൬. സന്ദകസുത്തം

൨൨൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ പിലക്ഖഗുഹായം പടിവസതി മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി പരിബ്ബാജകസതേഹി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആയാമാവുസോ, യേന ദേവകതസോബ്ഭോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ഗുഹാദസ്സനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന ദേവകതസോബ്ഭോ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം നിസിന്നോ ഹോതി ഉന്നാദിനിയാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തിയാ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം ഭയകഥം യുദ്ധകഥം അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ. അദ്ദസാ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സകം പരിസം സണ്ഠാപേസി – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ഹോന്തു, മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥ; അയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ ആഗച്ഛതി സമണോ ആനന്ദോ. യാവതാ ഖോ പന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ കോസമ്ബിയം പടിവസന്തി, അയം തേസം അഞ്ഞതരോ സമണോ ആനന്ദോ. അപ്പസദ്ദകാമാ ഖോ പന തേ ആയസ്മന്തോ അപ്പസദ്ദവിനീതാ അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദിനോ; അപ്പേവ നാമ അപ്പസദ്ദം പരിസം വിദിത്വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ തേ പരിബ്ബാജകാ തുണ്ഹീ അഹേസും.

൨൨൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ ഭവം ആനന്ദോ, സ്വാഗതം ഭോതോ ആനന്ദസ്സ. ചിരസ്സം ഖോ ഭവം ആനന്ദോ ഇമം പരിയായമകാസി യദിദം ഇധാഗമനായ. നിസീദതു ഭവം ആനന്ദോ, ഇദമാസനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. നിസീദി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. സന്ദകോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സന്ദകം പരിബ്ബാജകം ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച – ‘‘കായനുത്ഥ, സന്ദക, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി? ‘‘തിട്ഠതേസാ, ഭോ ആനന്ദ, കഥാ യായ മയം ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ. നേസാ ഭോതോ ആനന്ദസ്സ കഥാ ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സതി പച്ഛാപി സവനായ. സാധു വത ഭവന്തംയേവ ആനന്ദം പടിഭാതു സകേ ആചരിയകേ ധമ്മീകഥാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സന്ദക, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച – ‘‘ചത്താരോമേ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അബ്രഹ്മചരിയവാസാ അക്ഖാതാ ചത്താരി ച അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനി അക്ഖാതാനി, യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച [വസന്തോ വാ (സീ. പീ.) ഏവമുപരിപി അനാരാധനപക്ഖേ] നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി. ‘‘കതമേ പന തേ, ഭോ ആനന്ദ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ അബ്രഹ്മചരിയവാസാ അക്ഖാതാ, യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി?

൨൨൫. ‘‘ഇധ, സന്ദക, ഏകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തി. ചാതുമഹാഭൂതികോ അയം പുരിസോ യദാ കാലങ്കരോതി, പഥവീ പഥവീകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആപോ ആപോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, തേജോ തേജോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, വായോ വായോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആകാസം ഇന്ദ്രിയാനി സങ്കമന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാ പുരിസാ മതം ആദായ ഗച്ഛന്തി, യാവാളാഹനാ പദാനി പഞ്ഞായന്തി. കാപോതകാനി അട്ഠീനി ഭവന്തി. ഭസ്സന്താ ആഹുതിയോ; ദത്തുപഞ്ഞത്തം യദിദം ദാനം. തേസം തുച്ഛാ മുസാ വിലാപോ യേ കേചി അത്ഥികവാദം വദന്തി. ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി ന ഹോന്തി പരം മരണാ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തി. ചാതുമഹാഭൂതികോ അയം പുരിസോ യദാ കാലങ്കരോതി, പഥവീ പഥവീകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആപോ ആപോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, തേജോ തേജോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, വായോ വായോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആകാസം ഇന്ദ്രിയാനി സങ്കമന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാ പുരിസാ മതം ആദായ ഗച്ഛന്തി, യാവാളാഹനാ പദാനി പഞ്ഞായന്തി. കാപോതകാനി അട്ഠീനി ഭവന്തി. ഭസ്സന്താ ആഹുതിയോ; ദത്തുപഞ്ഞത്തം യദിദം ദാനം. തേസം തുച്ഛാ മുസാ വിലാപോ യേ കേചി അത്ഥികവാദം വദന്തി. ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി ന ഹോന്തി പരം മരണാ’തി. സചേ ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി ‘ഉഭോ കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമ, വിനസ്സിസ്സാമ, ന ഭവിസ്സാമ പരം മരണാ’തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം [പുത്തസമ്ബാധവസനം (സീ.)] അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി [നിബ്ബിജ്ജാപക്കമതി (സീ.)]. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൨൬. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘കരോതോ കാരയതോ ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ പചതോ പാചാപയതോ സോചയതോ സോചാപയതോ കിലമതോ കിലമാപയതോ ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ പാണമതിപാതയതോ അദിന്നം ആദിയതോ സന്ധിം ഛിന്ദതോ നില്ലോപം ഹരതോ ഏകാഗാരികം കരോതോ പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ പരദാരം ഗച്ഛതോ മുസാ ഭണതോ കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – കരോതോ കാരയതോ ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ പചതോ പാചാപയതോ സോചതോ സോചാപയതോ കിലമതോ കിലമാപയതോ ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ പാണമതിപാതയതോ അദിന്നം ആദിയതോ സന്ധിം ഛിന്ദതോ നില്ലോപം ഹരതോ ഏകാഗാരികം കരോതോ പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ പരദാരം ഗച്ഛതോ മുസാ ഭണതോ കരോതോ ന കരീയതി പാപം ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. സചേ ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി ‘ഉഭിന്നം കുരുതം ന കരീയതി പാപ’ന്തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദുതിയോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൨൭. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി; നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി; നത്ഥി ബലം, നത്ഥി വീരിയം, നത്ഥി പുരിസഥാമോ, നത്ഥി പുരിസപരക്കമോ; സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. നത്ഥി ബലം, നത്ഥി വീരിയം, നത്ഥി പുരിസഥാമോ, നത്ഥി പുരിസപരക്കമോ, സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി. സചേ ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി ‘ഉഭോ അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ വിസുജ്ഝിസ്സാമാ’തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തതിയോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൨൮. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘സത്തിമേ കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ, തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. കതമേ സത്ത? പഥവീകായോ ആപോകായോ തേജോകായോ വായോകായോ സുഖേ ദുക്ഖേ ജീവേ സത്തമേ – ഇമേ സത്തകായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി. നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. തത്ഥ നത്ഥി ഹന്താ വാ ഘാതേതാ വാ സോതാ വാ സാവേതാ വാ വിഞ്ഞാതാ വാ വിഞ്ഞാപേതാ വാ. യോപി തിണ്ഹേന സത്ഥേന സീസം ഛിന്ദതി, ന കോചി കഞ്ചി [കിഞ്ചി (ക.)] ജീവിതാ വോരോപേതി. സത്തന്നംത്വേവ കായാനമന്തരേന സത്ഥം വിവരമനുപതതി. ചുദ്ദസ ഖോ പനിമാനി യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനി സട്ഠി ച സതാനി ഛ ച സതാനി പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനി പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനി, കമ്മേ ച അഡ്ഢകമ്മേ ച, ദ്വട്ഠിപടിപദാ, ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാ, ഛളാഭിജാതിയോ, അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ പരിബ്ബാജകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ നാഗാവാസസതേ, വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേ, തിംസേ നിരയസതേ, ഛത്തിംസ രജോധാതുയോ, സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത അസഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാ, സത്ത ദേവാ, സത്ത മാനുസാ, സത്ത പേസാചാ, സത്ത സരാ, സത്ത പവുടാ, സത്ത പപാതാ, സത്ത പപാതസതാനി, സത്ത സുപിനാ, സത്ത സുപിനസതാനി, ചുല്ലാസീതി [ചൂളാസീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മഹാകപ്പിനോ [മഹാകപ്പുനോ (സീ. പീ.)] സതസഹസ്സാനി, യാനി ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. തത്ഥ നത്ഥി ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ അപരിപക്കം വാ കമ്മം പരിപാചേസ്സാമി, പരിപക്കം വാ കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരിസ്സാമീതി. ഹേവം നത്ഥി ദോണമിതേ സുഖദുക്ഖേ പരിയന്തകതേ സംസാരേ, നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേ, നത്ഥി ഉക്കംസാവകംസേ. സേയ്യഥാപി നാമ സുത്തഗുളേ ഖിത്തേ നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതി, ഏവമേവ ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സത്തിമേ കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി. നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. കതമേ സത്ത? പഥവീകായോ ആപോകായോ തേജോകായോ വായോകായോ സുഖേ ദുക്ഖേ ജീവേ സത്തമേ – ഇമേ സത്ത കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി. നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. തത്ഥ നത്ഥി ഹന്താ വാ ഘാതേതാ വാ സോതാ വാ സാവേതാ വാ വിഞ്ഞാതാ വാ വിഞ്ഞാപേതാ വാ. യോപി തിണ്ഹേന സത്ഥേന സീസം ഛിന്ദതി, ന കോചി കഞ്ചി ജീവിതാ വോരോപേതി. സത്തന്നംത്വേവ കായാനമന്തരേന സത്ഥം വിവരമനുപതതി. ചുദ്ദസ ഖോ പനിമാനി യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനി സട്ഠി ച സതാനി ഛ ച സതാനി പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനി പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനി, കമ്മേ ച അഡ്ഢകമ്മേ ച, ദ്വട്ഠിപടിപദാ, ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാ, ഛളാഭിജാതിയോ, അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ പരിബ്ബാജകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ നാഗാവാസസതേ, വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേ, തിംസേ നിരയസതേ, ഛത്തിംസ രജോധാതുയോ, സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത അസഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാ, സത്ത ദേവാ, സത്ത മാനുസാ, സത്ത പേസാചാ, സത്ത സരാ, സത്ത പവുടാ, സത്ത പപാതാ, സത്ത പപാതസതാനി, സത്ത സുപിനാ, സത്ത സുപിനസതാനി, ചുല്ലാസീതി മഹാകപ്പിനോ സതസഹസ്സാനി, യാനി ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. തത്ഥ നത്ഥി ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ അപരിപക്കം വാ കമ്മം പരിപാചേസ്സാമി, പരിപക്കം വാ കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരിസ്സാമീതി, ഹേവം നത്ഥി ദോണമിതേ സുഖദുക്ഖേ പരിയന്തകതേ സംസാരേ, നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേ, നത്ഥി ഉക്കംസാവകംസേ. സേയ്യഥാപി നാമ സുത്തഗുളേ ഖിത്തേ നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതി, ഏവമേവ ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’തി. സചേ പന ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി. ‘ഉഭോ സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമാ’തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചതുത്ഥോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘ഇമേ ഖോ തേ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ അബ്രഹ്മചരിയവാസാ അക്ഖാതാ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ആനന്ദ, അബ്ഭുതം, ഭോ ആനന്ദ! യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ അബ്രഹ്മചരിയവാസാവ സമാനാ ‘അബ്രഹ്മചരിയവാസാ’തി അക്ഖാതാ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലന്തി. കതമാനി പന താനി, ഭോ ആനന്ദ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരി അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനി അക്ഖാതാനി യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി?

൨൨൯. ‘‘ഇധ, സന്ദക, ഏകച്ചോ സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി – ‘ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി. സോ സുഞ്ഞമ്പി അഗാരം പവിസതി, പിണ്ഡമ്പി ന ലഭതി, കുക്കുരോപി ഡംസതി, ചണ്ഡേനപി ഹത്ഥിനാ സമാഗച്ഛതി, ചണ്ഡേനപി അസ്സേന സമാഗച്ഛതി, ചണ്ഡേനപി ഗോണേന സമാഗച്ഛതി, ഇത്ഥിയാപി പുരിസസ്സപി നാമമ്പി ഗോത്തമ്പി പുച്ഛതി, ഗാമസ്സപി നിഗമസ്സപി നാമമ്പി മഗ്ഗമ്പി പുച്ഛതി. സോ ‘കിമിദ’ന്തി പുട്ഠോ സമാനോ ‘സുഞ്ഞം മേ അഗാരം പവിസിതബ്ബം അഹോസി’, തേന പാവിസിം; ‘പിണ്ഡമ്പി അലദ്ധബ്ബം അഹോസി’, തേന നാലത്ഥം; ‘കുക്കുരേന ഡംസിതബ്ബം അഹോസി’, തേനമ്ഹി [തേന (ക.), തേനാസിം (?)] ദട്ഠോ; ‘ചണ്ഡേന ഹത്ഥിനാ സമാഗന്തബ്ബം അഹോസി’, തേന സമാഗമിം; ‘ചണ്ഡേന അസ്സേന സമാഗന്തബ്ബം അഹോസി’, തേന സമാഗമിം; ‘ചണ്ഡേന ഗോണേന സമാഗന്തബ്ബം അഹോസി’, തേന സമാഗമിം; ‘ഇത്ഥിയാപി പുരിസസ്സപി നാമമ്പി ഗോത്തമ്പി പുച്ഛിതബ്ബം അഹോസി’, തേന പുച്ഛിം; ‘ഗാമസ്സപി നിഗമസ്സപി നാമമ്പി മഗ്ഗമ്പി പുച്ഛിതബ്ബം അഹോസി’, തേന പുച്ഛിന്തി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി…പേ… ‘ഗാമസ്സപി നിഗമസ്സപി നാമമ്പി മഗ്ഗമ്പി പുച്ഛിതബ്ബം അഹോസി, തേന പുച്ഛി’ന്തി. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൩൦. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അനുസ്സവികോ ഹോതി അനുസ്സവസച്ചോ. സോ അനുസ്സവേന ഇതിഹിതിഹപരമ്പരായ പിടകസമ്പദായ ധമ്മം ദേസേതി. അനുസ്സവികസ്സ ഖോ പന, സന്ദക, സത്ഥുനോ അനുസ്സവസച്ചസ്സ സുസ്സുതമ്പി ഹോതി ദുസ്സുതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അനുസ്സവികോ അനുസ്സവസച്ചോ സോ അനുസ്സവേന ഇതിഹിതിഹപരമ്പരായ പിടകസമ്പദായ ധമ്മം ദേസേതി. അനുസ്സവികസ്സ ഖോ പന സത്ഥുനോ അനുസ്സവസച്ചസ്സ സുസ്സുതമ്പി ഹോതി ദുസ്സുതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി’. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദുതിയം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൩൧. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ തക്കീ ഹോതി വീമംസീ. സോ തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം ധമ്മം ദേസേതി. തക്കിസ്സ ഖോ പന, സന്ദക, സത്ഥുനോ വീമംസിസ്സ സുതക്കിതമ്പി ഹോതി ദുത്തക്കിതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ തക്കീ വീമംസീ. സോ തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം ധമ്മം ദേസേതി. തക്കിസ്സ ഖോ പന സത്ഥുനോ വീമംസിസ്സ സുതക്കിതമ്പി ഹോതി ദുത്തക്കിതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി’. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തതിയം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൩൨. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ മന്ദോ ഹോതി മോമൂഹോ. സോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ തത്ഥ തത്ഥ [തഥാ തഥാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജതി അമരാവിക്ഖേപം – ‘ഏവന്തിപി [ഏവമ്പി (സീ. പീ.)] മേ നോ, തഥാതിപി [തഥാപി (സീ. പീ.)] മേ നോ, അഞ്ഞഥാതിപി [അഞ്ഞഥാപി (സീ. പീ.) ( ) സബ്ബത്ഥ നത്ഥി] മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ’തി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ മന്ദോ മോമൂഹോ. സോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജതി അമരാവിക്ഖേപം – ഏവന്തിപി മേ നോ, തഥാതിപി മേ നോ, അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ’തി. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചതുത്ഥം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘ഇമാനി ഖോ, (താനി സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരി അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനി അക്ഖാതാനി യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ആനന്ദ, അബ്ഭുതം, ഭോ ആനന്ദ! യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരി അനസ്സാസികാനേവ ബ്രഹ്മചരിയാനി അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനീതി അക്ഖാതാനി യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം. സോ പന, ഭോ ആനന്ദ, സത്ഥാ കിം വാദീ കിം അക്ഖായീ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

൨൩൩. ‘‘ഇധ, സന്ദക, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… [വിത്ഥാരോ മ. നി. ൨.൯-൧൦ കന്ദരകസുത്തേ] സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ [യസ്മിം ഖോ പന (സ്യാ. കം. ക.)], സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ... ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

൨൩൪. ‘‘യോ പന സോ, ഭോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ സോ കാമേ’’തി? ‘‘യോ സോ, സന്ദക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ അഭബ്ബോ സോ പഞ്ചട്ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതും. അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും, സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ. യോ സോ, സന്ദക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ അഭബ്ബോ സോ ഇമാനി പഞ്ചട്ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതു’’ന്തി.

൨൩൫. ‘‘യോ പന സോ, ഭോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ തസ്സ ചരതോ ചേവ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിതം – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി? ‘‘തേന ഹി, സന്ദക, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി; ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, സന്ദക, പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാദാ ഛിന്നാ; തസ്സ ചരതോ ചേവ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം (ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’തി, ഉദാഹു പച്ചവേക്ഖമാനോ ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഭോ ആനന്ദ, സോ പുരിസോ സതതം സമിതം ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’ തി.) [(ഛിന്നാവ ഹത്ഥപാദാ,) (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അപി ച ഖോ പന നം പച്ചവേക്ഖമാനോ ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സന്ദക, യോ സോ ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ തസ്സ ചരതോ ചേവ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം (ഞാണദസ്സനം ന പച്ചുപട്ഠിതം – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി;) [(ഖീണാവ ആസവാ,) (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അപി ച ഖോ പന നം പച്ചവേക്ഖമാനോ ജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

൨൩൬. ‘‘കീവബഹുകാ പന, ഭോ ആനന്ദ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ നിയ്യാതാരോ’’തി? ‘‘ന ഖോ, സന്ദക, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ നിയ്യാതാരോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ആനന്ദ, അബ്ഭുതം, ഭോ ആനന്ദ! ന ച നാമ സധമ്മോക്കംസനാ ഭവിസ്സതി, ന പരധമ്മവമ്ഭനാ, ആയതനേ ച ധമ്മദേസനാ താവ ബഹുകാ ച നിയ്യാതാരോ പഞ്ഞായിസ്സന്തി. ഇമേ പനാജീവകാ പുത്തമതായ പുത്താ അത്താനഞ്ചേവ ഉക്കംസേന്തി, പരേ ച വമ്ഭേന്തി തയോ ചേവ നിയ്യാതാരോ പഞ്ഞപേന്തി, സേയ്യഥിദം – നന്ദം വച്ഛം, കിസം സംകിച്ചം, മക്ഖലിം ഗോസാല’’ന്തി. അഥ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ സകം പരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ചരന്തു ഭോന്തോ സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ. ന ദാനി സുകരം അമ്ഹേഹി ലാഭസക്കാരസിലോകേ പരിച്ചജിതു’’ന്തി. ഇതി ഹിദം സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ സകം പരിസം ഉയ്യോജേസി ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയേതി.

സന്ദകസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.