൨. രട്ഠപാലസുത്തം

൨൯൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന ഥുല്ലകോട്ഠികം [ഥൂലകോട്ഠികം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നാമ കുരൂനം നിഗമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികാ [ഥൂലകോട്ഠിതകാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കുരൂസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഥുല്ലകോട്ഠികം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി. അഥ ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി.

൨൯൪. തേന ഖോ പന സമയേന രട്ഠപാലോ നാമ കുലപുത്തോ തസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലസ്സ [അഗ്ഗകുലികസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പുത്തോ തിസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യഥാ യഥാ ഖ്വാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി [യഥാ യഥാ ഖോ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി (സീ.)], നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഥുല്ലകോട്ഠികാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കമിംസു. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ അചിരപക്കന്തേസു ഥുല്ലകോട്ഠികേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യഥാ യഥാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദം. പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി [ഏത്ഥ ‘‘ലഭേയ്യാഹം…പേ… ഉപസമ്പദം’’തി വാക്യദ്വയം സബ്ബേസുപി മൂലപോത്ഥകേസു ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയം പന സുദിന്നഭാണവാരേ ഏതം നത്ഥി. ‘‘പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി ഇദം പന വാക്യം മരമ്മപോത്ഥകേ യേവ ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയഞ്ച തദേവ അത്ഥി]. ‘‘അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വം, രട്ഠപാല, മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ‘‘ന ഖോഹം, ഭന്തേ, അനുഞ്ഞാതോ മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ‘‘ന ഖോ, രട്ഠപാല, തഥാഗതാ അനനുഞ്ഞാതം മാതാപിതൂഹി പുത്തം പബ്ബാജേന്തീ’’തി. ‘‘സ്വാഹം, ഭന്തേ, തഥാ കരിസ്സാമി യഥാ മം മാതാപിതരോ അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി.

൨൯൫. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മാതാപിതരോ ഏതദവോച – ‘‘അമ്മതാതാ, യഥാ യഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഥ മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ [സുഖപരിഹതോ (സ്യാ. കം. ക.) (ഏഹി ത്വം താത രട്ഠപാല ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേ ഹി ച, ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു, ന തം മയം അനുജാനാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ,) സബ്ബത്ഥ ദിസ്സതി, സുദിന്നകണ്ഡേ പന നത്ഥി, അട്ഠകഥാസുപി ന ദസ്സിതം]. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ മാതാപിതരോ ഏതദവോച – ‘‘അമ്മതാതാ, യഥാ യഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. ഇച്ഛാമഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഥ മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി?

൨൯൬. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ – ‘‘ന മം മാതാപിതരോ അനുജാനന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി തത്ഥേവ അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ നിപജ്ജി – ‘‘ഇധേവ മേ മരണം ഭവിസ്സതി പബ്ബജ്ജാ വാ’’തി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഏകമ്പി ഭത്തം ന ഭുഞ്ജി, ദ്വേപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, തീണിപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, ചത്താരിപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, പഞ്ചപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, ഛപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി, സത്തപി ഭത്താനി ന ഭുഞ്ജി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി, ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി [‘‘മരണേനപി തേ…പേ… പബ്ബജ്ജായാ’’തി വാക്യദ്വയം സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു ദുതിയട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയം പന പഠമട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി. തസ്മാ ഇധ ദുതിയട്ഠാനേ പുനാഗതം അധികം വിയ ദിസ്സതി]. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. ഉട്ഠേഹി, താത രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച; ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മയം അനുജാനാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ [‘‘മരണേനപി തേ…പേ… പബ്ബജായാ’’തി വാക്യദ്വയം സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു ദുതിയട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി, പാരാജികപാളിയം പന പഠമട്ഠാനേ യേവ ദിസ്സതി. തസ്മാ ഇധ ദുതിയട്ഠാനേ പുനാഗതം അധികം വിയ ദിസ്സതി]. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ഏവം വുത്തേ, രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും…പേ… ദുതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, താത രട്ഠപാല, അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, താത രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ, കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. ഉട്ഠേഹി, താത രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച; ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മയം അനുജാനാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. മരണേനപി തേ മയം അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമ. കിം പന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൨൯൭. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി [ത്വം ഖോ (സീ. പീ.)], സമ്മ രട്ഠപാല, മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ. ന ത്വം, സമ്മ രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി. മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. ഉട്ഠേഹി, സമ്മ രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച; ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മാതാപിതരോ അനുജാനിസ്സന്തി [അനുജാനന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ഏവം വുത്തേ, രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ… തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ത്വം ഖോസി, സമ്മ രട്ഠപാല, മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഭതോ, ന ത്വം, സമ്മ രട്ഠപാല, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി, മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ? ഉട്ഠേഹി, സമ്മ രട്ഠപാല, ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച, ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു. ന തം മാതാപിതരോ അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, മരണേനപി തേ മാതാപിതരോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സന്തി. കിം പന തേ തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സന്തി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൨൯൮. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ ഏതദവോചും – ‘‘അമ്മതാതാ, ഏസോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തത്ഥേവ അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ നിപന്നോ – ‘ഇധേവ മേ മരണം ഭവിസ്സതി പബ്ബജ്ജാ വാ’തി. സചേ തുമ്ഹേ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം നാനുജാനിസ്സഥ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, തത്ഥേവ [തത്ഥേവസ്സ (സീ.)] മരണം ആഗമിസ്സതി. സചേ പന തുമ്ഹേ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം അനുജാനിസ്സഥ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, പബ്ബജിതമ്പി നം ദക്ഖിസ്സഥ. സചേ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ നാഭിരമിസ്സതി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ, കാ തസ്സ [കാ ചസ്സ (സീ.)] അഞ്ഞാ ഗതി ഭവിസ്സതി? ഇധേവ പച്ചാഗമിസ്സതി. അനുജാനാഥ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ‘‘അനുജാനാമ, താതാ, രട്ഠപാലം കുലപുത്തം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. പബ്ബജിതേന ച പന [പന തേ (സ്യാ. കം. ക.)] മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി. അഥ ഖോ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രട്ഠപാലം കുലപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഉട്ഠേഹി, സമ്മ രട്ഠപാല [‘‘ത്വം ഖോസി സമ്മ രട്ഠപാല മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ സുഖേധിതോ സുഖപരിഹതോ, ന ത്വം സമ്മ രട്ഠപാല കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസി, ഉട്ഠേഹി സമ്മ രട്ഠപാല ഭുഞ്ജ ച പിവ ച പരിചാരേഹി ച, ഭുഞ്ജന്തോ പിവന്തോ പരിചാരേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഭിരമസ്സു, (സീ. പീ. ക.)], അനുഞ്ഞാതോസി മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. പബ്ബജിതേന ച പന തേ മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതബ്ബാ’’തി.

൨൯൯. അഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഉട്ഠഹിത്വാ ബലം ഗാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അനുഞ്ഞാതോ അഹം, ഭന്തേ, മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ. പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരൂപസമ്പന്നേ ആയസ്മന്തേ രട്ഠപാലേ അഡ്ഢമാസൂപസമ്പന്നേ ഥുല്ലകോട്ഠികേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ രട്ഠപാലോ അരഹതം അഹോസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, മാതാപിതരോ ഉദ്ദസ്സേതും, സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനാതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച [ചേതോപരിവിതക്കം (സീ. പീ.)] മനസാകാസി. യഥാ [യദാ (സീ. പീ.)] ഭഗവാ അഞ്ഞാസി – ‘‘അഭബ്ബോ ഖോ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിതു’’ന്തി, അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, രട്ഠപാല, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഥുല്ലകോട്ഠികം തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ഥുല്ലകോട്ഠികോ തദവസരി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഥുല്ലകോട്ഠികേ വിഹരതി രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗചീരേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഥുല്ലകോട്ഠികം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഥുല്ലകോട്ഠികേ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരമാനോ യേന സകപിതു നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ മജ്ഝിമായ ദ്വാരസാലായ ഉല്ലിഖാപേതി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഏതദവോച – ‘‘ഇമേഹി മുണ്ഡകേഹി സമണകേഹി അമ്ഹാകം ഏകപുത്തകോ പിയോ മനാപോ പബ്ബാജിതോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ സകപിതു നിവേസനേ നേവ ദാനം അലത്ഥ ന പച്ചക്ഖാനം; അഞ്ഞദത്ഥു അക്കോസമേവ അലത്ഥ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിദാസീ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ തം ഞാതിദാസിം ഏതദവോച – ‘‘സചേതം, ഭഗിനി, ഛഡ്ഡനീയധമ്മം, ഇധ മേ പത്തേ ആകിരാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിദാസീ തം ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പത്തേ ആകിരന്തീ ഹത്ഥാനഞ്ച പാദാനഞ്ച സരസ്സ ച നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസി.

൩൦൦. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിദാസീ യേനായസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ മാതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ മാതരം ഏതദവോച – ‘‘യഗ്ഘേയ്യേ, ജാനേയ്യാസി – ‘അയ്യപുത്തോ രട്ഠപാലോ അനുപ്പത്തോ’’’തി. ‘‘സചേ, ജേ, സച്ചം ഭണസി, അദാസിം തം കരോമീ’’തി [സച്ചം വദസി, അദാസീ ഭവസീതി (സീ. പീ.), സച്ചം വദസി, അദാസീ ഭവിസ്സസി (ക.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ മാതാ യേനായസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതരം ഏതദവോച – ‘‘യഗ്ഘേ, ഗഹപതി, ജാനേയ്യാസി – ‘രട്ഠപാലോ കിര കുലപുത്തോ അനുപ്പത്തോ’’’തി? തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ തം ആഭിദോസികം കുമ്മാസം അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലം [കുഡ്ഡം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിസ്സായ പരിഭുഞ്ജതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ യേനായസ്മാ രട്ഠപാലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നാമ, താത രട്ഠപാല, ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി? നനു, താത രട്ഠപാല, സകം ഗേഹം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി? ‘‘കുതോ നോ, ഗഹപതി, അമ്ഹാകം ഗേഹം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം? അനഗാരാ മയം, ഗഹപതി. അഗമമ്ഹ ഖോ തേ, ഗഹപതി, ഗേഹം, തത്ഥ നേവ ദാനം അലത്ഥമ്ഹ ന പച്ചക്ഖാനം; അഞ്ഞദത്ഥു അക്കോസമേവ അലത്ഥമ്ഹാ’’തി. ‘‘ഏഹി, താത രട്ഠപാല, ഘരം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അലം, ഗഹപതി, കതം മേ അജ്ജ ഭത്തകിച്ചം’’. ‘‘തേന ഹി, താത രട്ഠപാല, അധിവാസേഹി സ്വാതനായ ഭത്ത’’ന്തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ യേന സകം നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മഹന്തം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പുഞ്ജം കാരാപേത്വാ കിലഞ്ജേഹി പടിച്ഛാദേത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പുരാണദുതിയികാ ആമന്തേസി – ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, വധുയോ, യേന അലങ്കാരേന അലങ്കതാ പുബ്ബേ രട്ഠപാലസ്സ കുലപുത്തസ്സ പിയാ ഹോഥ മനാപാ തേന അലങ്കാരേന അലങ്കരോഥാ’’തി.

൩൦൧. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, താത രട്ഠപാല, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സകപിതു നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ തം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പുഞ്ജം വിവരാപേത്വാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം തേ, താത രട്ഠപാല, മാതു മത്തികം ധനം, അഞ്ഞം പേത്തികം, അഞ്ഞം പിതാമഹം. സക്കാ, താത രട്ഠപാല, ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിതും പുഞ്ഞാനി ച കാതും. ഏഹി ത്വം, താത രട്ഠപാല [രട്ഠപാല സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ (സബ്ബത്ഥ)], ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജസ്സു പുഞ്ഞാനി ച കരോഹീ’’തി. ‘‘സചേ മേ ത്വം, ഗഹപതി, വചനം കരേയ്യാസി, ഇമം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പുഞ്ജം സകടേ ആരോപേത്വാ നിബ്ബാഹാപേത്വാ മജ്ഝേഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേ ഓപിലാപേയ്യാസി. തം കിസ്സ ഹേതു? യേ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി ഹി തേ, ഗഹപതി, തതോനിദാനം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പുരാണദുതിയികാ പച്ചേകം പാദേസു ഗഹേത്വാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോചും – ‘‘കീദിസാ നാമ താ, അയ്യപുത്ത, അച്ഛരായോ യാസം ത്വം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരസീ’’തി? ‘‘ന ഖോ മയം, ഭഗിനീ, അച്ഛരാനം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമാ’’തി. ‘‘ഭഗിനിവാദേന നോ അയ്യപുത്തോ രട്ഠപാലോ സമുദാചരതീ’’തി താ തത്ഥേവ മുച്ഛിതാ പപതിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ പിതരം ഏതദവോച – ‘‘സചേ, ഗഹപതി, ഭോജനം ദാതബ്ബം, ദേഥ; മാ നോ വിഹേഠേഥാ’’തി. ‘‘ഭുഞ്ജ, താത രട്ഠപാല, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ രട്ഠപാലസ്സ പിതാ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി.

൩൦൨. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഭുത്താവീ ഓനീതപത്തപാണീ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘പസ്സ ചിത്തീകതം ബിമ്ബം, അരുകായം സമുസ്സിതം;

ആതുരം ബഹുസങ്കപ്പം, യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതി.

‘‘പസ്സ ചിത്തീകതം രൂപം, മണിനാ കുണ്ഡലേന ച;

അട്ഠി തചേന ഓനദ്ധം, സഹ വത്ഥേഭി സോഭതി.

‘‘അലത്തകകതാ പാദാ, മുഖം ചുണ്ണകമക്ഖിതം;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അട്ഠാപദകതാ കേസാ, നേത്താ അഞ്ജനമക്ഖിതാ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അഞ്ജനീവ നവാ [അഞ്ജനീവണ്ണവാ (ക.)] ചിത്താ, പൂതികായോ അലങ്കതോ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘ഓദഹി മിഗവോ പാസം, നാസദാ വാകരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ [ഗച്ഛാമി (സ്യാ. ക.)], കന്ദന്തേ മിഗബന്ധകേ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഠിതകോവ ഇമാ ഗാഥാ ഭാസിത്വാ യേന രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗചീരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി.

൩൦൩. അഥ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ മിഗവം ആമന്തേസി – ‘‘സോധേഹി, സമ്മ മിഗവ, മിഗചീരം ഉയ്യാനഭൂമിം; ഗച്ഛാമ സുഭൂമിം ദസ്സനായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ മിഗവോ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ പടിസ്സുത്വാ മിഗചീരം സോധേന്തോ അദ്ദസ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന രാജാ കോരബ്യോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം കോരബ്യം ഏതദവോച – ‘‘സുദ്ധം ഖോ തേ, ദേവ, മിഗചീരം. അത്ഥി ചേത്ഥ രട്ഠപാലോ നാമ കുലപുത്തോ ഇമസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലസ്സ പുത്തോ യസ്സ ത്വം അഭിണ്ഹം കിത്തയമാനോ അഹോസി, സോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ മിഗവ, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ. തമേവ ദാനി മയം ഭവന്തം രട്ഠപാലം പയിരുപാസിസ്സാമാ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ ‘‘യം തത്ഥ ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയത്തം തം സബ്ബം വിസ്സജ്ജേഥാ’’തി വത്വാ ഭദ്രാനി ഭദ്രാനി യാനാനി യോജാപേത്വാ ഭദ്രം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്രേഹി ഭദ്രേഹി യാനേഹി ഥുല്ലകോട്ഠികമ്ഹാ നിയ്യാസി മഹച്ചരാജാനുഭാവേന [മഹച്ചാ രാജാനുഭാവേന (സീ.)] ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ദസ്സനായ. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ ഉസ്സടായ ഉസ്സടായ പരിസായ യേനായസ്മാ രട്ഠപാലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ രട്ഠപാലേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ ഭവം രട്ഠപാല ഹത്ഥത്ഥരേ [കട്ഠത്ഥരേ (സ്യാ. കം.)] നിസീദതൂ’’തി. ‘‘അലം, മഹാരാജ, നിസീദ ത്വം; നിസിന്നോ അഹം സകേ ആസനേ’’തി. നിസീദി രാജാ കോരബ്യോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ രാജാ കോരബ്യോ ആയസ്മന്തം രട്ഠപാലം ഏതദവോച –

൩൦൪. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭോ രട്ഠപാല, പാരിജുഞ്ഞാനി യേഹി പാരിജുഞ്ഞേഹി സമന്നാഗതാ ഇധേകച്ചേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി. കതമാനി ചത്താരി? ജരാപാരിജുഞ്ഞം, ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം, ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം, ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം. കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ജരാപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചോ ജിണ്ണോ ഹോതി വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഏതരഹി ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും [ഫാതികത്തും (സീ.)]. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ജരാപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ജരാപാരിജുഞ്ഞം. ഭവം ഖോ പന രട്ഠപാലോ ഏതരഹി ദഹരോ യുവാ സുസുകാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ജരാപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചോ ആബാധികോ ഹോതി ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോമ്ഹി ഏതരഹി ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം. ഭവം ഖോ പന രട്ഠപാലോ ഏതരഹി അപ്പാബാധോ അപ്പാതങ്കോ സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചോ അഡ്ഢോ ഹോതി മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ. തസ്സ തേ ഭോഗാ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ അഡ്ഢോ അഹോസിം മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ. തസ്സ മേ തേ ഭോഗാ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗതാ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ഭോഗപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം. ഭവം ഖോ പന രട്ഠപാലോ ഇമസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ അഗ്ഗകുലസ്സ പുത്തോ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ഭോഗപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘കതമഞ്ച, ഭോ രട്ഠപാല, ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം? ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, ഏകച്ചസ്സ ബഹൂ ഹോന്തി മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ. തസ്സ തേ ഞാതകാ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘മമം ഖോ പുബ്ബേ ബഹൂ അഹേസും മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ. തസ്സ മേ തേ അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖയം ഗതാ. ന ഖോ പന മയാ സുകരം അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗന്തും അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കാതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ തേന ഞാതിപാരിജുഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭോ രട്ഠപാല, ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം. ഭോതോ ഖോ പന രട്ഠപാലസ്സ ഇമസ്മിംയേവ ഥുല്ലകോട്ഠികേ ബഹൂ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ. തം ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ ഞാതിപാരിജുഞ്ഞം നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ?

‘‘ഇമാനി ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ചത്താരി പാരിജുഞ്ഞാനി, യേഹി പാരിജുഞ്ഞേഹി സമന്നാഗതാ ഇധേകച്ചേ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി. താനി ഭോതോ രട്ഠപാലസ്സ നത്ഥി. കിം ഭവം രട്ഠപാലോ ഞത്വാ വാ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി?

൩൦൫. ‘‘അത്ഥി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ, യേ അഹം [യമഹം (സ്യാ. കം. ക.)] ഞത്വാ ച ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. കതമേ ചത്താരോ? ‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദുതിയോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തതിയോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചതുത്ഥോ ധമ്മുദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ധമ്മുദ്ദേസാ ഉദ്ദിട്ഠാ, യേ അഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി.

൩൦൬. ‘‘‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ത്വം വീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി പണ്ണവീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി ഹത്ഥിസ്മിമ്പി കതാവീ അസ്സസ്മിമ്പി കതാവീ രഥസ്മിമ്പി കതാവീ ധനുസ്മിമ്പി കതാവീ ഥരുസ്മിമ്പി കതാവീ ഊരുബലീ ബാഹുബലീ അലമത്തോ സങ്ഗാമാവചരോ’’തി? ‘‘അഹോസിം അഹം, ഭോ രട്ഠപാല, വീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി പണ്ണവീസതിവസ്സുദ്ദേസികോപി ഹത്ഥിസ്മിമ്പി കതാവീ അസ്സസ്മിമ്പി കതാവീ രഥസ്മിമ്പി കതാവീ ധനുസ്മിമ്പി കതാവീ ഥരുസ്മിമ്പി കതാവീ ഊരുബലീ ബാഹുബലീ അലമത്തോ സങ്ഗാമാവചരോ. അപ്പേകദാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ഇദ്ധിമാവ മഞ്ഞേ ന [ഇദ്ധിമാ മഞ്ഞേ ന (സ്യാ. കം.), ഇദ്ധിമാ ച മഞ്ഞേ (സീ.), ന വിയ മഞ്ഞേ (ക.)] അത്തനോ ബലേന സമസമം സമനുപസ്സാമീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഏവമേവ ത്വം ഏതരഹി ഊരുബലീ ബാഹുബലീ അലമത്തോ സങ്ഗാമാവചരോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ രട്ഠപാല. ഏതരഹി ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ ആസീതികോ മേ വയോ വത്തതി. അപ്പേകദാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ‘ഇധ പാദം കരിസ്സാമീ’തി അഞ്ഞേനേവ പാദം കരോമീ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ’തി. ഉപനിയ്യതി ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ അദ്ധുവോ.

‘‘സംവിജ്ജന്തേ ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ ഹത്ഥികായാപി അസ്സകായാപി രഥകായാപി പത്തികായാപി, അമ്ഹാകം ആപദാസു പരിയോധായ വത്തിസ്സന്തി. ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ പന, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, അത്ഥി തേ കോചി അനുസായികോ ആബാധോ’’തി? ‘‘അത്ഥി മേ, ഭോ രട്ഠപാല, അനുസായികോ ആബാധോ. അപ്പേകദാ മം, ഭോ രട്ഠപാല, മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഹോന്തി – ‘ഇദാനി രാജാ കോരബ്യോ കാലം കരിസ്സതി, ഇദാനി രാജാ കോരബ്യോ കാലം കരിസ്സതീ’’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ലഭസി ത്വം തേ മിത്താമച്ചേ ഞാതിസാലോഹിതേ – ‘ആയന്തു മേ ഭോന്തോ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, സബ്ബേവ സന്താ ഇമം വേദനം സംവിഭജഥ, യഥാഹം ലഹുകതരികം വേദനം വേദിയേയ്യ’ന്തി – ഉദാഹു ത്വംയേവ തം വേദനം വേദിയസീ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ലഭാമി തേ മിത്താമച്ചേ ഞാതിസാലോഹിതേ – ‘ആയന്തു മേ ഭോന്തോ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ, സബ്ബേവ സന്താ ഇമം വേദനം സംവിഭജഥ, യഥാഹം ലഹുകതരികം വേദനം വേദിയേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ അഹമേവ തം വേദനം വേദിയാമീ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ’തി. അതാണോ ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ അനഭിസ്സരോ.

‘‘സംവിജ്ജതി ഖോ, ഭോ രട്ഠപാല, ഇമസ്മിം രാജകുലേ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഭൂമിഗതഞ്ച വേഹാസഗതഞ്ച. ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ പന, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യഥാ ത്വം ഏതരഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേസി, ലച്ഛസി ത്വം പരത്ഥാപി – ‘ഏവമേവാഹം ഇമേഹേവ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേമീ’തി, ഉദാഹു അഞ്ഞേ ഇമം ഭോഗം പടിപജ്ജിസ്സന്തി, ത്വം പന യഥാകമ്മം ഗമിസ്സസീ’’തി? ‘‘യഥാഹം, ഭോ രട്ഠപാല, ഏതരഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേമി, നാഹം ലച്ഛാമി പരത്ഥാപി – ‘ഏവമേവ ഇമേഹേവ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേമീ’തി. അഥ ഖോ അഞ്ഞേ ഇമം ഭോഗം പടിപജ്ജിസ്സന്തി; അഹം പന യഥാകമ്മം ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ ച സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘അസ്സകോ ലോകോ, സബ്ബം പഹായ ഗമനീയ’ന്തി. അസ്സകോ ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം.

‘‘‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി – ഭവം രട്ഠപാലോ ആഹ. ഇമസ്സ, ഭോ രട്ഠപാല, ഭാസിതസ്സ കഥം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഫീതം കുരും അജ്ഝാവസസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ രട്ഠപാല, ഫീതം കുരും അജ്ഝാവസാമീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സദ്ധായികോ പച്ചയികോ. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യഗ്ഘേ, മഹാരാജ, ജാനേയ്യാസി, അഹം ആഗച്ഛാമി പുരത്ഥിമായ ദിസായ? തത്ഥദ്ദസം മഹന്തം ജനപദം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബഹുജനം ആകിണ്ണമനുസ്സം. ബഹൂ തത്ഥ ഹത്ഥികായാ അസ്സകായാ രഥകായാ പത്തികായാ; ബഹു തത്ഥ ധനധഞ്ഞം [ദന്താജിനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; ബഹു തത്ഥ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം അകതഞ്ചേവ കതഞ്ച; ബഹു തത്ഥ ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹോ. സക്കാ ച താവതകേനേവ ബലമത്തേന [ബലത്ഥേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ബഹലത്ഥേന (ക.)] അഭിവിജിനിതും. അഭിവിജിന, മഹാരാജാ’തി, കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘തമ്പി മയം, ഭോ രട്ഠപാല, അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസേയ്യാമാ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പച്ഛിമായ ദിസായ… ഉത്തരായ ദിസായ… ദക്ഖിണായ ദിസായ… പരസമുദ്ദതോ സദ്ധായികോ പച്ചയികോ. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യഗ്ഘേ, മഹാരാജ, ജാനേയ്യാസി, അഹം ആഗച്ഛാമി പരസമുദ്ദതോ? തത്ഥദ്ദസം മഹന്തം ജനപദം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ബഹുജനം ആകിണ്ണമനുസ്സം. ബഹൂ തത്ഥ ഹത്ഥികായാ അസ്സകായാ രഥകായാ പത്തികായാ; ബഹു തത്ഥ ധനധഞ്ഞം; ബഹു തത്ഥ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം അകതഞ്ചേവ കതഞ്ച; ബഹു തത്ഥ ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹോ. സക്കാ ച താവതകേനേവ ബലമത്തേന അഭിവിജിനിതും. അഭിവിജിന, മഹാരാജാ’തി, കിന്തി നം കരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘തമ്പി മയം, ഭോ രട്ഠപാല, അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസേയ്യാമാ’’തി. ‘‘ഇദം ഖോ തം, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി, യമഹം ഞത്വാ ച ദിസ്വാ സുത്വാ ച അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ രട്ഠപാല, അബ്ഭുതം, ഭോ രട്ഠപാല! യാവ സുഭാസിതം ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന – ‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’തി. ഊനോ ഹി, ഭോ രട്ഠപാല, ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തി.

ഇദമവോച ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ. ഇദം വത്വാ അഥാപരം ഏതദവോച –

൩൦൭. ‘‘പസ്സാമി ലോകേ സധനേ മനുസ്സേ,

ലദ്ധാന വിത്തം ന ദദന്തി മോഹാ;

ലുദ്ധാ ധനം [ലദ്ധാ ധനം (ക.)] സന്നിചയം കരോന്തി,

ഭിയ്യോവ കാമേ അഭിപത്ഥയന്തി.

‘‘രാജാ പസയ്ഹാ പഥവിം വിജിത്വാ,

സസാഗരന്തം മഹിമാവസന്തോ [മഹിയാ വസന്തോ (സീ. ക.)];

ഓരം സമുദ്ദസ്സ അതിത്തരൂപോ,

പാരം സമുദ്ദസ്സപി പത്ഥയേഥ.

‘‘രാജാ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ മനുസ്സാ,

അവീതതണ്ഹാ [അതിത്തതണ്ഹാ (ക.)] മരണം ഉപേന്തി;

ഊനാവ ഹുത്വാന ജഹന്തി ദേഹം,

കാമേഹി ലോകമ്ഹി ന ഹത്ഥി തിത്തി.

‘‘കന്ദന്തി നം ഞാതീ പകിരിയ കേസേ,

അഹോവതാ നോ അമരാതി ചാഹു;

വത്ഥേന നം പാരുതം നീഹരിത്വാ,

ചിതം സമാദായ [സമാധായ (സീ.)] തതോഡഹന്തി.

‘‘സോ ഡയ്ഹതി സൂലേഹി തുജ്ജമാനോ,

ഏകേന വത്ഥേന പഹായ ഭോഗേ;

ന മീയമാനസ്സ ഭവന്തി താണാ,

ഞാതീധ മിത്താ അഥ വാ സഹായാ.

‘‘ദായാദകാ തസ്സ ധനം ഹരന്തി,

സത്തോ പന ഗച്ഛതി യേന കമ്മം;

ന മീയമാനം ധനമന്വേതി കിഞ്ചി,

പുത്താ ച ദാരാ ച ധനഞ്ച രട്ഠം.

‘‘ന ദീഘമായും ലഭതേ ധനേന, ന ചാപി വിത്തേന ജരം വിഹന്തി;

അപ്പം ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ, അസസ്സതം വിപ്പരിണാമധമ്മം.

‘‘അഡ്ഢാ ദലിദ്ദാ ച ഫുസന്തി ഫസ്സം,

ബാലോ ച ധീരോ ച തഥേവ ഫുട്ഠോ;

ബാലോ ച ബാല്യാ വധിതോവ സേതി,

ധീരോ ച [ധീരോവ (ക.)] ന വേധതി ഫസ്സഫുട്ഠോ.

‘‘തസ്മാ ഹി പഞ്ഞാവ ധനേന സേയ്യോ,

യായ വോസാനമിധാധിഗച്ഛതി;

അബ്യോസിതത്താ [അസോസിതത്താ (സീ. പീ.)] ഹി ഭവാഭവേസു,

പാപാനി കമ്മാനി കരോന്തി മോഹാ.

‘‘ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം,

സംസാരമാപജ്ജ പരമ്പരായ;

തസ്സപ്പപഞ്ഞോ അഭിസദ്ദഹന്തോ,

ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം.

‘‘ചോരോ യഥാ സന്ധിമുഖേ ഗഹിതോ,

സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ;

ഏവം പജാ പേച്ച പരമ്ഹി ലോകേ,

സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ.

‘‘കാമാഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ,

വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്തം;

ആദീനവം കാമഗുണേസു ദിസ്വാ,

തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ.

‘‘ദുമപ്ഫലാനേവ പതന്തി മാണവാ,

ദഹരാ ച വുഡ്ഢാ ച സരീരഭേദാ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ [ഏവമ്പി ദിസ്വാ (സീ.), ഏതം വിദിത്വാ (സ്യാ. കം.)] പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ,

അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോ’’തി.

രട്ഠപാലസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.