ബാജേതും വാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സേനാപതി, യാവതാ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ അവിജിതം യത്ഥ ച രാജാ പസേനദി കോസലോ ന ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേതി, തത്ഥ പഹോതി രാജാ പസേനദി കോസലോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പുഞ്ഞവന്തം വാ അപുഞ്ഞവന്തം വാ ബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ അബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും വാ പബ്ബാജേതും വാ’’തി? ‘‘യാവതാ, ഭോ, രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ അവിജിതം യത്ഥ ച രാജാ പസേനദി കോസലോ ന ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേതി, ന തത്ഥ പഹോതി രാജാ പസേനദി കോസലോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പുഞ്ഞവന്തം വാ അപുഞ്ഞവന്തം വാ ബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ അബ്രഹ്മചരിയവന്തം വാ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും വാ പബ്ബാജേതും വാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സേനാപതി, സുതാ തേ ദേവാ താവതിംസാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ. സുതാ മേ ദേവാ താവതിംസാ. ഇധാപി ഭോതാ രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന സുതാ ദേവാ താവതിംസാ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സേനാപതി, പഹോതി രാജാ പസേനദി കോസലോ ദേവേ താവതിംസേ തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതും വാ പബ്ബാജേതും വാ’’തി? ‘‘ദസ്സനമ്പി, ഭോ, രാജാ പസേനദി കോസലോ ദേവേ താവതിംസേ നപ്പഹോതി, കുതോ പന തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേസ്സതി വാ പബ്ബാജേസ്സതി വാ’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സേനാപതി, യേ തേ ദേവാ സബ്യാബജ്ഝാ ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം തേ ദേവാ, യേ തേ ദേവാ അബ്യാബജ്ഝാ അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം തേ ദേവേ ദസ്സനായപി നപ്പഹോന്തി; കുതോ പന തമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേസ്സന്തി വാ പബ്ബാജേസ്സന്തി വാ’’തി?

൩൮൨. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോനാമോ അയം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ’’തി? ‘‘ആനന്ദോ നാമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ആനന്ദോ വത, ഭോ, ആനന്ദരൂപോ വത, ഭോ! ഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആഹ; സഹേതുരൂപം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആഹ. കിം പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ബ്രഹ്മാ’’തി? ‘‘കിം പന ത്വം, മഹാരാജ, ഏവം വദേസി – ‘കിം പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ബ്രഹ്മാ’’’തി? ‘‘യദി വാ സോ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ ആഗന്താ ഇത്ഥത്തം, യദി വാ അനാഗന്താ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി? ‘‘യോ സോ, മഹാരാജ, ബ്രഹ്മാ സബ്യാബജ്ഝോ സോ ബ്രഹ്മാ ആഗന്താ ഇത്ഥത്തം, യോ സോ ബ്രഹ്മാ അബ്യാബജ്ഝോ സോ ബ്രഹ്മാ അനാഗന്താ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച – ‘‘സഞ്ജയോ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണോ ആകാസഗോത്തോ ആഗതോ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ സഞ്ജയം ബ്രാഹ്മണം ആകാസഗോത്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഇമം കഥാവത്ഥും രാജന്തേപുരേ അബ്ഭുദാഹാസീ’’തി? ‘‘വിടടൂഭോ, മഹാരാജ, സേനാപതീ’’തി. വിടടൂഭോ സേനാപതി ഏവമാഹ – ‘‘സഞ്ജയോ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണോ ആകാസഗോത്തോ’’തി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഏതദവോച – ‘‘യാനകാലോ, മഹാരാജാ’’തി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതം മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം അപുച്ഛിമ്ഹാ, സബ്ബഞ്ഞുതം ഭഗവാ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹാ അത്തമനാ. ചാതുവണ്ണിസുദ്ധിം മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം അപുച്ഛിമ്ഹാ, ചാതുവണ്ണിസുദ്ധിം ഭഗവാ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹാ അത്തമനാ. അധിദേവേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം അപുച്ഛിമ്ഹാ, അധിദേവേ ഭഗവാ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹാ അത്തമനാ. അധിബ്രഹ്മാനം മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം അപുച്ഛിമ്ഹാ, അധിബ്രഹ്മാനം ഭഗവാ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹാ അത്തമനാ. യം യദേവ ച മയം ഭഗവന്തം അപുച്ഛിമ്ഹാ തം തദേവ ഭഗവാ ബ്യാകാസി; തഞ്ച പനമ്ഹാകം രുച്ചതി ചേവ ഖമതി ച, തേന ചമ്ഹാ അത്തമനാ. ഹന്ദ, ച ദാനി മയം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമ; ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, മഹാരാജ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി.

കണ്ണകത്ഥലസുത്തം നിട്ഠിതം ദസമം.

രാജവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ ചതുത്ഥോ.