൮. ബാഹിതികസുത്തം

൩൫൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ പാവിസി. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന പുബ്ബാരാമോ മിഗാരമാതുപാസാദോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ഏകപുണ്ഡരീകം നാഗം അഭിരുഹിത്വാ സാവത്ഥിയാ നിയ്യാതി ദിവാ ദിവസ്സ. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സിരിവഡ്ഢം മഹാമത്തം ആമന്തേസി – ‘‘ആയസ്മാ നോ ഏസോ, സമ്മ സിരിവഡ്ഢ, ആനന്ദോ’’തി. ‘‘ഏവം, മഹാരാജ, ആയസ്മാ ഏസോ ആനന്ദോ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദാഹി – ‘രാജാ, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സചേ കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ന കിഞ്ചി അച്ചായികം കരണീയം, ആഗമേതു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ മുഹുത്തം അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സോ പുരിസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘രാജാ, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി; ഏവഞ്ച വദേതി – ‘സചേ കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ന കിഞ്ചി അച്ചായികം കരണീയം, ആഗമേതു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ മുഹുത്തം അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യാവതികാ നാഗസ്സ ഭൂമി നാഗേന ഗന്ത്വാ നാഗാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സചേ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ന കിഞ്ചി അച്ചായികം കരണീയം, സാധു, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന അചിരവതിയാ നദിയാ തീരം തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തുണ്ഹീഭാവേന.

൩൫൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന അചിരവതിയാ നദിയാ തീരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യാവതികാ നാഗസ്സ ഭൂമി നാഗേന ഗന്ത്വാ നാഗാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഹത്ഥത്ഥരേ നിസീദതൂ’’തി. ‘‘അലം, മഹാരാജ. നിസീദ ത്വം; നിസിന്നോ അഹം സകേ ആസനേ’’തി. നിസീദി ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, സോ ഭഗവാ തഥാരൂപം കായസമാചാരം സമാചരേയ്യ, യ്വാസ്സ കായസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹീ’’തി [ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി (സബ്ബത്ഥ) അട്ഠകഥാ ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ]? ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, സോ ഭഗവാ തഥാരൂപം കായസമാചാരം സമാചരേയ്യ, യ്വാസ്സ കായസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘കിം പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, സോ ഭഗവാ തഥാരൂപം വചീസമാചാരം…പേ… മനോസമാചാരം സമാചരേയ്യ, യ്വാസ്സ മനോസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹീ’’തി [ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീതി (സബ്ബത്ഥ) അട്ഠകഥാ ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ]? ‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, സോ ഭഗവാ തഥാരൂപം മനോസമാചാരം സമാചരേയ്യ, യ്വാസ്സ മനോസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യഞ്ഹി മയം, ഭന്തേ, നാസക്ഖിമ്ഹാ പഞ്ഹേന പരിപൂരേതും തം, ഭന്തേ, ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണേന പരിപൂരിതം. യേ തേ, ഭന്തേ, ബാലാ അബ്യത്താ അനനുവിച്ച അപരിയോഗാഹേത്വാ പരേസം വണ്ണം വാ അവണ്ണം വാ ഭാസന്തി, ന മയം തം സാരതോ പച്ചാഗച്ഛാമ; യേ പന [യേ ച ഖോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] തേ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതാ വിയത്താ [ബ്യത്താ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മേധാവിനോ അനുവിച്ച പരിയോഗാഹേത്വാ പരേസം വണ്ണം വാ അവണ്ണം വാ ഭാസന്തി, മയം തം സാരതോ പച്ചാഗച്ഛാമ’’.

൩൬൦. ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, കായസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അകുസലോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ അകുസലോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ സാവജ്ജോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ സാവജ്ജോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ സബ്യാബജ്ഝോ’’ [സബ്യാപജ്ഝോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), സബ്യാപജ്ജോ (ക.)].

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ സബ്യാബജ്ഝോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ ദുക്ഖവിപാകോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ ദുക്ഖവിപാകോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; ഏവരൂപോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, വചീസമാചാരോ…പേ… മനോസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ അകുസലോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ അകുസലോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ സാവജ്ജോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ സാവജ്ജോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ സബ്യാബജ്ഝോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ സബ്യാബജ്ഝോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ ദുക്ഖവിപാകോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ ദുക്ഖവിപാകോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; ഏവരൂപോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ ഓപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, സോ ഭഗവാ സബ്ബേസംയേവ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനം വണ്ണേതീ’’തി? ‘‘സബ്ബാകുസലധമ്മപഹീനോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ കുസലധമ്മസമന്നാഗതോ’’തി.

൩൬൧. ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, കായസമാചാരോ അനോപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ കുസലോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ കുസലോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അബ്യാബജ്ഝോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ അബ്യാബജ്ഝോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ സുഖവിപാകോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കായസമാചാരോ സുഖവിപാകോ’’?

‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി; ഏവരൂപോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനോപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, വചീസമാചാരോ…പേ… മനോസമാചാരോ അനോപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ കുസലോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ കുസലോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ അബ്യാബജ്ഝോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ അബ്യാബജ്ഝോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ സുഖവിപാകോ’’.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, മനോസമാചാരോ സുഖവിപാകോ’’? ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി. തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി. ഏവരൂപോ ഖോ, മഹാരാജ, മനോസമാചാരോ അനോപാരമ്ഭോ സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി.

‘‘കിം പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, സോ ഭഗവാ സബ്ബേസംയേവ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദം വണ്ണേതീ’’തി? ‘‘സബ്ബാകുസലധമ്മപഹീനോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ കുസലധമ്മസമന്നാഗതോ’’തി.

൩൬൨. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം [സുഭാസിതമിദം (സീ.)], ഭന്തേ, ആയസ്മതാ ആനന്ദേന. ഇമിനാ ച മയം, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ സുഭാസിതേന അത്തമനാഭിരദ്ധാ. ഏവം അത്തമനാഭിരദ്ധാ ച മയം, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ സുഭാസിതേന. സചേ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഹത്ഥിരതനം കപ്പേയ്യ, ഹത്ഥിരതനമ്പി മയം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ദദേയ്യാമ. സചേ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ അസ്സരതനം കപ്പേയ്യ, അസ്സരതനമ്പി മയം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ദദേയ്യാമ. സചേ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഗാമവരം കപ്പേയ്യ, ഗാമവരമ്പി മയം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ദദേയ്യാമ. അപി ച, ഭന്തേ, മയമ്പേതം [മയമേവ തം (സീ.), മയമ്പനേതം (സ്യാ. കം.)] ജാനാമ – ‘നേതം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ കപ്പതീ’തി. അയം മേ, ഭന്തേ, ബാഹിതികാ രഞ്ഞാ മാഗധേന അജാതസത്തുനാ വേദേഹിപുത്തേന വത്ഥനാളിയാ [ഛത്തനാളിയാ (സ്യാ. കം. പീ.)] പക്ഖിപിത്വാ പഹിതാ സോളസസമാ ആയാമേന, അട്ഠസമാ വിത്ഥാരേന. തം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ‘‘അലം, മഹാരാജ, പരിപുണ്ണം മേ തിചീവര’’ന്തി.

‘‘അയം, ഭന്തേ, അചിരവതീ നദീ ദിട്ഠാ ആയസ്മതാ ചേവ ആനന്ദേന അമ്ഹേഹി ച. യദാ ഉപരിപബ്ബതേ മഹാമേഘോ അഭിപ്പവുട്ഠോ ഹോതി, അഥായം അചിരവതീ നദീ ഉഭതോ കൂലാനി സംവിസ്സന്ദന്തീ ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഇമായ ബാഹിതികായ അത്തനോ തിചീവരം കരിസ്സതി. യം പനായസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പുരാണം തിചീവരം തം സബ്രഹ്മചാരീഹി സംവിഭജിസ്സതി. ഏവായം അമ്ഹാകം ദക്ഖിണാ സംവിസ്സന്ദന്തീ മഞ്ഞേ ഗമിസ്സതി. പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ബാഹിതിക’’ന്തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ബാഹിതികം.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ ച ദാനി മയം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഗച്ഛാമ; ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, മഹാരാജ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

൩൬൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അചിരപക്കന്തസ്സ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യാവതകോ അഹോസി രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി. തഞ്ച ബാഹിതികം ഭഗവതോ പാദാസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ലാഭാ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സുലദ്ധലാഭാ, ഭിക്ഖവേ, രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ; യം രാജാ പസേനദി കോസലോ ലഭതി ആനന്ദം ദസ്സനായ, ലഭതി പയിരുപാസനായാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ബാഹിതികസുത്തം നിട്ഠിതം അട്ഠമം.