൪. രാജവഗ്ഗോ

൧. ഘടികാരസുത്തം

൨൮൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. അഥ ഖോ ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ സിതം പാത്വാകാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കോ നു ഖോ ഹേതു, കോ പച്ചയോ ഭഗവതോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായ? ന അകാരണേന [ന അകാരണേ (സീ.)] തഥാഗതാ സിതം പാതുകരോന്തീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏകംസം ചീവരം [ഉത്തരാസങ്ഗ (സ്യാ. കം.)] കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ ഭഗവതോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായ? ന അകാരണേന തഥാഗതാ സിതം പാതുകരോന്തീ’’തി. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, ഇമസ്മിം പദേസേ വേഗളിങ്ഗം [വേഹലിങ്ഗം (സീ.), വേഭലിഗം (സ്യാ. കം.), വേഭലിങ്ഗം (പീ.)] നാമ ഗാമനിഗമോ അഹോസി ഇദ്ധോ ചേവ ഫീതോ ച ബഹുജനോ ആകിണ്ണമനുസ്സോ. വേഗളിങ്ഗം ഖോ, ആനന്ദ, ഗാമനിഗമം കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപനിസ്സായ വിഹാസി. ഇധ സുദം, ആനന്ദ, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ആരാമോ അഹോസി. ഇധ സുദം, ആനന്ദ, കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നിസിന്നകോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓവദതീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഭഗവാ നിസീദതു ഏത്ഥ. അയം ഭൂമിപദേസോ ദ്വീഹി അരഹന്തേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി പരിഭുത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, ഇമസ്മിം പദേസേ വേഗളിങ്ഗം നാമ ഗാമനിഗമോ അഹോസി ഇദ്ധോ ചേവ ഫീതോ ച ബഹുജനോ ആകിണ്ണമനുസ്സോ. വേഗളിങ്ഗം ഖോ, ആനന്ദ, ഗാമനിഗമം കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപനിസ്സായ വിഹാസി. ഇധ സുദം, ആനന്ദ, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ആരാമോ അഹോസി. ഇധ സുദം, ആനന്ദ, കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നിസിന്നകോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓവദതി.

൨൮൩. ‘‘വേഗളിങ്ഗേ ഖോ, ആനന്ദ, ഗാമനിഗമേ ഘടികാരോ [ഘടീകാരോ (സീ. പീ.)] നാമ കുമ്ഭകാരോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. ഘടികാരസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, കുമ്ഭകാരസ്സ ജോതിപാലോ നാമ മാണവോ സഹായോ അഹോസി പിയസഹായോ. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലം മാണവം ആമന്തേസി – ‘ആയാമ, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമ. സാധുസമ്മതഞ്ഹി മേ തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’തി. ഏവം വുത്തേ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘അലം, സമ്മ ഘടികാര. കിം പന തേന മുണ്ഡകേന സമണകേന ദിട്ഠേനാ’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലം മാണവം ഏതദവോച – ‘ആയാമ, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമ. സാധുസമ്മതഞ്ഹി മേ തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’തി. തതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘അലം, സമ്മ ഘടികാര. കിം പന തേന മുണ്ഡകേന സമണകേന ദിട്ഠേനാ’തി? ‘തേന ഹി, സമ്മ ജോതിപാല, സോത്തിസിനാനിം [സോത്തിം സിനാനിം (സീ. പീ.), സോത്തിസിനാനം (സ്യാ. കം. ക.)] ആദായ [ആഹര (ക.)] നദിം ഗമിസ്സാമ സിനായിതു’ന്തി. ‘ഏവം സമ്മാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ ച കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലോ ച മാണവോ സോത്തിസിനാനിം ആദായ നദിം അഗമംസു സിനായിതും’.

൨൮൪. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലം മാണവം ആമന്തേസി – ‘അയം, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അവിദൂരേ ആരാമോ. ആയാമ, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമ. സാധുസമ്മതഞ്ഹി മേ തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’തി. ഏവം വുത്തേ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘അലം, സമ്മ ഘടികാര. കിം പന തേന മുണ്ഡകേന സമണകേന ദിട്ഠേനാ’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലം മാണവം ഏതദവോച – ‘അയം, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അവിദൂരേ ആരാമോ. ആയാമ, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമ. സാധുസമ്മതഞ്ഹി മേ തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’തി. തതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘അലം, സമ്മ ഘടികാര. കിം പന തേന മുണ്ഡകേന സമണകേന ദിട്ഠേനാ’തി? അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലം മാണവം ഓവട്ടികായം പരാമസിത്വാ ഏതദവോച – ‘അയം, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അവിദൂരേ ആരാമോ. ആയാമ, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമ. സാധുസമ്മതഞ്ഹി മേ തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ ഓവട്ടികം വിനിവട്ടേത്വാ [വിനിവേഠേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘അലം, സമ്മ ഘടികാര. കിം പന തേന മുണ്ഡകേന സമണകേന ദിട്ഠേനാ’തി? അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലം മാണവം സീസംന്ഹാതം [സസീസം നഹാതം (സീ.), സീസന്ഹാതം (സ്യാ. കം.)] കേസേസു പരാമസിത്വാ ഏതദവോച – ‘അയം, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അവിദൂരേ ആരാമോ. ആയാമ, സമ്മ ജോതിപാല, കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമ. സാധുസമ്മതഞ്ഹി മേ തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ജോതിപാലസ്സ മാണവസ്സ ഏതദഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത, ഭോ, അബ്ഭുതം വത, ഭോ! യത്ര ഹി നാമായം ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ ഇത്തരജച്ചോ സമാനോ അമ്ഹാകം സീസംന്ഹാതാനം കേസേസു പരാമസിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി; ന വതിദം കിര ഓരകം മഞ്ഞേ ഭവിസ്സതീ’തി; ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘യാവതാദോഹിപി [യാവേതദോഹിപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സമ്മ ഘടികാരാ’തി? ‘യാവതാദോഹിപി, സമ്മ ജോതിപാല. തഥാ ഹി പന മേ സാധുസമ്മതം തസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ ഘടികാര, മുഞ്ച; ഗമിസ്സാമാ’തി.

൨൮൫. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ ച കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലോ ച മാണവോ യേന കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ജോതിപാലോ പന മാണവോ കസ്സപേന ഭഗവതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏതദവോച – ‘അയം മേ, ഭന്തേ, ജോതിപാലോ മാണവോ സഹായോ പിയസഹായോ. ഇമസ്സ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതൂ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഘടികാരഞ്ച കുമ്ഭകാരം ജോതിപാലഞ്ച മാണവം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ ച കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലോ ച മാണവോ കസ്സപേന ഭഗവതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു.

൨൮൬. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഏതദവോച – ‘ഇമം നു ത്വം, സമ്മ ഘടികാര, ധമ്മം സുണന്തോ അഥ ച പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം ന പബ്ബജിസ്സസീ’തി? ‘നനു മം, സമ്മ ജോതിപാല, ജാനാസി, അന്ധേ ജിണ്ണേ മാതാപിതരോ പോസേമീ’തി? ‘തേന ഹി, സമ്മ ഘടികാര, അഹം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമീ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ ച കുമ്ഭകാരോ ജോതിപാലോ ച മാണവോ യേന കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ആനന്ദ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏതദവോച – ‘അയം മേ, ഭന്തേ, ജോതിപാലോ മാണവോ സഹായോ പിയസഹായോ. ഇമം ഭഗവാ പബ്ബാജേതൂ’തി. അലത്ഥ ഖോ, ആനന്ദ, ജോതിപാലോ മാണവോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം.

൨൮൭. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അചിരൂപസമ്പന്നേ ജോതിപാലേ മാണവേ അഡ്ഢമാസുപസമ്പന്നേ വേഗളിങ്ഗേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന ബാരാണസീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ബാരാണസീ തദവസരി. തത്ര സുദം, ആനന്ദ, കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. അസ്സോസി ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ – ‘കസ്സപോ കിര ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ബാരാണസിം അനുപ്പത്തോ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ ഭദ്രം [ഭദ്രം ഭദ്രം (ക.)] യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി ബാരാണസിയാ നിയ്യാസി മഹച്ചരാജാനുഭാവേന [മഹച്ചാ രാജാനുഭാവേന (സീ.), മഹതാ രാജാനുഭാവേന (പീ.)] കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസ്സനായ. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ യേന കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ, ആനന്ദ, കികിം കാസിരാജാനം കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ കസ്സപേന ഭഗവതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏതദവോച – ‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’തി. അധിവാസേസി ഖോ, ആനന്ദ, കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ പണ്ഡുപുടകസ്സ [പണ്ഡുമുടീകസ്സ (സീ. പീ.), പണ്ഡുമുദികസ്സ (സ്യാ. കം.)] സാലിനോ വിഗതകാളകം അനേകസൂപം അനേകബ്യഞ്ജനം, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കാലം ആരോചാപേസി – ‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’ന്തി.

൨൮൮. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏതദവോച – ‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ബാരാണസിയം വസ്സാവാസം; ഏവരൂപം സങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’തി. ‘അലം, മഹാരാജ. അധിവുത്ഥോ മേ വസ്സാവാസോ’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ… തതിയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏതദവോച – ‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ബാരാണസിയം വസ്സാവാസം; ഏവരൂപം സങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’തി. ‘അലം, മഹാരാജ. അധിവുത്ഥോ മേ വസ്സാവാസോ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ‘ന മേ കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അധിവാസേതി ബാരാണസിയം വസ്സാവാസ’ന്തി അഹുദേവ അഞ്ഞഥത്തം, അഹു ദോമനസ്സം. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏതദവോച – ‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, അഞ്ഞോ കോചി മയാ ഉപട്ഠാകതരോ’തി?

‘‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, വേഗളിങ്ഗം നാമ ഗാമനിഗമോ. തത്ഥ ഘടികാരോ നാമ കുമ്ഭകാരോ; സോ മേ ഉപട്ഠാകോ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. തുയ്ഹം ഖോ പന, മഹാരാജ, ന മേ കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അധിവാസേതി ബാരാണസിയം വസ്സാവാസന്തി അത്ഥേവ [അത്ഥി (സീ. പീ.)] അഞ്ഞഥത്തം, അത്ഥി ദോമനസ്സം. തയിദം ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ [ഘടികാരേ കുമ്ഭകാരേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നത്ഥി ച ന ച ഭവിസ്സതി. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ, ധമ്മം സരണം ഗതോ, സങ്ഘം സരണം ഗതോ. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ, ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ, അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ ദുക്ഖേ നിക്കങ്ഖോ, ദുക്ഖസമുദയേ നിക്കങ്ഖോ, ദുക്ഖനിരോധേ നിക്കങ്ഖോ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ നിക്കങ്ഖോ. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ ഏകഭത്തികോ ബ്രഹ്മചാരീ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണോ അപേതജാതരൂപരജതോ. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ പന്നമുസലോ ന സഹത്ഥാ പഥവിം ഖണതി [കുമ്ഭകാരോ ന മുസലേന ന സഹത്ഥാ പഠവിം ഖണതി (സ്യാ. കം. പീ.), കുമ്ഭകാരോ ന മുസലേന സഹത്ഥാ പഥവിഞ്ച ഖണതി (ക.)]. യം ഹോതി കൂലപലുഗ്ഗം വാ മൂസികുക്കരോ [മൂസികുക്കുരോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ തം കാജേന ആഹരിത്വാ ഭാജനം കരിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഏത്ഥ യോ ഇച്ഛതി തണ്ഡുലപടിഭസ്താനി [തണ്ഡുല പഭിവത്താനി (സീ. പീ.)] വാ മുഗ്ഗപടിഭസ്താനി വാ കളായപടിഭസ്താനി വാ നിക്ഖിപിത്വാ യം ഇച്ഛതി തം ഹരതൂ’’തി. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ അന്ധേ ജിണ്ണേ മാതാപിതരോ പോസേതി. ഘടികാരോ ഖോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ.

൨൮൯. ‘‘‘ഏകമിദാഹം, മഹാരാജ, സമയം വേഗളിങ്ഗേ നാമ ഗാമനിഗമേ വിഹരാമി. അഥ ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ മാതാപിതരോ ഏതദവോചം – ‘‘ഹന്ദ, കോ നു ഖോ അയം ഭഗ്ഗവോ ഗതോ’’തി? ‘‘നിക്ഖന്തോ ഖോ തേ, ഭന്തേ, ഉപട്ഠാകോ അന്തോകുമ്ഭിയാ ഓദനം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജാ’’തി. അഥ ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, കുമ്ഭിയാ ഓദനം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം [പക്കാമിം (സ്യാ. കം. പീ.)]. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ യേന മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മാതാപിതരോ ഏതദവോച – ‘‘കോ കുമ്ഭിയാ ഓദനം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കന്തോ’’തി? ‘‘കസ്സപോ, താത, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കുമ്ഭിയാ ഓദനം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കന്തോ’’തി? അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏവം അഭിവിസ്സത്ഥോ’’തി. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം അഡ്ഢമാസം പീതിസുഖം ന വിജഹതി [ന വിജഹി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സത്താഹം മാതാപിതൂനം.

൨൯൦. ‘‘‘ഏകമിദാഹം, മഹാരാജ, സമയം തത്ഥേവ വേഗളിങ്ഗേ നാമ ഗാമനിഗമേ വിഹരാമി. അഥ ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ മാതാപിതരോ ഏതദവോചം – ‘‘ഹന്ദ, കോ നു ഖോ അയം ഭഗ്ഗവോ ഗതോ’’തി? ‘‘നിക്ഖന്തോ ഖോ തേ, ഭന്തേ, ഉപട്ഠാകോ അന്തോ കളോപിയാ കുമ്മാസം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജാ’’തി. അഥ ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, കളോപിയാ കുമ്മാസം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ യേന മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മാതാപിതരോ ഏതദവോച – ‘‘കോ കളോപിയാ കുമ്മാസം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കന്തോ’’തി? ‘‘കസ്സപോ, താത, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കളോപിയാ കുമ്മാസം ഗഹേത്വാ പരിയോഗാ സൂപം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കന്തോ’’തി. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏവം അഭിവിസ്സത്ഥോ’’തി. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം അഡ്ഢമാസം പീതിസുഖം ന വിജഹതി, സത്താഹം മാതാപിതൂനം.

൨൯൧. ‘‘‘ഏകമിദാഹം, മഹാരാജ, സമയം തത്ഥേവ വേഗളിങ്ഗേ നാമ ഗാമനിഗമേ വിഹരാമി. തേന ഖോ പന സമയേന കുടി [ഗന്ധകുടി (സീ.)] ഓവസ്സതി. അഥ ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസിം – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ നിവേസനേ തിണം ജാനാഥാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, മഹാരാജ, തേ ഭിക്ഖൂ മം ഏതദവോചും – ‘‘നത്ഥി ഖോ, ഭന്തേ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ നിവേസനേ തിണം, അത്ഥി ച ഖ്വാസ്സ ആവേസനേ [ആവേസനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] തിണച്ഛദന’’ [നവച്ഛദനം (സീ.)] ന്തി. ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ആവേസനം ഉത്തിണം കരോഥാ’’തി. അഥ ഖോ തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ആവേസനം ഉത്തിണമകംസു. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ മാതാപിതരോ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘കേ ആവേസനം ഉത്തിണം കരോന്തീ’’തി? ‘‘ഭിക്ഖൂ, ഭഗിനി, കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കുടി ഓവസ്സതീ’’തി. ‘‘ഹരഥ, ഭന്തേ, ഹരഥ, ഭദ്രമുഖാ’’തി. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ യേന മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മാതാപിതരോ ഏതദവോച – ‘‘കേ ആവേസനം ഉത്തിണമകംസൂ’’തി? ‘‘ഭിക്ഖൂ, താത, കസ്സപസ്സ കിര ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കുടി ഓവസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏവം അഭിവിസ്സത്ഥോ’’തി. അഥ ഖോ, മഹാരാജ ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം അഡ്ഢമാസം പീതിസുഖം ന വിജഹതി, സത്താഹം മാതാപിതൂനം. അഥ ഖോ, മഹാരാജ, ആവേസനം സബ്ബന്തം തേമാസം ആകാസച്ഛദനം അട്ഠാസി, ന ദേവോതിവസ്സി [ന ചാതിവസ്സി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ഏവരൂപോ ച, മഹാരാജ, ഘടികാരോ കുമ്ഭകാരോ’തി. ‘ലാഭാ, ഭന്തേ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ, സുലദ്ധാ, ഭന്തേ, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ യസ്സ ഭഗവാ ഏവം അഭിവിസ്സത്ഥോ’’’തി.

൨൯൨. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, കികീ കാസിരാജാ ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ പഞ്ചമത്താനി തണ്ഡുലവാഹസതാനി പാഹേസി പണ്ഡുപുടകസ്സ സാലിനോ തദുപിയഞ്ച സൂപേയ്യം. അഥ ഖോ തേ, ആനന്ദ, രാജപുരിസാ ഘടികാരം കുമ്ഭകാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘ഇമാനി ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചമത്താനി തണ്ഡുലവാഹസതാനി കികിനാ കാസിരാജേന പഹിതാനി പണ്ഡുപുടകസ്സ സാലിനോ തദുപിയഞ്ച സൂപേയ്യം. താനി, ഭന്തേ, പടിഗ്ഗണ്ഹഥാ’തി [പതിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി (സീ. പീ.), പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി (സ്യാ. കം.)]. ‘രാജാ ഖോ ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ. അലം മേ! രഞ്ഞോവ ഹോതൂ’തി. സിയാ ഖോ പന തേ, ആനന്ദ, ഏവമസ്സ – ‘അഞ്ഞോ നൂന തേന സമയേന ജോതിപാലോ മാണവോ അഹോസീ’തി. ന ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അഹം തേന സമയേന ജോതിപാലോ മാണവോ അഹോസി’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ഘടികാരസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. രട്ഠപാലസുത്തം

൨൯൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന ഥുല്ലകോട്ഠികം [ഥൂലകോട്ഠികം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നാമ കുരൂനം നിഗമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികാ [ഥൂലകോട്ഠിതകാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കുരൂസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഥുല്ലകോട്ഠികം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി. അഥ ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി.

൨൯൪. തേന ഖോ പന സമയേന രട്ഠപാലോ നാമ കുലപുത്തോ തസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലസ്സ [അഗ്ഗകുലികസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പുത്തോ തിസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യഥാ യഥാ ഖ്വാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി [യഥാ യഥാ ഖോ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി (സീ.)], നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ അചിരപക്കന്തേസു ഥുല്ലകോട്ഠികേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യഥാ യഥാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദം. പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി [ഏത്ഥ ‘‘ലഭേയ്യാഹം…പേ… ഉപസമ്പദം’’തി വാക്യദ്വയം സബ്ബേസുപി മൂലപോത്ഥകേസു ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയം പന സുദിന്നഭാണവാരേ ഏതം നത്ഥി. ‘‘പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി ഇദം പന വാക്യം മരമ്മപോത്ഥകേ യേവ ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയഞ്ച തദേവ അത്ഥി]. ‘‘അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വം, രട്ഠപാല, മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ‘‘ന ഖോഹം, ഭന്തേ, അനുഞ്ഞാതോ മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ‘‘ന ഖോ, രട്ഠപാല, തഥാഗതാ അനനുഞ്ഞാതം മാതാപിതൂഹി പുത്തം പബ്ബാജേന്തീ’’തി. ‘‘സ്വാഹം, ഭന്തേ, തഥാ കരിസ്സാമി യഥാ മം മാതാപിതരോ അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി.

൨൯൫. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മാതാപിതരോ ഏതദവോച – ‘‘അമ്മതാതാ, യഥാ യഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഥ മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ [സുഖപരിഹതോ (സ്യാ. കം. ക.) (ഏഹി ത്വം താത രട്ഠപാല ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേ ഹി ച, ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു, ന തം മയം അനുജാനാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ,) സബ്ബത്ഥ ദിസ്സതി, സുദിന്നകണ്ഡേ പന നത്ഥി, അട്ഠകഥാസുപി ന ദസ്സിതം]. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ മാതാപിതരോ ഏതദവോച – ‘‘അമ്മതാതാ, യഥാ യഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഥ മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി?

൨൯൬. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ – ‘‘ന മം മാതാപിതരോ അനുജാനന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി തത്ഥേവ അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ നിപജ്ജി – ‘‘ഇധേവ മേ മരണം ഭവിസ്സതി പബ്ബജ്ജാ വാ’’തി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഏകമ്പി ഭത്തം ന ഭുഞ്ജി, ദ്വേപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, തീണിപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, ചത്താരിപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, പഞ്ചപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, ഛപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, സത്തപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി, ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി [‘‘മരണേനപി തേ…പേ… പബ്ബജ്ജായാ’’തി വാക്യദ്വയം സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു ദുതിയട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയം പന പഠമട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി. തസ്മാ ഇധ ദുതിയട്ഠാനേ പുനാഗതം അധികം വിയ ദിസ്സതി]. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. ഉട്ഠേഹി, താത രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച; ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മയം അനുജാനാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ [‘‘മരണേനപി തേ…പേ… പബ്ബജായാ’’തി വാക്യദ്വയം സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു ദുതിയട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയം പന പഠമട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി. തസ്മാ ഇധ ദുതിയട്ഠാനേ പുനാഗതം അധികം വിയ ദിസ്സതി]. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ഏവം വുത്തേ, രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും…പേ… ദുതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ, കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. ഉട്ഠേഹി, താത രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച; ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മയം അനുജാനാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൨൯൭. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി [ത്വം ഖോ (സീ. പീ.)], സമ്മ രട്ഠപാല, മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, സമ്മ രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. ഉട്ഠേഹി, സമ്മ രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച; ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മാതാപിതരോ അനുജാനിസ്സന്തി [അനുജാനന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ഏവം വുത്തേ, രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ… തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, സമ്മ രട്ഠപാല, മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ, ന ത്വം, സമ്മ രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി, മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ? ഉട്ഠേഹി, സമ്മ രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച, ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മാതാപിതരോ അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൨൯൮. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ ഏതദവോചും – ‘‘അമ്മതാതാ, ഏസോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തത്ഥേവ അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ നിപന്നോ – ‘ഇധേവ മേ മരണം ഭവിസ്സതി പബ്ബജ്ജാ വാ’തി. സചേ തുമ്ഹേ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം നാനുജാനിസ്സഥ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, തത്ഥേവ [തത്ഥേവസ്സ (സീ.)] മരണം ആഗമിസ്സതി. സചേ പന തുമ്ഹേ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം അനുജാനിസ്സഥ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, പബ്ബജിതമ്പി നം ദക്ഖിസ്സഥ. സചേ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ നാഭിരമിസ്സതി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, കാ തസ്സ [കാ ചസ്സ (സീ.)] അഞ്ഞാ ഗതി ഭവിസ്സതി? ഇധേവ പച്ചാഗമിസ്സതി. അനുജാനാഥ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ‘‘അനുജാനാമ, താതാ, രട്ഠപാലം കുലപുത്തം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. പബ്ബജിതേന ച പന [പന തേ (സ്യാ. കം. ക.)] മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഉട്ഠേഹി, സമ്മ രട്ഠപാല [‘‘ത്വം ഖോസി സമ്മ രട്ഠപാല മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഹതോ, ന ത്വം സമ്മ രട്ഠപാല കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി, ഉട്ഠേഹി സമ്മ രട്ഠപാല ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച, ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു, (സീ. പീ. ക.)], അനുഞ്ഞാതോസി മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. പബ്ബജിതേന ച പന തേ മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി.

൨൯൯. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഉട്ഠഹിത്വാ ബലം ഗാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അനുഞ്ഞാതോ അഹം, ഭന്തേ, മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരൂപസമ്പന്നേ ആയസ്മന്തേ രട്ഠപാലേ അഡ്ഢമാസൂപസമ്പന്നേ ഥുല്ലകോട്ഠികേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ രട്ഠപാലോ അരഹതം അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതും, സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനാതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച [ചേതോപരിവിതക്കം (സീ. പീ.)] മനസാകാസി. യഥാ [യദാ (സീ. പീ.)] ഭഗവാ അഞ്ഞാസി – ‘‘അഭബ്ബോ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിതു’’ന്തി, അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, രട്ഠപാല, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഥുല്ലകോട്ഠികം തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ഥുല്ലകോട്ഠികോ തദവസരി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഥുല്ലകോട്ഠികേ വിഹരതി രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗചീരേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഥുല്ലകോട്ഠികം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഥുല്ലകോട്ഠികേ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ യേന സകപിതു നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ മജ്ഝിമായ ദ്വാരസാലായ ഉല്ലിഖാപേതി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഏതദവോച – ‘‘ഇമേഹി മുണ്ഡകേഹി സമണകേഹി അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ പബ്ബാജിതോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ സകപിതു നിവേസനേ നേവ ദാനം അലത്ഥ ന പച്ചക്ഖാനം; അഞ്ഞദത്ഥു അക്കോസമേവ അലത്ഥ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിദാസീ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ തം ഞാതിദാസിം ഏതദവോച – ‘‘സചേതം, ഭഗിനി, ഛഡ്ഡനീയധമ്മം, ഇധ മേ പത്തേ ആകിരാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിദാസീ തം ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പത്തേ ആകിരന്തീ ഹത്ഥാനഞ്ച പാദാനഞ്ച സരസ്സ ച നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസി.

൩൦൦. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിദാസീ യേനായസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ മാതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ മാതരം ഏതദവോച – ‘‘യഗ്ഘേയ്യേ, ജാനേയ്യാസി – ‘അയ്യപുത്തോ രട്ഠപാലോ അനുപ്പത്തോ’’’തി. ‘‘സചേ, ജേ, സച്ചം ഭണസി, അദാസിം തം കരോമീ’’തി [സച്ചം വദസി, അദാസീ ഭവസീതി (സീ. പീ.), സച്ചം വദസി, അദാസീ ഭവിസ്സസി (ക.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ മാതാ യേനായസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതരം ഏതദവോച – ‘‘യഗ്ഘേ, ഗഹപതി, ജാനേയ്യാസി – ‘രട്ഠപാലോ കിര കുലപുത്തോ അനുപ്പത്തോ’’’തി? തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ തം ആഭിദോസികം കുമ്മാസം അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലം [കുഡ്ഡം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിസ്സായ പരിഭുഞ്ജതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ യേനായസ്മാ രട്ഠപാലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നാമ, താത രട്ഠപാല, ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി? നനു, താത രട്ഠപാല, സകം ഗേഹം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി? ‘‘കുതോ നോ, ഗഹപതി, അമ്ഹാകം ഗേഹം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം? അനഗാരാ മയം, ഗഹപതി. അഗമമ്ഹ ഖോ തേ, ഗഹപതി, ഗേഹം, തത്ഥ നേവ ദാനം അലത്ഥമ്ഹ ന പച്ചക്ഖാനം; അഞ്ഞദത്ഥു അക്കോസമേവ അലത്ഥമ്ഹാ’’തി. ‘‘ഏഹി, താത രട്ഠപാല, ഘരം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അലം, ഗഹപതി, കതം മേ അജ്ജ ഭത്തകിച്ചം’’. ‘‘തേന ഹി, താത രട്ഠപാല, അധിവാസേഹി സ്വാതനായ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ യേന സകം നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മഹന്തം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പുഞ്ജം കാരാപേത്വാ കിലഞ്ജേഹി പടിച്ഛാദേത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പുരാണദുതിയികാ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, വധുയോ, യേന അലങ്കാരേന അലങ്കതാ പുബ്ബേ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ പിയാ ഹോഥ മനാപാ തേന അലങ്കാരേന അലങ്കരോഥാ’’തി.

൩൦൧. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, താത രട്ഠപാല, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സകപിതു നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ തം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പുഞ്ജം വിവരാപേത്വാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം തേ, താത രട്ഠപാല, മാതു മത്തികം ധനം, അഞ്ഞം പേത്തികം, അഞ്ഞം പിതാമഹം. സക്കാ, താത രട്ഠപാല, ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിതും പുഞ്ഞാനി ച കാതും. ഏഹി ത്വം, താത രട്ഠപാല [രട്ഠപാല സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ (സബ്ബത്ഥ)], ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജസ്സു പുഞ്ഞാനി ച കരോഹീ’’തി. ‘‘സചേ മേ ത്വം, ഗഹപതി, വചനം കരേയ്യാസി, ഇമം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പുഞ്ജം സകടേ ആരോപേത്വാ നിബ്ബാഹാപേത്വാ മജ്ഝേഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേ ഓപിലാപേയ്യാസി. തം കിസ്സ ഹേതു? യേ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി ഹി തേ, ഗഹപതി, തതോനിദാനം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പുരാണദുതിയികാ പച്ചേകം പാദേസു ഗഹേത്വാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോചും – ‘‘കീദിസാ നാമ താ, അയ്യപുത്ത, അച്ഛരായോ യാസം ത്വം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരസീ’’തി? ‘‘ന ഖോ മയം, ഭഗിനീ, അച്ഛരാനം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമാ’’തി. ‘‘ഭഗിനിവാദേന നോ അയ്യപുത്തോ രട്ഠപാലോ സമുദാചരതീ’’തി താ തത്ഥേവ മുച്ഛിതാ പപതിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ പിതരം ഏതദവോച – ‘‘സചേ, ഗഹപതി, ഭോജനം ദാതബ്ബം, ദേഥ; മാ നോ വിഹേഠേഥാ’’തി. ‘‘ഭുഞ്ജ, താത രട്ഠപാല, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി.

൩൦൨. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഭുത്താവീ ഓനീതപത്തപാണീ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘പസ്സ ചിത്തീകതം ബിമ്ബം, അരുകായം സമുസ്സിതം;

ആതുരം ബഹുസങ്കപ്പം, യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതി.

‘‘പസ്സ ചിത്തീകതം രൂപം, മണിനാ കുണ്ഡലേന ച;

അട്ഠി തചേന ഓനദ്ധം, സഹ വത്ഥേഭി സോഭതി.

‘‘അലത്തകകതാ പാദാ, മുഖം ചുണ്ണകമക്ഖിതം;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അട്ഠാപദകതാ കേസാ, നേത്താ അഞ്ജനമക്ഖിതാ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അഞ്ജനീവ നവാ [അഞ്ജനീവണ്ണവാ (ക.)] ചിത്താ, പൂതികായോ അലങ്കതോ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘ഓദഹി മിഗവോ പാസം, നാസദാ വാകരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ [ഗച്ഛാമി (സ്യാ. ക.)], കന്ദന്തേ മിഗബന്ധകേ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ ഭാസിത്വാ യേന രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗചീരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി.

൩൦൩. അഥ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ മിഗവം ആമന്തേസി – ‘‘സോധേഹി, സമ്മ മിഗവ, മിഗചീരം ഉയ്യാനഭൂമിം; ഗച്ഛാമ സുഭൂമിം ദസ്സനായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ മിഗവോ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ പടിസ്സുത്വാ മിഗചീരം സോധേന്തോ അദ്ദസ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന രാജാ കോരബ്യോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം കോരബ്യം ഏതദവോച – ‘‘സുദ്ധം ഖോ തേ, ദേവ, മിഗചീരം. അത്ഥി ചേത്ഥ രട്ഠപാലോ നാമ കുലപുത്തോ ഇമസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലസ്സ പുത്തോ യസ്സ ത്വം അഭിണ്ഹം കിത്തയമാനോ അഹോസി, സോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ മിഗവ, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ. തമേവ ദാനി മയം ഭവന്തം രട്ഠപാലം പയിരുപാസിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ ‘‘യം തത്ഥ ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയത്തം തം സബ്ബം വിസ്സജ്ജേഥാ’’തി വത്വാ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ ഭദ്രം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി ഥുല്ലകോട്ഠികമ്ഹാ നിയ്യാസി മഹച്ചരാജാനുഭാവേന [മഹച്ചാ രാജാനുഭാവേന (സീ.)] ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ദസ്സനായ. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ ഉസ്സടായ ഉസ്സടായ പരിസായ യേനായസ്മാ രട്ഠപാലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ രട്ഠപാലേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ ഭവം രട്ഠപാല ഹത്ഥത്ഥരേ [കട്ഠത്ഥരേ (സ്യാ. കം.)] നിസീദതൂ’’തി. ‘‘അലം, മഹാരാജ, നിസീദ ത്വം; നിസിന്നോ അഹം സകേ ആസനേ’’തി. നിസീദി രാജാ കോരബ്യോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച –

൩൦൪. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭോ രട്ഠപാല, പാരിജുഞ്ഞാനി യേഹി പാരിജുഞ്ഞേഹി സമന്നാഗതാ ഇധേകച്ചേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി. കതമാനി ചത്താരി? ജരാപാരിജുഞ്ഞം, ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം, ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം, ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം. കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ജരാപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചോ ജിണ്ണോ ഹോതി വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഏതരഹി ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും [ഫാതികത്തും (സീ.)]. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ജരാപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ജരാപാരിജുഞ്ഞം. ഭവം ഖോ പന രട്ഠപാലോ ഏതരഹി ദഹരോ യുവാ സുസുകാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ജരാപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഏതരഹി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം. ഭവം ഖോ പന രട്ഠപാലോ ഏതരഹി അപ്പാബാധോ അപ്പാതങ്കോ സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചോ അഡ്ഢോ ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ. തസ്സ തേ ഭോഗാ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ അഡ്ഢോ അഹോസിം മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ. തസ്സ മേ തേ ഭോഗാ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗതാ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ഭോഗപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം. ഭവം ഖോ പന രട്ഠപാലോ ഇമസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലസ്സ പുത്തോ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചസ്സ ബഹൂ ഹോന്തി മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ. തസ്സ തേ ഞാതകാ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘മമം ഖോ പുബ്ബേ ബഹൂ അഹേസും മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ. തസ്സ മേ തേ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗതാ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ഞാതിപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം. ഭോതോ ഖോ പന രട്ഠപാലസ്സ ഇമസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ ബഹൂ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ചത്താരി പാരിജുഞ്ഞാനി, യേഹി പാരിജുഞ്ഞേഹി സമന്നാഗതാ ഇധേകച്ചേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി. താനി ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി?

൩൦൫. ‘‘അത്ഥി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ, യേ അഹം [യമഹം (സ്യാ. കം. ക.)] ഞത്വാ ച ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. കതമേ ചത്താരോ? ‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദുതിയോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തതിയോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചതുത്ഥോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ, യേ അഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി.

൩൦൬. ‘‘‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ത്വം വീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി പണ്ണവീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി ഹത്ഥിസ്മിമ്പി കതാവീ അസ്സസ്മിമ്പി കതാവീ രഥസ്മിമ്പി കതാവീ ധനുസ്മിമ്പി കതാവീ ഥരുസ്മിമ്പി കതാവീ ഊരുബലീ ബാഹുബലീ അലമത്തോ സങ്ഗാമാവചരോ’’തി? ‘‘അഹോസിം അഹം, ഭോ രട്ഠപാല, വീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി പണ്ണവീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി ഹത്ഥിസ്മിമ്പി കതാവീ അസ്സസ്മിമ്പി കതാവീ രഥസ്മിമ്പി കതാവീ ധനുസ്മിമ്പി കതാവീ ഥരുസ്മിമ്പി കതാവീ ഊരുബലീ ബാഹുബലീ അലമത്തോ സങ്ഗാമാവചരോ. അപ്പേകദാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ഇദ്ധിമാവ മഞ്ഞേ ന [ഇദ്ധിമാ മഞ്ഞേ ന (സ്യാ. കം.), ഇദ്ധിമാ ച മഞ്ഞേ (സീ.), ന വിയ മഞ്ഞേ (ക.)] അത്തനോ ബലേന സമസമം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഏവമേവ ത്വം ഏതരഹി ഊരുബലീ ബാഹുബലീ അലമത്തോ സങ്ഗാമാവചരോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ രട്ഠപാല. ഏതരഹി ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ ആസീതികോ മേ വയോ വത്തതി. അപ്പേകദാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ‘ഇധ പാദം കരിസ്സാമീ’തി അഞ്ഞേനേവ പാദം കരോമീ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി. ഉപനിയ്യതി ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ അദ്ധുവോ.

‘‘സംവിജ്ജന്തേ ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ ഹത്ഥികായാപി അസ്സകായാപി രഥകായാപി പത്തികായാപി, അമ്ഹാകം ആപദാസു പരിയോധായ വത്തിസ്സന്തി. ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ പന, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, അത്ഥി തേ കോചി അനുസായികോ ആബാധോ’’തി? ‘‘അത്ഥി മേ, ഭോ രട്ഠപാല, അനുസായികോ ആബാധോ. അപ്പേകദാ മം, ഭോ രട്ഠപാല, മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഹോന്തി – ‘ഇദാനി രാജാ കോരബ്യോ കാലം കരിസ്സതി, ഇദാനി രാജാ കോരബ്യോ കാലം കരിസ്സതീ’’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ലഭസി ത്വം തേ മിത്താമച്ചേ ഞാതിസാലോഹിതേ – ‘ആയന്തു മേ ഭോന്തോ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, സബ്ബേവ സന്താ ഇമം വേദനം സംവിഭജഥ, യഥാഹം ലഹുകതരികം വേദനം വേദിയേയ്യ’ന്തി – ഉദാഹു ത്വംയേവ തം വേദനം വേദിയസീ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ലഭാമി തേ മിത്താമച്ചേ ഞാതിസാലോഹിതേ – ‘ആയന്തു മേ ഭോന്തോ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, സബ്ബേവ സന്താ ഇമം വേദനം സംവിഭജഥ, യഥാഹം ലഹുകതരികം വേദനം വേദിയേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ അഹമേവ തം വേദനം വേദിയാമീ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി. അതാണോ ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ അനഭിസ്സരോ.

‘‘സംവിജ്ജതി ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഭൂമിഗതഞ്ച വേഹാസഗതഞ്ച. ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ പന, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യഥാ ത്വം ഏതരഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേസി, ലച്ഛസി ത്വം പരത്ഥാപി – ‘ഏവമേവാഹം ഇമേഹേവ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേമീ’തി, ഉദാഹു അഞ്ഞേ ഇമം ഭോഗം പടിപജ്ജിസ്സന്തി, ത്വം പന യഥാകമ്മം ഗമിസ്സസീ’’തി? ‘‘യഥാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ഏതരഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേമി, നാഹം ലച്ഛാമി പരത്ഥാപി – ‘ഏവമേവ ഇമേഹേവ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേമീ’തി. അഥ ഖോ അഞ്ഞേ ഇമം ഭോഗം പടിപജ്ജിസ്സന്തി; അഹം പന യഥാകമ്മം ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി. അസ്സകോ ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം.

‘‘‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഫീതം കുരും അജ്ഝാവസസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ രട്ഠപാല, ഫീതം കുരും അജ്ഝാവസാമീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സദ്ധായികോ പച്ചയികോ. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യഗ്ഘേ, മഹാരാജ, ജാനേയ്യാസി, അഹം ആഗച്ഛാമി പുരത്ഥിമായ ദിസായ? തത്ഥദ്ദസം മഹന്തം ജനപദം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബഹുജനം ആകിണ്ണമനുസ്സം. ബഹൂ തത്ഥ ഹത്ഥികായാ അസ്സകായാ രഥകായാ പത്തികായാ; ബഹു തത്ഥ ധനധഞ്ഞം [ദന്താജിനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; ബഹു തത്ഥ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം അകതഞ്ചേവ കതഞ്ച; ബഹു തത്ഥ ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹോ. സക്കാ ച താവതകേനേവ ബലമത്തേന [ബലത്ഥേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ബഹലത്ഥേന (ക.)] അഭിവിജിനിതും. അഭിവിജിന, മഹാരാജാ’തി, കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘തമ്പി മയം, ഭോ രട്ഠപാല, അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസേയ്യാമാ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പച്ഛിമായ ദിസായ… ഉത്തരായ ദിസായ… ദക്ഖിണായ ദിസായ… പരസമുദ്ദതോ സദ്ധായികോ പച്ചയികോ. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യഗ്ഘേ, മഹാരാജ, ജാനേയ്യാസി, അഹം ആഗച്ഛാമി പരസമുദ്ദതോ? തത്ഥദ്ദസം മഹന്തം ജനപദം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബഹുജനം ആകിണ്ണമനുസ്സം. ബഹൂ തത്ഥ ഹത്ഥികായാ അസ്സകായാ രഥകായാ പത്തികായാ; ബഹു തത്ഥ ധനധഞ്ഞം; ബഹു തത്ഥ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം അകതഞ്ചേവ കതഞ്ച; ബഹു തത്ഥ ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹോ. സക്കാ ച താവതകേനേവ ബലമത്തേന അഭിവിജിനിതും. അഭിവിജിന, മഹാരാജാ’തി, കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘തമ്പി മയം, ഭോ രട്ഠപാല, അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസേയ്യാമാ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി. ഊനോ ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ. ഇദം വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

൩൦൭. ‘‘പസ്സാമി ലോകേ സധനേ മനുസ്സേ,

ലദ്ധാന വിത്തം ന ദദന്തി മോഹാ;

ലുദ്ധാ ധനം [ലദ്ധാ ധനം (ക.)] സന്നിചയം കരോന്തി,

ഭിയ്യോവ കാമേ അഭിപത്ഥയന്തി.

‘‘രാജാ പസയ്ഹാ പഥവിം വിജിത്വാ,

സസാഗരന്തം മഹിമാവസന്തോ [മഹിയാ വസന്തോ (സീ. ക.)];

ഓരം സമുദ്ദസ്സ അതിത്തരൂപോ,

പാരം സമുദ്ദസ്സപി പത്ഥയേഥ.

‘‘രാജാ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ മനുസ്സാ,

അവീതതണ്ഹാ [അതിത്തതണ്ഹാ (ക.)] മരണം ഉപേന്തി;

ഊനാവ ഹുത്വാന ജഹന്തി ദേഹം,

കാമേഹി ലോകമ്ഹി ന ഹത്ഥി തിത്തി.

‘‘കന്ദന്തി നം ഞാതീ പകിരിയ കേസേ,

അഹോവതാ നോ അമരാതി ചാഹു;

വത്ഥേന നം പാരുതം നീഹരിത്വാ,

ചിതം സമാദായ [സമാധായ (സീ.)] തതോഡഹന്തി.

‘‘സോ ഡയ്ഹതി സൂലേഹി തുജ്ജമാനോ,

ഏകേന വത്ഥേന പഹായ ഭോഗേ;

ന മീയമാനസ്സ ഭവന്തി താണാ,

ഞാതീധ മിത്താ അഥ വാ സഹായാ.

‘‘ദായാദകാ തസ്സ ധനം ഹരന്തി,

സത്തോ പന ഗച്ഛതി യേന കമ്മം;

ന മീയമാനം ധനമന്വേതി കിഞ്ചി,

പുത്താ ച ദാരാ ച ധനഞ്ച രട്ഠം.

‘‘ന ദീഘമായും ലഭതേ ധനേന, ന ചാപി വിത്തേന ജരം വിഹന്തി;

അപ്പം ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ, അസസ്സതം വിപ്പരിണാമധമ്മം.

‘‘അഡ്ഢാ ദലിദ്ദാ ച ഫുസന്തി ഫസ്സം,

ബാലോ ച ധീരോ ച തഥേവ ഫുട്ഠോ;

ബാലോ ച ബാല്യാ വധിതോവ സേതി,

ധീരോ ച [ധീരോവ (ക.)] ന വേധതി ഫസ്സഫുട്ഠോ.

‘‘തസ്മാ ഹി പഞ്ഞാവ ധനേന സേയ്യോ,

യായ വോസാനമിധാധിഗച്ഛതി;

അബ്യോസിതത്താ [അസോസിതത്താ (സീ. പീ.)] ഹി ഭവാഭവേസു,

പാപാനി കമ്മാനി കരോന്തി മോഹാ.

‘‘ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം,

സംസാരമാപജ്ജ പരമ്പരായ;

തസ്സപ്പപഞ്ഞോ അഭിസദ്ദഹന്തോ,

ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം.

‘‘ചോരോ യഥാ സന്ധിമുഖേ ഗഹിതോ,

സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ;

ഏവം പജാ പേച്ച പരമ്ഹി ലോകേ,

സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ.

‘‘കാമാഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ,

വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്തം;

ആദീനവം കാമഗുണേസു ദിസ്വാ,

തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ.

‘‘ദുമപ്ഫലാനേവ പതന്തി മാണവാ,

ദഹരാ ച വുഡ്ഢാ ച സരീരഭേദാ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ [ഏവമ്പി ദിസ്വാ (സീ.), ഏതം വിദിത്വാ (സ്യാ. കം.)] പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ,

അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോ’’തി.

രട്ഠപാലസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. മഘദേവസുത്തം

൩൦൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ മിഥിലായം വിഹരതി മഘദേവഅമ്ബവനേ [മഖാദേവഅമ്ബവനേ (സീ. പീ.), മഗ്ഘദേവഅമ്ബവനേ (ക.)]. അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരസ്മിം പദേസേ സിതം പാത്വാകാസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കോ നു ഖോ ഹേതു, കോ പച്ചയോ ഭഗവതോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായ? ന അകാരണേന തഥാഗതാ സിതം പാതുകരോന്തീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ ഭഗവതോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായ? ന അകാരണേന തഥാഗതാ സിതം പാതുകരോന്തീ’’തി. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, ഇമിസ്സായേവ മിഥിലായം രാജാ അഹോസി മഘദേവോ നാമ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മേ ഠിതോ മഹാരാജാ; ധമ്മം ചരതി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച; ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസതി ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സ. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഘദേവോ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന കപ്പകം ആമന്തേസി – ‘യദാ മേ, സമ്മ കപ്പക, പസ്സേയ്യാസി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി, അഥ മേ ആരോചേയ്യാസീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പച്ചസ്സോസി. അദ്ദസാ ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി. ദിസ്വാന രാജാനം മഘദേവം ഏതദവോച – ‘പാതുഭൂതാ ഖോ ദേവസ്സ ദേവദൂതാ, ദിസ്സന്തി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനീ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ കപ്പക, താനി പലിതാനി സാധുകം സണ്ഡാസേന ഉദ്ധരിത്വാ മമ അഞ്ജലിസ്മിം പതിട്ഠാപേഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പടിസ്സുത്വാ താനി പലിതാനി സാധുകം സണ്ഡാസേന ഉദ്ധരിത്വാ രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ അഞ്ജലിസ്മിം പതിട്ഠാപേസി.

൩൦൯. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഘദേവോ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘പാതുഭൂതാ ഖോ മേ, താത കുമാര, ദേവദൂതാ; ദിസ്സന്തി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി; ഭുത്താ ഖോ പന മേ മാനുസകാ കാമാ; സമയോ ദിബ്ബേ കാമേ പരിയേസിതും. ഏഹി ത്വം, താത കുമാര, ഇമം രജ്ജം പടിപജ്ജ. അഹം പന കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമി. തേന ഹി, താത കുമാര, യദാ ത്വമ്പി പസ്സേയ്യാസി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി, അഥ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യാസി. യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാസി, മാ ഖോ മേ ത്വം അന്തിമപുരിസോ അഹോസി. യസ്മിം ഖോ, താത കുമാര, പുരിസയുഗേ വത്തമാനേ ഏവരൂപസ്സ കല്യാണസ്സ വത്തസ്സ സമുച്ഛേദോ ഹോതി സോ തേസം അന്തിമപുരിസോ ഹോതി. തം താഹം, താത കുമാര, ഏവം വദാമി – യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാസി, മാ ഖോ മേ ത്വം അന്തിമപുരിസോ അഹോസീ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഘദേവോ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), അബ്യാപജ്ജേന (ക.)] ഫരിത്വാ വിഹാസി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹാസി.

‘‘രാജാ ഖോ പനാനന്ദ, മഘദേവോ ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി കുമാരകീളിതം കീളി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഓപരജ്ജം കാരേസി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി രജ്ജം കാരേസി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ബ്രഹ്മചരിയമചരി. സോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

൩൧൦. ‘‘അഥ ഖോ രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഘദേവസ്സ പുത്തോ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന കപ്പകം ആമന്തേസി – ‘യദാ മേ, സമ്മ കപ്പക, പസ്സേയ്യാസി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി, അഥ ഖോ ആരോചേയ്യാസീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി. അദ്ദസാ ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തസ്സ സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി. ദിസ്വാന രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തം ഏതദവോച – ‘പാതുഭൂതാ ഖോ ദേവസ്സ ദേവദൂതാ; ദിസ്സന്തി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനീ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ കപ്പക, താനി പലിതാനി സാധുകം സണ്ഡാസേന ഉദ്ധരിത്വാ മമ അഞ്ജലിസ്മിം പതിട്ഠാപേഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ താനി പലിതാനി സാധുകം സണ്ഡാസേന ഉദ്ധരിത്വാ രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തസ്സ അഞ്ജലിസ്മിം പതിട്ഠാപേസി.

‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തോ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘പാതുഭൂതാ ഖോ, മേ, താത കുമാര, ദേവദൂതാ; ദിസ്സന്തി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി; ഭുത്താ ഖോ പന മേ മാനുസകാ കാമാ; സമയോ ദിബ്ബേ കാമേ പരിയേസിതും. ഏഹി ത്വം, താത കുമാര, ഇമം രജ്ജം പടിപജ്ജ. അഹം പന കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമി. തേന ഹി, താത കുമാര, യദാ ത്വമ്പി പസ്സേയ്യാസി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി, അഥ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യാസി. യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാസി, മാ ഖോ മേ ത്വം അന്തിമപുരിസോ അഹോസി. യസ്മിം ഖോ, താത കുമാര, പുരിസയുഗേ വത്തമാനേ ഏവരൂപസ്സ കല്യാണസ്സ വത്തസ്സ സമുച്ഛേദോ ഹോതി സോ തേസം അന്തിമപുരിസോ ഹോതി. തം താഹം, താത കുമാര, ഏവം വദാമി – യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാസി, മാ ഖോ മേ ത്വം അന്തിമപുരിസോ അഹോസീ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഘദേവസ്സ പുത്തോ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹാസി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹാസി. രഞ്ഞോ ഖോ പനാനന്ദ, മഘദേവസ്സ പുത്തോ ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി കുമാരകീളിതം കീളി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഓപരജ്ജം കാരേസി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി രജ്ജം കാരേസി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ബ്രഹ്മചരിയമചരി. സോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

൩൧൧. ‘‘രഞ്ഞോ ഖോ പനാനന്ദ, മഘദേവസ്സ പുത്തപപുത്തകാ തസ്സ പരമ്പരാ ചതുരാസീതിരാജസഹസ്സാനി [ചതുരാസീതിഖത്തിയസഹസ്സാനി (സീ. പീ.), ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി (സ്യാ. കം.)] ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിംസു. തേ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരിംസു, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരിംസു. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരിംസു, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരിംസു. ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി കുമാരകീളിതം കീളിംസു, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഓപരജ്ജം കാരേസും, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി രജ്ജം കാരേസും, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ ബ്രഹ്മചരിയമചരിംസു. തേ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗാ അഹേസും. നിമി തേസം രാജാ [രാജാനം (സീ. പീ.)] പച്ഛിമകോ അഹോസി ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മേ ഠിതോ മഹാരാജാ; ധമ്മം ചരതി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച; ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസതി ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സ.

൩൧൨. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, ദേവാനം താവതിംസാനം സുധമ്മായം സഭായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘ലാഭാ വത, ഭോ, വിദേഹാനം, സുലദ്ധം വത, ഭോ, വിദേഹാനം, യേസം നിമി രാജാ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മേ ഠിതോ മഹാരാജാ; ധമ്മം ചരതി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച; ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസതി ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സാ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി – ‘ഇച്ഛേയ്യാഥ നോ തുമ്ഹേ, മാരിസാ, നിമിം രാജാനം ദട്ഠു’ന്തി? ‘ഇച്ഛാമ മയം, മാരിസ, നിമിം രാജാനം ദട്ഠു’ന്തി. തേന ഖോ പന, ആനന്ദ, സമയേന നിമി രാജാ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ സീസംന്ഹാതോ [സസീസം നഹാതോ (സീ.), സീസന്ഹാതോ (സ്യാ. കം.)] ഉപോസഥികോ ഉപരിപാസാദവരഗതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ദേവേസു താവതിംസേസു അന്തരഹിതോ നിമിസ്സ രഞ്ഞോ പമുഖേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ നിമിം രാജാനം ഏതദവോച – ‘ലാഭാ തേ, മഹാരാജ, സുലദ്ധം തേ, മഹാരാജ. ദേവാ, മഹാരാജ, താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം കിത്തയമാനരൂപാ സന്നിസിന്നാ – ‘‘ലാഭാ വത, ഭോ, വിദേഹാനം, സുലദ്ധം വത, ഭോ, വിദേഹാനം, യേസം നിമി രാജാ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മേ ഠിതോ മഹാരാജാ; ധമ്മം ചരതി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച; ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസതി ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സാ’’തി. ദേവാ തേ, മഹാരാജ, താവതിംസാ ദസ്സനകാമാ. തസ്സ തേ അഹം, മഹാരാജ, സഹസ്സയുത്തം ആജഞ്ഞരഥം പഹിണിസ്സാമി; അഭിരുഹേയ്യാസി, മഹാരാജ, ദിബ്ബം യാനം അവികമ്പമാനോ’തി. അധിവാസേസി ഖോ, ആനന്ദ, നിമി രാജാ തുണ്ഹീഭാവേന.

൩൧൩. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ നിമിസ്സ രഞ്ഞോ അധിവാസനം വിദിത്വാ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – നിമിസ്സ രഞ്ഞോ പമുഖേ അന്തരഹിതോ ദേവേസു താവതിംസേസു പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ മാതലിം സങ്ഗാഹകം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ മാതലി, സഹസ്സയുത്തം ആജഞ്ഞരഥം യോജേത്വാ നിമിം രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേഹി – അയം തേ, മഹാരാജ, സഹസ്സയുത്തോ ആജഞ്ഞരഥോ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന പേസിതോ; അഭിരുഹേയ്യാസി, മഹാരാജ, ദിബ്ബം യാനം അവികമ്പമാനോ’തി. ‘ഏവം, ഭദ്ദന്തവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, മാതലി സങ്ഗാഹകോ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ സഹസ്സയുത്തം ആജഞ്ഞരഥം യോജേത്വാ നിമിം രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച – ‘അയം തേ, മഹാരാജ, സഹസ്സയുത്തോ ആജഞ്ഞരഥോ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന പേസിതോ; അഭിരുഹ, മഹാരാജ, ദിബ്ബം യാനം അവികമ്പമാനോ. അപി ച, മഹാരാജ, കതമേന തം നേമി, യേന വാ പാപകമ്മാ പാപകാനം കമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേന്തി, യേന വാ കല്യാണകമ്മാ കല്യാണകമ്മാനം വിപാകം പടിസംവേദേന്തീ’തി? ‘ഉഭയേനേവ മം, മാതലി, നേഹീ’തി. സമ്പവേസേസി [സമ്പാപേസി (സീ. പീ.)] ഖോ, ആനന്ദ, മാതലി, സങ്ഗാഹകോ നിമിം രാജാനം സുധമ്മം സഭം. അദ്ദസാ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ നിമിം രാജാനം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന നിമിം രാജാനം ഏതദവോച – ‘ഏഹി ഖോ, മഹാരാജ. സ്വാഗതം, മഹാരാജ. ദേവാ തേ ദസ്സനകാമാ, മഹാരാജ, താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം കിത്തയമാനരൂപാ സന്നിസിന്നാ – ‘‘ലാഭാ വത, ഭോ, വിദേഹാനം, സുലദ്ധം വത, ഭോ, വിദേഹാനം, യേസം നിമി രാജാ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ധമ്മേ ഠിതോ മഹാരാജാ; ധമ്മം ചരതി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച; ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസതി ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സാ’’തി. ദേവാ തേ, മഹാരാജ, താവതിംസാ ദസ്സനകാമാ. അഭിരമ, മഹാരാജ, ദേവേസു ദേവാനുഭാവേനാ’തി. ‘അലം, മാരിസ, തത്ഥേവ മം മിഥിലം പടിനേതു. തഥാഹം ധമ്മം ചരിസ്സാമി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച; ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസാമി ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സാ’തി.

൩൧൪. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ മാതലിം സങ്ഗാഹകം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ മാതലി, സഹസ്സയുത്തം ആജഞ്ഞരഥം യോജേത്വാ നിമിം രാജാനം തത്ഥേവ മിഥിലം പടിനേഹീ’തി. ‘ഏവം, ഭദ്ദന്തവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, മാതലി സങ്ഗാഹകോ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ സഹസ്സയുത്തം ആജഞ്ഞരഥം യോജേത്വാ നിമിം രാജാനം തത്ഥേവ മിഥിലം പടിനേസി. തത്ര സുദം, ആനന്ദ, നിമി രാജാ ധമ്മം ചരതി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു നേഗമേസു ചേവ ജാനപദേസു ച, ഉപോസഥഞ്ച ഉപവസതി ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിം അട്ഠമിഞ്ച പക്ഖസ്സാതി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, നിമി രാജാ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന കപ്പകം ആമന്തേസി – ‘യദാ മേ, സമ്മ കപ്പക, പസ്സേയ്യാസി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി, അഥ മേ ആരോചേയ്യാസീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ നിമിസ്സ രഞ്ഞോ പച്ചസ്സോസി. അദ്ദസാ ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന നിമിസ്സ രഞ്ഞോ സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി. ദിസ്വാന നിമിം രാജാനം ഏതദവോച – ‘പാതുഭൂതാ ഖോ ദേവസ്സ ദേവദൂതാ; ദിസ്സന്തി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനീ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ കപ്പക, താനി പലിതാനി സാധുകം സണ്ഡാസേന ഉദ്ധരിത്വാ മമ അഞ്ജലിസ്മിം പതിട്ഠാപേഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, കപ്പകോ നിമിസ്സ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ താനി പലിതാനി സാധുകം സണ്ഡാസേന ഉദ്ധരിത്വാ നിമിസ്സ രഞ്ഞോ അഞ്ജലിസ്മിം പതിട്ഠാപേസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, നിമി രാജാ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘പാതുഭൂതാ ഖോ മേ, താത കുമാര, ദേവദൂതാ; ദിസ്സന്തി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി; ഭുത്താ ഖോ പന മേ മാനുസകാ കാമാ; സമയോ ദിബ്ബേ കാമേ പരിയേസിതും. ഏഹി ത്വം, താത കുമാര, ഇമം രജ്ജം പടിപജ്ജ. അഹം പന കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമി. തേന ഹി, താത കുമാര, യദാ ത്വമ്പി പസ്സേയ്യാസി സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി, അഥ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യാസി. യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാസി, മാ ഖോ മേ ത്വം അന്തിമപുരിസോ അഹോസി. യസ്മിം ഖോ, താത കുമാര, പുരിസയുഗേ വത്തമാനേ ഏവരൂപസ്സ കല്യാണസ്സ വത്തസ്സ സമുച്ഛേദോ ഹോതി സോ തേസം അന്തിമപുരിസോ ഹോതി. തം താഹം, താത കുമാര, ഏവം വദാമി – ‘യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാസി, മാ ഖോ മേ ത്വം അന്തിമപുരിസോ അഹോസീ’തി.

൩൧൫. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, നിമി രാജാ കപ്പകസ്സ ഗാമവരം ദത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം സാധുകം രജ്ജേ സമനുസാസിത്വാ ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹാസി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം; ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹാസി. നിമി ഖോ, പനാനന്ദ, രാജാ ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി കുമാരകീളിതം കീളി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഓപരജ്ജം കാരേസി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി രജ്ജം കാരേസി, ചതുരാസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ഇമസ്മിംയേവ മഘദേവഅമ്ബവനേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ബ്രഹ്മചരിയമചരി. സോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി. നിമിസ്സ ഖോ പനാനനന്ദ, രഞ്ഞോ കളാരജനകോ നാമ പുത്തോ അഹോസി. ന സോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. സോ തം കല്യാണം വത്തം സമുച്ഛിന്ദി. സോ തേസം അന്തിമപുരിസോ അഹോസി.

൩൧൬. ‘‘സിയാ ഖോ പന തേ, ആനന്ദ, ഏവമസ്സ – ‘അഞ്ഞോ നൂന തേന സമയേന രാജാ മഘദേവോ അഹോസി, യേന തം കല്യാണം വത്തം നിഹിത’ന്തി [യോ തം കല്യാണം വത്തം നിഹിനീതി (സീ.)]. ന ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അഹം തേന സമയേന രാജാ മഘദേവോ അഹോസിം. (അഹം തം കല്യാണം വത്തം നിഹിനിം,) [( ) നത്ഥി (ക.)] മയാ തം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം; പച്ഛിമാ ജനതാ അനുപ്പവത്തേസി. തം ഖോ പനാനന്ദ, കല്യാണം വത്തം ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, യാവദേവ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ. ഇദം ഖോ പനാനന്ദ, ഏതരഹി മയാ കല്യാണം വത്തം നിഹിതം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. കതമഞ്ചാനന്ദ, ഏതരഹി മയാ കല്യാണം വത്തം നിഹിതം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധി. ഇദം ഖോ, ആനന്ദ, ഏതരഹി മയാ കല്യാണം വത്തം നിഹിതം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. തം വോ അഹം, ആനന്ദ, ഏവം വദാമി – ‘യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാഥ, മാ ഖോ മേ തുമ്ഹേ അന്തിമപുരിസാ അഹുവത്ഥ’. യസ്മിം ഖോ, ആനന്ദ, പുരിസയുഗേ വത്തമാനേ ഏവരൂപസ്സ കല്യാണസ്സ വത്തസ്സ സമുച്ഛേദോ ഹോതി സോ തേസം അന്തിമപുരിസോ ഹോതി. തം വോ അഹം, ആനന്ദ, ഏവം വദാമി – ‘യേന മേ ഇദം കല്യാണം വത്തം നിഹിതം അനുപ്പവത്തേയ്യാഥ, മാ ഖോ മേ തുമ്ഹേ അന്തിമപുരിസാ അഹുവത്ഥാ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഘദേവസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. മധുരസുത്തം

൩൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ മധുരായം വിഹരതി ഗുന്ദാവനേ. അസ്സോസി ഖോ രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, കച്ചാനോ മധുരായം [മഥുരായം (ടീകാ)] വിഹരതി ഗുന്ദാവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം കച്ചാനം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ ബഹുസ്സുതോ ചിത്തകഥീ കല്യാണപടിഭാനോ വുദ്ധോ ചേവ അരഹാ ച’. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ ഭദ്രം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി മധുരായ നിയ്യാസി മഹച്ചരാജാനുഭാവേന ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ദസ്സനായ. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ യേനായസ്മാ മഹാകച്ചാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകച്ചാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭോ കച്ചാന, ഏവമാഹംസു – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. ഇധ ഭവം കച്ചാനോ കിമക്ഖായീ’’തി? ‘‘ഘോസോയേവ ഖോ ഏസോ, മഹാരാജ, ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’തി. തദമിനാപേതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോയേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൧൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഖത്തിയസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘ഖത്തിയസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ … ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ … ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, വേസ്സസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘വേസ്സസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, സുദ്ദസ്സ ചേപി ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി? ‘‘സുദ്ദസ്സ ചേപി, ഭോ കച്ചാന, ഇജ്ഝേയ്യ ധനേന വാ ധഞ്ഞേന വാ രജതേന വാ ജാതരൂപേന വാ സുദ്ദോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീതി… ഖത്തിയോപിസ്സാസ്സ… ബ്രാഹ്മണോപിസ്സാസ്സ… വേസ്സോപിസ്സാസ്സ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിംകാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം [നാസം (സീ.), നാഹം (സ്യാ. കം.)] ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൧൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ഖത്തിയോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠി [മിച്ഛാദിട്ഠീ (സബ്ബത്ഥ)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ കാമേസുമിച്ഛാചാരീ മുസാവാദീ പിസുണവാചോ ഫരുസവാചോ സമ്ഫപ്പലാപീ അഭിജ്ഝാലു ബ്യാപന്നചിത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, മഹാരാജ! സാധു ഖോ തേ ഏതം, മഹാരാജ, ഏവം ഹോതി, സാധു ച പന തേ ഏതം അരഹതം സുതം. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ബ്രാഹ്മണോ…പേ… ഇധസ്സ വേസ്സോ…പേ… ഇധസ്സ സുദ്ദോ പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതീ അദിന്നാദായീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, മഹാരാജ! സാധു ഖോ തേ ഏതം, മഹാരാജ, ഏവം ഹോതി, സാധു ച പന തേ ഏതം അരഹതം സുതം. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൨൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ഖത്തിയോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ, അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠി [സമ്മാദിട്ഠീ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഖത്തിയോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ, ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ, സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ, അനഭിജ്ഝാലു അബ്യാപന്നചിത്തോ സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, മഹാരാജ! സാധു ഖോ തേ ഏതം, മഹാരാജ, ഏവം ഹോതി, സാധു ച പന തേ ഏതം അരഹതം സുതം. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധസ്സ ബ്രാഹ്മണോ, ഇധസ്സ വേസ്സോ, ഇധസ്സ സുദ്ദോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സുദ്ദോപി ഹി, ഭോ കച്ചാന, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഏവം മേ ഏത്ഥ ഹോതി, ഏവഞ്ച പന മേ ഏതം അരഹതം സുത’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, മഹാരാജ! സാധു ഖോ തേ ഏതം, മഹാരാജ, ഏവം ഹോതി, സാധു ച പന തേ ഏതം അരഹതം സുതം. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൨൧. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ഖത്തിയോ സന്ധിം വാ ഛിന്ദേയ്യ, നില്ലോപം വാ ഹരേയ്യ, ഏകാഗാരികം വാ കരേയ്യ, പരിപന്ഥേ വാ തിട്ഠേയ്യ, പരദാരം വാ ഗച്ഛേയ്യ, തഞ്ചേ തേ പുരിസാ ഗഹേത്വാ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ. ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഘാതേയ്യാമ വാ, ഭോ കച്ചാന, ജാപേയ്യാമ വാ പബ്ബാജേയ്യാമ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘ഖത്തിയോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; ചോരോത്വേവ സങ്ഖ്യം [സങ്ഖം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ബ്രാഹ്മണോ, ഇധ വേസ്സോ, ഇധ സുദ്ദോ സന്ധിം വാ ഛിന്ദേയ്യ, നില്ലോപം വാ ഹരേയ്യ, ഏകാഗാരികം വാ കരേയ്യ, പരിപന്ഥേ വാ തിട്ഠേയ്യ, പരദാരം വാ ഗച്ഛേയ്യ, തഞ്ചേ തേ പുരിസാ ഗഹേത്വാ ദസ്സേയ്യും – ‘അയം തേ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ. ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ഘാതേയ്യാമ വാ, ഭോ കച്ചാന, ജാപേയ്യാമ വാ പബ്ബാജേയ്യാമ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘സുദ്ദോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; ചോരോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൨൨. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ഖത്തിയോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ അസ്സ വിരതോ പാണാതിപാതാ, വിരതോ അദിന്നാദാനാ, വിരതോ മുസാവാദാ, രത്തൂപരതോ, ഏകഭത്തികോ, ബ്രഹ്മചാരീ, സീലവാ, കല്യാണധമ്മോ? കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘അഭിവാദേയ്യാമ വാ [പി (ദീ. നി. ൧.൧൮൪, ൧൮൭ സാമഞ്ഞഫലേ)], ഭോ കച്ചാന, പച്ചുട്ഠേയ്യാമ വാ ആസനേന വാ നിമന്തേയ്യാമ അഭിനിമന്തേയ്യാമ വാ നം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി ധമ്മികം വാ അസ്സ രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘ഖത്തിയോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; സമണോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ബ്രാഹ്മണോ, ഇധ വേസ്സോ, ഇധ സുദ്ദോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ അസ്സ വിരതോ പാണാതിപാതാ, വിരതോ അദിന്നാദാനാ വിരതോ മുസാവാദാ, രത്തൂപരതോ, ഏകഭത്തികോ, ബ്രഹ്മചാരീ, സീലവാ, കല്യാണധമ്മോ? കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘അഭിവാദേയ്യാമ വാ, ഭോ കച്ചാന, പച്ചുട്ഠേയ്യാമ വാ ആസനേന വാ നിമന്തേയ്യാമ അഭിനിമന്തേയ്യാമ വാ നം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി ധമ്മികം വാ അസ്സ രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹേയ്യാമ. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ, ഭോ കച്ചാന, പുബ്ബേ ‘സുദ്ദോ’തി സമഞ്ഞാ സാസ്സ അന്തരഹിതാ; സമണോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി നോ വാ? കഥം വാ തേ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ കച്ചാന, ഏവം സന്തേ, ഇമേ ചത്താരോ വണ്ണാ സമസമാ ഹോന്തി. നേസം ഏത്ഥ കിഞ്ചി നാനാകരണം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, പരിയായേന വേദിതബ്ബം യഥാ ഘോസോ യേവേസോ ലോകസ്മിം – ‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണോവ സുക്കോ വണ്ണോ, കണ്ഹോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ; ബ്രാഹ്മണാവ സുജ്ഝന്തി, നോ അബ്രാഹ്മണാ; ബ്രാഹ്മണാവ ബ്രഹ്മുനോ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ബ്രഹ്മജാ ബ്രഹ്മനിമ്മിതാ ബ്രഹ്മദായാദാ’’’തി.

൩൨൩. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാധുരോ അവന്തിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകച്ചാനം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന, അഭിക്കന്തം, ഭോ കച്ചാന! സേയ്യഥാപി, ഭോ കച്ചാന, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഭോതാ കച്ചാനേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം കച്ചാനം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം കച്ചാനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ‘‘മാ ഖോ മം ത്വം, മഹാരാജ, സരണം അഗമാസി. തമേവ ത്വം [തമേതം ത്വം (സ്യാ. കം.), തമേതം (ക.)] ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛ യമഹം സരണം ഗതോ’’തി. ‘‘കഹം പന, ഭോ കച്ചാന, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി? ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ഖോ, മഹാരാജ, ഏതരഹി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി. ‘‘സചേപി മയം, ഭോ കച്ചാന, സുണേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസസു യോജനേസു, ദസപി മയം യോജനാനി ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. സചേപി മയം, ഭോ കച്ചാന, സുണേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം വീസതിയാ യോജനേസു, തിംസായ യോജനേസു, ചത്താരീസായ യോജനേസു, പഞ്ഞാസായ യോജനേസു, പഞ്ഞാസമ്പി മയം യോജനാനി ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. യോജനസതേ ചേപി മയം ഭോ കച്ചാന, സുണേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം, യോജനസതമ്പി മയം ഗച്ഛേയ്യാമ തം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. യതോ ച, ഭോ കച്ചാന, പരിനിബ്ബുതോ സോ ഭഗവാ, പരിനിബ്ബുതമ്പി മയം ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം കച്ചാനോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

മധുരസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ബോധിരാജകുമാരസുത്തം

൩൨൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുസുമാരഗിരേ ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന ബോധിസ്സ രാജകുമാരസ്സ കോകനദോ [കോകനുദോ (സ്യാ. കം. ക.)] നാമ പാസാദോ അചിരകാരിതോ ഹോതി അനജ്ഝാവുട്ഠോ സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേന. അഥ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ സഞ്ജികാപുത്തം മാണവം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ സഞ്ജികാപുത്ത, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദ, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – ‘ബോധി, ഭന്തേ, രാജകുമാരോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘അധിവാസേതു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ ബോധിസ്സ രാജകുമാരസ്സ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സഞ്ജികാപുത്തോ മാണവോ ബോധിസ്സ രാജകുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സഞ്ജികാപുത്തോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ബോധി ഖോ [ബോധി ഭോ ഗോതമ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] രാജകുമാരോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതി. ഏവഞ്ച വദേതി – ‘അധിവാസേതു കിര ഭവം ഗോതമോ ബോധിസ്സ രാജകുമാരസ്സ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ സഞ്ജികാപുത്തോ മാണവോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന ബോധി രാജകുമാരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ബോധിം രാജകുമാരം ഏതദവോച – ‘‘അവോചുമ്ഹ ഭോതോ വചനേന തം ഭവന്തം ഗോതമം – ‘ബോധി ഖോ രാജകുമാരോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതി. ഏവഞ്ച വദേതി – അധിവാസേതു കിര ഭവം ഗോതമോ ബോധിസ്സ രാജകുമാരസ്സ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’തി. അധിവുട്ഠഞ്ച പന സമണേന ഗോതമേനാ’’തി.

൩൨൫. അഥ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ, കോകനദഞ്ച പാസാദം ഓദാതേഹി ദുസ്സേഹി സന്ഥരാപേത്വാ യാവ പച്ഛിമസോപാനകളേവരാ [കളേബരാ (സീ.)], സഞ്ജികാപുത്തം മാണവം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ സഞ്ജികാപുത്ത, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേഹി – ‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സഞ്ജികാപുത്തോ മാണവോ ബോധിസ്സ രാജകുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ബോധിസ്സ രാജകുമാരസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ബോധി രാജകുമാരോ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ ഹോതി ഭഗവന്തം ആഗമയമാനോ. അദ്ദസാ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പുരക്ഖത്വാ യേന കോകനദോ പാസാദോ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പച്ഛിമം സോപാനകളേവരം നിസ്സായ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിരുഹതു [അഭിരൂഹതു (സ്യാ. കം. പീ.) അക്കമതു (ചൂളവ. ൨൬൮)], ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുസ്സാനി, അഭിരുഹതു സുഗതോ ദുസ്സാനി; യം മമ അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിരുഹതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ. ദുസ്സാനി, അഭിരുഹതു സുഗതോ ദുസ്സാനി; യം മമ അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

൩൨൬. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അപലോകേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ബോധിം രാജകുമാരം ഏതദവോച – ‘‘സംഹരതു, രാജകുമാര, ദുസ്സാനി; ന ഭഗവാ ചേലപടികം [ചേലപത്തികം (സീ. പീ.)] അക്കമിസ്സതി. പച്ഛിമം ജനതം തഥാഗതോ അനുകമ്പതീ’’തി [അപലോകേതീതി (സബ്ബത്ഥ)]. അഥ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ ദുസ്സാനി സംഹരാപേത്വാ ഉപരികോകനദപാസാദേ [ഉപരികോകനദേ പാസാദേ (സീ. പീ. വിനയേച), ഉപരികോകനദേ (സ്യാ. കം.)] ആസനാനി പഞ്ഞപേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ കോകനദം പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ബോധി രാജകുമാരോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ന ഖോ സുഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം, ദുക്ഖേന ഖോ സുഖം അധിഗന്തബ്ബ’’’ന്തി.

൩൨൭. ‘‘മയ്ഹമ്പി ഖോ, രാജകുമാര, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ സുഖേന സുഖം അധിഗന്തബ്ബം, ദുക്ഖേന ഖോ സുഖം അധിഗന്തബ്ബ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, അപരേന സമയേന ദഹരോവ സമാനോ സുസുകാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ അകാമകാനം മാതാപിതൂനം അസ്സുമുഖാനം രുദന്താനം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിം. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കിംകുസലഗവേസീ [കിംകുസലംഗവേസീ (ക.)] അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ കാലാമ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, രാജകുമാര, ആളാരോ കാലാമോ മം ഏതദവോച – ‘വിഹരതായസ്മാ, താദിസോ അയം ധമ്മോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ നചിരസ്സേവ സകം ആചരിയകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം പരിയാപുണിം. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, താവതകേനേവ ഓട്ഠപഹതമത്തേന ലപിതലാപനമത്തേന ഞാണവാദഞ്ച വദാമി, ഥേരവാദഞ്ച ജാനാമി പസ്സാമീതി ച പടിജാനാമി, അഹഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ച. തസ്സ മയ്ഹം, രാജകുമാര, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ ആളാരോ കാലാമോ ഇമം ധമ്മം കേവലം സദ്ധാമത്തകേന സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേതി; അദ്ധാ ആളാരോ കാലാമോ ഇമം ധമ്മം ജാനം പസ്സം വിഹരതീ’തി.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, രാജകുമാര, യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘കിത്താവതാ നോ, ആവുസോ കാലാമ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസീ’തി [ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]? ഏവം വുത്തേ, രാജകുമാര, ആളാരോ കാലാമോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പവേദേസി. തസ്സ മയ്ഹം, രാജകുമാര, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി സദ്ധാ, മയ്ഹംപത്ഥി സദ്ധാ; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി വീരിയം…പേ… സതി… സമാധി… പഞ്ഞാ, മയ്ഹംപത്ഥി പഞ്ഞാ. യംനൂനാഹം യം ധമ്മം ആളാരോ കാലാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേതി തസ്സ ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയായ പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. അഥ ഖ്വാഹം, രാജകുമാര, യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘ഏത്താവതാ നോ, ആവുസോ കാലാമ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി? ‘ഏത്താവതാ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമീ’തി. ‘അഹമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ഏത്താവതാ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. ‘ലാഭാ നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം നോ, ആവുസോ, യേ മയം ആയസ്മന്തം താദിസം സബ്രഹ്മചാരിം പസ്സാമ. ഇതി യാഹം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമി, തം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി. യം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി, തമഹം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമി. ഇതി യാഹം ധമ്മം ജാനാമി തം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി; യം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി തമഹം ധമ്മം ജാനാമി. ഇതി യാദിസോ അഹം, താദിസോ തുവം; യാദിസോ തുവം താദിസോ അഹം. ഏഹി ദാനി, ആവുസോ, ഉഭോവ സന്താ ഇമം ഗണം പരിഹരാമാ’തി. ഇതി ഖോ, രാജകുമാര, ആളാരോ കാലാമോ ആചരിയോ മേ സമാനോ (അത്തനോ) [( ) നത്ഥി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അന്തേവാസിം മം സമാനം അത്തനാ [അത്തനോ (സീ. പീ.)] സമസമം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസി. തസ്സ മയ്ഹം, രാജകുമാര, ഏതദഹോസി – ‘നായം ധമ്മോ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, യാവദേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപപത്തിയാ’തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, തം ധമ്മം അനലങ്കരിത്വാ തസ്മാ ധമ്മാ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിം.

൩൨൮. ‘‘സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ യേന ഉദകോ [ഉദ്ദകോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ [ആവുസോ രാമ (സീ. സ്യാ. കം. ക.) പസ്സ മ. നി. ൧.൨൭൮ പാസരാസിസുത്തേ], ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, രാജകുമാര, ഉദകോ രാമപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘വിഹരതായസ്മാ, താദിസോ അയം ധമ്മോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ നചിരസ്സേവ സകം ആചരിയകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം പരിയാപുണിം. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, താവതകേനേവ ഓട്ഠപഹതമത്തേന ലപിതലാപനമത്തേന ഞാണവാദഞ്ച വദാമി, ഥേരവാദഞ്ച ജാനാമി പസ്സാമീതി ച പടിജാനാമി, അഹഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ച. തസ്സ മയ്ഹം, രാജകുമാര, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ രാമോ ഇമം ധമ്മം കേവലം സദ്ധാമത്തകേന സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസി; അദ്ധാ രാമോ ഇമം ധമ്മം ജാനം പസ്സം വിഹാസീ’തി. അഥ ഖ്വാഹം, രാജകുമാര, യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘കിത്താവതാ നോ, ആവുസോ, രാമോ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസീ’തി? ഏവം വുത്തേ, രാജകുമാര, ഉദകോ രാമപുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പവേദേസി. തസ്സ മയ്ഹം, രാജകുമാര, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി സദ്ധാ, മയ്ഹംപത്ഥി സദ്ധാ; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി വീരിയം…പേ… സതി… സമാധി… പഞ്ഞാ, മയ്ഹംപത്ഥി പഞ്ഞാ. യംനൂനാഹം യം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേതി തസ്സ ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയായ പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, രാജകുമാര, യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ഏത്താവതാ നോ, ആവുസോ, രാമോ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി? ‘ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, രാമോ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി. ‘അഹമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ഏത്താവതാ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. ‘ലാഭാ നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം നോ, ആവുസോ, യേ മയം ആയസ്മന്തം താദിസം സബ്രഹ്മചാരിം പസ്സാമ. ഇതി യം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസി തം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി. യം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി തം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസി. ഇതി യം ധമ്മം രാമോ അഭിഞ്ഞാസി തം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി; യം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി തം ധമ്മം രാമോ അഭിഞ്ഞാസി. ഇതി യാദിസോ രാമോ അഹോസി താദിസോ തുവം, യാദിസോ തുവം താദിസോ രാമോ അഹോസി. ഏഹി ദാനി, ആവുസോ, തുവം ഇമം ഗണം പരിഹരാ’തി. ഇതി ഖോ, രാജകുമാര, ഉദകോ രാമപുത്തോ സബ്രഹ്മചാരീ മേ സമാനോ ആചരിയട്ഠാനേ മം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസി. തസ്സ മയ്ഹം, രാജകുമാര, ഏതദഹോസി – ‘നായം ധമ്മോ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, യാവദേവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപപത്തിയാ’തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, തം ധമ്മം അനലങ്കരിത്വാ തസ്മാ ധമ്മാ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിം.

൩൨൯. ‘‘സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ, മഗധേസു അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ, യേന ഉരുവേലാ സേനാനിഗമോ തദവസരിം. തത്ഥദ്ദസം രമണീയം ഭൂമിഭാഗം, പാസാദികഞ്ച വനസണ്ഡം, നദീഞ്ച സന്ദന്തിം സേതകം സുപതിത്ഥം, രമണീയം സമന്താ ച ഗോചരഗാമം. തസ്സ മയ്ഹം, രാജകുമാര, ഏതദഹോസി – ‘രമണീയോ വത, ഭോ, ഭൂമിഭാഗോ, പാസാദികോ ച വനസണ്ഡോ, നദിഞ്ച സന്ദന്തിം സേതകാ സുപതിത്ഥാ, രമണീയാ സമന്താ [സാമന്താ (?) പുരിമപിട്ഠേപി] ച ഗോചരഗാമോ. അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായാ’തി. സോ ഖോ അഹം, രാജകുമാര, തത്ഥേവ നിസീദിം – ‘അലമിദം പധാനായാ’തി. അപിസ്സു മം, രാജകുമാര, തിസ്സോ ഉപമാ പടിഭംസു അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, രാജകുമാര, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം ഉദകേ നിക്ഖിത്തം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരാരണിം ആദായ – ‘അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേസ്സാമി, തേജോ പാതുകരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, രാജകുമാര, അപി നു സോ പുരിസോ അമും അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം ഉദകേ നിക്ഖിത്തം ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേന്തോ [അഭിമത്ഥന്തോ (സ്യാ. കം. ക.)] അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭന്തേ. തം കിസ്സ ഹേതു? അദുഞ്ഹി, ഭന്തേ, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം തഞ്ച പന ഉദകേ നിക്ഖിത്തം, യാവദേവ ച പന സോ പുരിസോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാജകുമാര, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച കാമേഹി അവൂപകട്ഠാ വിഹരന്തി, യോ ച നേസം കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ സോ ച അജ്ഝത്തം ന സുപ്പഹീനോ ഹോതി, ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ. ഓപക്കമികാ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. നോ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. അയം ഖോ മം, രാജകുമാര, പഠമാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ.