൩. പരിബ്ബാജകവഗ്ഗോ

൧. തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തം

൧൮൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഏകപുണ്ഡരീകേ പരിബ്ബാജകാരാമേ പടിവസതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ വേസാലിയം പിണ്ഡായ ചരിതും; യംനൂനാഹം യേന ഏകപുണ്ഡരീകോ പരിബ്ബാജകാരാമോ യേന വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ഏകപുണ്ഡരീകോ പരിബ്ബാജകാരാമോ യേന വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ. സ്വാഗതം [സാഗതം (സീ. പീ.)], ഭന്തേ, ഭഗവതോ. ചിരസ്സം ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം പരിയായമകാസി യദിദം ഇധാഗമനായ. നിസീദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇദമാസനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. വച്ഛഗോത്തോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘സമണോ ഗോതമോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ, അപരിസേ+സം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി, ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി. യേ തേ, ഭന്തേ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ, അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി, ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി, കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വുത്തവാദിനോ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘യേ തേ, വച്ഛ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണോ ഗോതമോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ, അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി, ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി, ന മേ തേ വുത്തവാദിനോ, അബ്ഭാചിക്ഖന്തി ച പന മം അസതാ അഭൂതേനാ’’തി.

൧൮൬. ‘‘കഥം ബ്യാകരമാനാ പന മയം, ഭന്തേ, വുത്തവാദിനോ ചേവ ഭഗവതോ അസ്സാമ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യാമ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യാമ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി?

‘‘‘തേവിജ്ജോ സമണോ ഗോതമോ’തി ഖോ, വച്ഛ, ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യ. അഹഞ്ഹി, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി. അഹഞ്ഹി, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സാമി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമി. അഹഞ്ഹി, വച്ഛ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി.

‘‘‘തേവിജ്ജോ സമണോ ഗോതമോ’തി ഖോ, വച്ഛ, ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ മേ അസ്സ, ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖേയ്യ, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരേയ്യ, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, കോചി ഗിഹീ ഗിഹിസംയോജനം അപ്പഹായ കായസ്സ ഭേദാ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ, വച്ഛ, കോചി ഗിഹീ ഗിഹിസംയോജനം അപ്പഹായ കായസ്സ ഭേദാ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമ, കോചി ഗിഹീ ഗിഹിസംയോജനം അപ്പഹായ കായസ്സ ഭേദാ സഗ്ഗൂപഗോ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഗിഹീ ഗിഹിസംയോജനം അപ്പഹായ കായസ്സ ഭേദാ സഗ്ഗൂപഗാ’’തി [‘‘അത്ഥി ഖോ വച്ഛ കോചി ഗിഹീ ഗിഹിസംയോജനം അപ്പഹായ കായസ്സ ഭേദാ സഗ്ഗൂപഗോതി’’. (ക.)].

‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, കോചി ആജീവകോ [ആജീവികോ (ക.)] കായസ്സ ഭേദാ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ, വച്ഛ, കോചി ആജീവകോ കായസ്സ ഭേദാ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമ, കോചി ആജീവകോ കായസ്സ ഭേദാ സഗ്ഗൂപഗോ’’തി? ‘‘ഇതോ ഖോ സോ, വച്ഛ, ഏകനവുതോ കപ്പോ [ഇതോ കോ വച്ഛ ഏകനവുതേ കപ്പേ (ക.)] യമഹം അനുസ്സരാമി, നാഭിജാനാമി കഞ്ചി ആജീവകം സഗ്ഗൂപഗം അഞ്ഞത്ര ഏകേന; സോപാസി കമ്മവാദീ കിരിയവാദീ’’തി. ‘‘ഏവം സന്തേ, ഭോ ഗോതമ, സുഞ്ഞം അദും തിത്ഥായതനം അന്തമസോ സഗ്ഗൂപഗേനപീ’’തി? ‘‘ഏവം, വച്ഛ, സുഞ്ഞം അദും തിത്ഥായതനം അന്തമസോ സഗ്ഗൂപഗേനപീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

തേവിജ്ജവച്ഛസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തം

൧൮൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി [ഏവംദിട്ഠീ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

൧൮൮. ‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി [മോഘമഞ്ഞന്തീതി വദേസി (സീ.), മോഘമഞ്ഞന്തി ഇതി വദേസി (?)]. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘കിം പന ഭോ ഗോതമോ ആദീനവം സമ്പസ്സമാനോ ഏവം ഇമാനി സബ്ബസോ ദിട്ഠിഗതാനി അനുപഗതോ’’തി?

൧൮൯. ‘‘‘സസ്സതോ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ, ദിട്ഠിഗതമേതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ [ദിട്ഠികന്താരം (സീ. പീ.)] ദിട്ഠിവിസൂകം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം സദുക്ഖം സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘അന്തവാ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ …പേ… ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ, ദിട്ഠിഗതമേതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം സദുക്ഖം സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ഇമം ഖോ അഹം, വച്ഛ, ആദീനവം സമ്പസ്സമാനോ ഏവം ഇമാനി സബ്ബസോ ദിട്ഠിഗതാനി അനുപഗതോ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗത’’ന്തി? ‘‘ദിട്ഠിഗതന്തി ഖോ, വച്ഛ, അപനീതമേതം തഥാഗതസ്സ. ദിട്ഠഞ്ഹേതം, വച്ഛ, തഥാഗതേന – ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ, ഇതി വേദനായ സമുദയോ, ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി സഞ്ഞാ, ഇതി സഞ്ഞായ സമുദയോ, ഇതി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി സങ്ഖാരാ, ഇതി സങ്ഖാരാനം സമുദയോ, ഇതി സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്മാ തഥാഗതോ സബ്ബമഞ്ഞിതാനം സബ്ബമഥിതാനം സബ്ബഅഹംകാരമമംകാരമാനാനുസയാനം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ അനുപാദാ വിമുത്തോതി വദാമീ’’തി.

൧൯൦. ‘‘ഏവം വിമുത്തചിത്തോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഭിക്ഖു കുഹിം ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ന ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’.

‘‘‘ഏവം വിമുത്തചിത്തോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഭിക്ഖു കുഹിം ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ന ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ഏത്ഥാഹം, ഭോ ഗോതമ, അഞ്ഞാണമാപാദിം, ഏത്ഥ സമ്മോഹമാപാദിം. യാപി മേ ഏസാ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പുരിമേന കഥാസല്ലാപേന അഹു പസാദമത്താ സാപി മേ ഏതരഹി അന്തരഹിതാ’’തി. ‘‘അലഞ്ഹി തേ, വച്ഛ, അഞ്ഞാണായ, അലം സമ്മോഹായ. ഗമ്ഭീരോ ഹായം, വച്ഛ, ധമ്മോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ. സോ തയാ ദുജ്ജാനോ അഞ്ഞദിട്ഠികേന അഞ്ഞഖന്തികേന അഞ്ഞരുചികേന അഞ്ഞത്രയോഗേന [അഞ്ഞത്രായോഗേന (ദീ. നി. ൧.൪൨൦)] അഞ്ഞത്രാചരിയകേന’’ [അഞ്ഞത്ഥാചരിയകേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

൧൯൧. ‘‘തേന ഹി, വച്ഛ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി; യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, വച്ഛ, സചേ തേ പുരതോ അഗ്ഗി ജലേയ്യ, ജാനേയ്യാസി ത്വം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി ജലതീ’’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭോ ഗോതമ, പുരതോ അഗ്ഗി ജലേയ്യ, ജാനേയ്യാഹം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി ജലതീ’’’തി.

‘‘സചേ പന തം, വച്ഛ, ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘യോ തേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി ജലതി അയം അഗ്ഗി കിം പടിച്ച ജലതീ’തി, ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, വച്ഛ, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭോ ഗോതമ, ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘യോ തേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി ജലതി അയം അഗ്ഗി കിം പടിച്ച ജലതീ’തി, ഏവം പുട്ഠോ അഹം, ഭോ ഗോതമ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘യോ മേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി ജലതി അയം അഗ്ഗി തിണകട്ഠുപാദാനം പടിച്ച ജലതീ’’’തി.

‘‘സചേ തേ, വച്ഛ, പുരതോ സോ അഗ്ഗി നിബ്ബായേയ്യ, ജാനേയ്യാസി ത്വം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി നിബ്ബുതോ’’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭോ ഗോതമ, പുരതോ സോ അഗ്ഗി നിബ്ബായേയ്യ, ജാനേയ്യാഹം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി നിബ്ബുതോ’’’തി.

‘‘സചേ പന തം, വച്ഛ, ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘യോ തേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി നിബ്ബുതോ സോ അഗ്ഗി ഇതോ കതമം ദിസം ഗതോ – പുരത്ഥിമം വാ ദക്ഖിണം വാ പച്ഛിമം വാ ഉത്തരം വാ’തി, ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, വച്ഛ, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ന ഉപേതി, ഭോ ഗോതമ, യഞ്ഹി സോ, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗി തിണകട്ഠുപാദാനം പടിച്ച അജലി [ജലതി (സ്യാ. കം. ക.)] തസ്സ ച പരിയാദാനാ അഞ്ഞസ്സ ച അനുപഹാരാ അനാഹാരോ നിബ്ബുതോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

൧൯൨. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, വച്ഛ, യേന രൂപേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം രൂപം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. രൂപസങ്ഖയവിമുത്തോ [രൂപസങ്ഖാവിമുത്തോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ഏവം വേദനാസങ്ഖയാദീസുപി] ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യായ വേദനായ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ സാ വേദനാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വേദനാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യായ സഞ്ഞായ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ സാ സഞ്ഞാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സഞ്ഞാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യേഹി സങ്ഖാരേഹി തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തേ സങ്ഖാരാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സങ്ഖാരസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യേന വിഞ്ഞാണേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം വിഞ്ഞാണം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വിഞ്ഞാണസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി’’.

ഏവം വുത്തേ, വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ മഹാസാലരുക്ഖോ. തസ്സ അനിച്ചതാ സാഖാപലാസാ പലുജ്ജേയ്യും [സാഖാപലാസം പലുജ്ജേയ്യ], തചപപടികാ പലുജ്ജേയ്യും, ഫേഗ്ഗൂ പലുജ്ജേയ്യും [ഫേഗ്ഗു പലുജ്ജേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; സോ അപരേന സമയേന അപഗതസാഖാപലാസോ അപഗതതചപപടികോ അപഗതഫേഗ്ഗുകോ സുദ്ധോ അസ്സ, സാരേ പതിട്ഠിതോ; ഏവമേവ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പാവചനം അപഗതസാഖാപലാസം അപഗതതചപപടികം അപഗതഫേഗ്ഗുകം സുദ്ധം, സാരേ പതിട്ഠിതം. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. മഹാവച്ഛസുത്തം

൧൯൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘരത്താഹം ഭോതാ ഗോതമേന സഹകഥീ. സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ സംഖിത്തേന കുസലാകുസലം ദേസേതൂ’’തി. ‘‘സംഖിത്തേനപി ഖോ തേ അഹം, വച്ഛ, കുസലാകുസലം ദേസേയ്യം, വിത്ഥാരേനപി ഖോ തേ അഹം, വച്ഛ, കുസലാകുസലം ദേസേയ്യം; അപി ച തേ അഹം, വച്ഛ, സംഖിത്തേന കുസലാകുസലം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൧൯൪. ‘‘ലോഭോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അലോഭോ കുസലം; ദോസോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അദോസോ കുസലം; മോഹോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അമോഹോ കുസലം. ഇതി ഖോ, വച്ഛ, ഇമേ തയോ ധമ്മാ അകുസലാ, തയോ ധമ്മാ കുസലാ.

‘‘പാണാതിപാതോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, പാണാതിപാതാ വേരമണീ കുസലം; അദിന്നാദാനം ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ കുസലം; കാമേസുമിച്ഛാചാരോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീ കുസലം; മുസാവാദോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, മുസാവാദാ വേരമണീ കുസലം; പിസുണാ വാചാ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, പിസുണായ വാചായ വേരമണീ കുസലം; ഫരുസാ വാചാ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, ഫരുസായ വാചായ വേരമണീ കുസലം; സമ്ഫപ്പലാപോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ കുസലം; അഭിജ്ഝാ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അനഭിജ്ഝാ കുസലം; ബ്യാപാദോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അബ്യാപാദോ കുസലം; മിച്ഛാദിട്ഠി ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം സമ്മാദിട്ഠി കുസലം. ഇതി ഖോ, വച്ഛ, ഇമേ ദസ ധമ്മാ അകുസലാ, ദസ ധമ്മാ കുസലാ.

‘‘യതോ ഖോ, വച്ഛ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ പഹീനാ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ, സോ ഹോതി ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി.

൧൯൫. ‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ. അത്ഥി പന തേ ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകഭിക്ഖുപി സാവകോ യോ ആസവാനം ഖയാ [സാവകോ ആസവാനം ഖയാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ഏവമുപരിപി] അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഭിക്ഖൂ മമ സാവകാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകാ ഭിക്ഖുനീപി സാവികാ യാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യാ ഭിക്ഖുനിയോ മമ സാവികാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസകോപി സാവകോ ഗിഹീ ഓദാതവസനോ ബ്രഹ്മചാരീ യോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഉപാസകാ മമ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസകോപി സാവകോ ഗിഹീ ഓദാതവസനോ കാമഭോഗീ സാസനകരോ ഓവാദപ്പടികരോ യോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഉപാസകാ മമ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ സാസനകരാ ഓവാദപ്പടികരാ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസികാപി സാവികാ ഗിഹിനീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനീ യാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനീ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യാ ഉപാസികാ മമ സാവികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനിയോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസികാപി സാവികാ ഗിഹിനീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനീ സാസനകരാ ഓവാദപ്പടികരാ യാ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യാ ഉപാസികാ മമ സാവികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനിയോ സാസനകരാ ഓവാദപ്പടികരാ തിണ്ണവിച്ഛികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തീ’’തി.

൧൯൬. ‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവംയേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, നോ ച ഖോ ഭിക്ഖൂ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഭിക്ഖുനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനിയോ ആരാധികാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

൧൯൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, ഗങ്ഗാ നദീ സമുദ്ദനിന്നാ സമുദ്ദപോണാ സമുദ്ദപബ്ഭാരാ സമുദ്ദം ആഹച്ച തിട്ഠതി, ഏവമേവായം ഭോതോ ഗോതമസ്സ പരിസാ സഗഹട്ഠപബ്ബജിതാ നിബ്ബാനനിന്നാ നിബ്ബാനപോണാ നിബ്ബാനപബ്ഭാരാ നിബ്ബാനം ആഹച്ച തിട്ഠതി. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘യോ ഖോ, വച്ഛ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, സോ ചത്താരോ മാസേ പരിവസതി. ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ; അപി ച മേത്ഥ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാ’’തി. ‘‘സചേ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖന്താ പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖന്താ ഉപസമ്പദം ചത്താരോ മാസേ പരിവസന്തി, ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ; അഹം ചത്താരി വസ്സാനി പരിവസിസ്സാമി. ചതുന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തു ഉപസമ്പാദേന്തു ഭിക്ഖുഭാവായാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം അലത്ഥ ഉപസമ്പദം.

അചിരൂപസമ്പന്നോ ഖോ പനായസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ അദ്ധമാസൂപസമ്പന്നോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യാവതകം, ഭന്തേ, സേഖേന ഞാണേന സേഖായ വിജ്ജായ പത്തബ്ബം, അനുപ്പത്തം തം മയാ; ഉത്തരി ച മേ [ഉത്തരിം മേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതൂ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, വച്ഛ, ദ്വേ ധമ്മേ ഉത്തരി ഭാവേഹി – സമഥഞ്ച വിപസ്സനഞ്ച. ഇമേ ഖോ തേ, വച്ഛ, ദ്വേ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവിതാ – സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച – അനേകധാതുപടിവേധായ സംവത്തിസ്സന്തി.

൧൯൮. ‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ [യാവദേ (പീ.)] ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭവേയ്യം – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ അസ്സം, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ അസ്സം; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛേയ്യം, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരേയ്യം, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛേയ്യം, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമേയ്യം, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസേയ്യം, പരിമജ്ജേയ്യം; യാവബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണേയ്യം – ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനേയ്യം – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതരാഗം വാ ചിത്തം വീതരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സദോസം വാ ചിത്തം സദോസം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതദോസം വാ ചിത്തം വീതദോസം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സമോഹം വാ ചിത്തം സമോഹം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതമോഹം വാ ചിത്തം വീതമോഹം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സംഖിത്തം വാ ചിത്തം സംഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം വിക്ഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം മഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം അമഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സഉത്തരം വാ ചിത്തം സഉത്തരം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അനുത്തരം വാ ചിത്തം അനുത്തരം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം അസമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; വിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യം, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി; അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോതി; ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സേയ്യം ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യം – ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാതി; ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സേയ്യം ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ’’തി.

൧൯൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ അരഹതം അഹോസി.

൨൦൦. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഗച്ഛന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ തേ ഭിക്ഖൂ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ! കഹം പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘ഭഗവന്തം ഖോ മയം, ആവുസോ, ദസ്സനായ ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘തേനഹായസ്മന്തോ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദഥ, ഏവഞ്ച വദേഥ – ‘വച്ഛഗോത്തോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, ഏവഞ്ച വദേതി – പരിചിണ്ണോ മേ ഭഗവാ, പരിചിണ്ണോ മേ സുഗതോ’’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ വച്ഛഗോത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, വച്ഛഗോത്തോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, ഏവഞ്ച വദേതി – ‘പരിചിണ്ണോ മേ ഭഗവാ, പരിചിണ്ണോ മേ സുഗതോ’’’തി. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛഗോത്തോ ഭിക്ഖു ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – ‘തേവിജ്ജോ വച്ഛഗോത്തോ ഭിക്ഖു മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’തി. ദേവതാപി മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘തേവിജ്ജോ, ഭന്തേ, വച്ഛഗോത്തോ ഭിക്ഖു മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാവച്ഛസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. ദീഘനഖസുത്തം

൨൦൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ സൂകരഖതായം. അഥ ഖോ ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’’തി. ‘‘യാപി ഖോ തേ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദിട്ഠി – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി, ഏസാപി തേ ദിട്ഠി നക്ഖമതീ’’തി? ‘‘ഏസാ ചേ [ഏസാപി (ക.)] മേ, ഭോ ഗോതമ, ദിട്ഠി ഖമേയ്യ, തംപസ്സ താദിസമേവ, തംപസ്സ താദിസമേവാ’’തി. ‘‘അതോ ഖോ തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബഹൂ ഹി ബഹുതരാ ലോകസ്മിം യേ ഏവമാഹംസു – ‘തംപസ്സ താദിസമേവ, തംപസ്സ താദിസമേവാ’തി. തേ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം നപ്പജഹന്തി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ഉപാദിയന്തി. അതോ ഖോ തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, തനൂ ഹി തനുതരാ ലോകസ്മിം യേ ഏവമാഹംസു – ‘തംപസ്സ താദിസമേവ, തംപസ്സ താദിസമേവാ’തി. തേ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹന്തി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയന്തി. സന്തഗ്ഗിവേസ്സന, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ ഖമതീ’തി; സന്തഗ്ഗിവേസ്സന, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി; സന്തഗ്ഗിവേസ്സന, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീ’തി. തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ ഖമതീ’തി തേസമയം ദിട്ഠി സാരാഗായ സന്തികേ, സഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അഭിനന്ദനായ സന്തികേ അജ്ഝോസാനായ സന്തികേ ഉപാദാനായ സന്തികേ; തത്രഗ്ഗിവേസ്സന യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി തേസമയം ദിട്ഠി അസാരാഗായ സന്തികേ, അസഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അനഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അനജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, അനുപാദാനായ സന്തികേ’’തി.

൨൦൨. ഏവം വുത്തേ, ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉക്കംസേതി [ഉക്കംസതി (സീ. പീ. ക.)] മേ ഭവം ഗോതമോ ദിട്ഠിഗതം, സമുക്കംസേതി [സമ്പഹംസതി (ക.)] മേ ഭവം ഗോതമോ ദിട്ഠിഗത’’ന്തി. ‘‘തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീ’തി. യാ ഹി തേസം ഖമതി സായം ദിട്ഠി സാരാഗായ സന്തികേ, സഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, ഉപാദാനായ സന്തികേ; യാ ഹി തേസം നക്ഖമതി സായം ദിട്ഠി അസാരാഗായ സന്തികേ, അസഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അനഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അനജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, അനുപാദാനായ സന്തികേ. തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ ഖമതീ’തി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാ ഖോ മേ അയം ദിട്ഠി – സബ്ബം മേ ഖമതീതി, ഇമഞ്ചേ അഹം ദിട്ഠിം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി; ദ്വീഹി മേ അസ്സ വിഗ്ഗഹോ – യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ നക്ഖമതീതി, യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീതി – ഇമേഹി അസ്സ ദ്വീഹി വിഗ്ഗഹോ. ഇതി വിഗ്ഗഹേ സതി വിവാദോ, വിവാദേ സതി വിഘാതോ, വിഘാതേ സതി വിഹേസാ’. ഇതി സോ വിഗ്ഗഹഞ്ച വിവാദഞ്ച വിഘാതഞ്ച വിഹേസഞ്ച അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹതി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയതി. ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പടിനിസ്സഗ്ഗോ ഹോതി.

൨൦൩. ‘‘തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാ ഖോ മേ അയം ദിട്ഠി – സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി, ഇമഞ്ചേ അഹം ദിട്ഠിം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി; ദ്വീഹി മേ അസ്സ വിഗ്ഗഹോ – യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ ഖമതീതി, യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ഏകച്ചം മേ ഖമതി ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീതി – ഇമേഹി അസ്സ ദ്വീഹി വിഗ്ഗഹോ. ഇതി വിഗ്ഗഹേ സതി വിവാദോ, വിവാദേ സതി വിഘാതോ, വിഘാതേ സതി വിഹേസാ’. ഇതി സോ വിഗ്ഗഹഞ്ച വിവാദഞ്ച വിഘാതഞ്ച വിഹേസഞ്ച അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹതി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയതി. ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പടിനിസ്സഗ്ഗോ ഹോതി.

൨൦൪. ‘‘തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീ’തി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാ ഖോ മേ അയം ദിട്ഠി – ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീതി, ഇമഞ്ചേ അഹം ദിട്ഠിം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി; ദ്വീഹി മേ അസ്സ വിഗ്ഗഹോ – യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ ഖമതീതി, യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ നക്ഖമതീതി – ഇമേഹി അസ്സ ദ്വീഹി വിഗ്ഗഹോ. ഇതി വിഗ്ഗഹേ സതി വിവാദോ, വിവാദേ സതി വിഘാതോ, വിഘാതേ സതി വിഹേസാ’. ഇതി സോ വിഗ്ഗഹഞ്ച വിവാദഞ്ച വിഘാതഞ്ച വിഹേസഞ്ച അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹതി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയതി. ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പടിനിസ്സഗ്ഗോ ഹോതി.

൨൦൫. ‘‘അയം ഖോ പനഗ്ഗിവേസ്സന, കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ [ചാതുമ്മഹാഭൂതികോ (സീ. സ്യാ.)] മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസുപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ, അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സിതബ്ബോ. തസ്സിമം കായം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതോ യോ കായസ്മിം കായഛന്ദോ കായസ്നേഹോ കായന്വയതാ സാ പഹീയതി.

‘‘തിസ്സോ ഖോ ഇമാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. യസ്മിം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി, ന അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി; സുഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. യസ്മിം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, ന അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി; ദുക്ഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. യസ്മിം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, ന ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി; അദുക്ഖമസുഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. സുഖാപി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ; ദുക്ഖാപി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ; അദുക്ഖമസുഖാപി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ഏവം പസ്സം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സുതവാ അരിയസാവകോ സുഖായപി വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി, ദുക്ഖായപി വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി, അദുക്ഖമസുഖായപി വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം, വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു ന കേനചി സംവദതി, ന കേനചി വിവദതി, യഞ്ച ലോകേ വുത്തം തേന വോഹരതി, അപരാമസ’’ന്തി.

൨൦൬. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ ഠിതോ ഹോതി ഭഗവന്തം ബീജയമാനോ [വീജയമാനോ (സീ. പീ.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘തേസം തേസം കിര നോ ഭഗവാ ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാ പഹാനമാഹ, തേസം തേസം കിര നോ സുഗതോ ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’’തി. ഇതി ഹിദം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പടിസഞ്ചിക്ഖതോ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചി. ദീഘനഖസ്സ പന പരിബ്ബാജകസ്സ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി. അഥ ഖോ ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവ ഖോ ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

ദീഘനഖസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. മാഗണ്ഡിയസുത്തം

൨൦൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോ, ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അഗ്യാഗാരേ തിണസന്ഥാരകേ [തിണസന്ഥരകേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ കമ്മാസധമ്മം പിണ്ഡായ പാവിസി. കമ്മാസധമ്മം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന അഞ്ഞതരോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. അഥ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ [മാഗന്ദിയോ (സീ. പീ.)] പരിബ്ബാജകോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അഗ്യാഗാരം തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അഗ്യാഗാരേ തിണസന്ഥാരകം പഞ്ഞത്തം. ദിസ്വാന ഭാരദ്വാജഗോത്തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘കസ്സ ന്വയം ഭോതോ ഭാരദ്വാജസ്സ അഗ്യാഗാരേ തിണസന്ഥാരകോ പഞ്ഞത്തോ, സമണസേയ്യാനുരൂപം [സമണസേയ്യാരൂപം (സീ. പീ.)] മഞ്ഞേ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭോ മാഗണ്ഡിയ, സമണോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. തസ്സേസാ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സേയ്യാ പഞ്ഞത്താ’’തി. ‘‘ദുദ്ദിട്ഠം വത, ഭോ ഭാരദ്വാജ, അദ്ദസാമ; ദുദ്ദിട്ഠം വത, ഭോ ഭാരദ്വാജ, അദ്ദസാമ! യേ മയം തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഭൂനഹുനോ [ഭൂനഹനസ്സ (സ്യാ. കം.)] സേയ്യം അദ്ദസാമാ’’തി. ‘‘രക്ഖസ്സേതം, മാഗണ്ഡിയ, വാചം; രക്ഖസ്സേതം, മാഗണ്ഡിയ, വാചം. ബഹൂ ഹി തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഖത്തിയപണ്ഡിതാപി ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാപി ഗഹപതിപണ്ഡിതാപി സമണപണ്ഡിതാപി അഭിപ്പസന്നാ വിനീതാ അരിയേ ഞായേ ധമ്മേ കുസലേ’’തി. ‘‘സമ്മുഖാ ചേപി മയം, ഭോ ഭാരദ്വാജ, തം ഭവന്തം ഗോതമം പസ്സേയ്യാമ, സമ്മുഖാപി നം വദേയ്യാമ – ‘ഭൂനഹു [ഭൂനഹനോ (സ്യാ. കം.)] സമണോ ഗോതമോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീ’’തി. ‘‘സചേ തം ഭോതോ മാഗണ്ഡിയസ്സ അഗരു ആരോചേയ്യാമി തം [ആരോചേയ്യമേതം (സീ. പീ.), ആരോചേസ്സാമി തസ്സ (സ്യാ. കം.)] സമണസ്സ ഗോതമസ്സാ’’തി. ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ ഭവം ഭാരദ്വാജോ വുത്തോവ നം വദേയ്യാ’’തി.

൨൦൮. അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മാഗണ്ഡിയേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപം. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അഗ്യാഗാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ തിണസന്ഥാരകേ. അഥ ഖോ ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ഭാരദ്വാജഗോത്തം ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അഹു പന തേ, ഭാരദ്വാജ, മാഗണ്ഡിയേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം ഇമംയേവ തിണസന്ഥാരകം ആരബ്ഭ കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭാരദ്വാജഗോത്തോ ബ്രാഹ്മണോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതദേവ ഖോ പന മയം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ആരോചേതുകാമാ. അഥ ച പന ഭവം ഗോതമോ അനക്ഖാതംയേവ അക്ഖാസീ’’തി. അയഞ്ച ഹി [അയഞ്ച ഹിദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭഗവതോ ഭാരദ്വാജഗോത്തേന ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി. അഥ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന ഭാരദ്വാജഗോത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അഗ്യാഗാരം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ മാഗണ്ഡിയം പരിബ്ബാജകം ഭഗവാ ഏതദവോച –

൨൦൯. ‘‘ചക്ഖും ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമ്മുദിതം. തം തഥാഗതസ്സ ദന്തം ഗുത്തം രക്ഖിതം സംവുതം, തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി. ഇദം നു തേ ഏതം, മാഗണ്ഡിയ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’’’തി? ‘‘ഏതദേവ ഖോ പന മേ, ഭോ ഗോതമ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീ’’തി. ‘‘സോതം ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, സദ്ദാരാമം…പേ… ഘാനം ഖോ, മാഗണ്ഡിയ ഗന്ധാരാമം… ജിവ്ഹാ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, രസാരാമാ രസരതാ രസസമ്മുദിതാ. സാ തഥാഗതസ്സ ദന്താ ഗുത്താ രക്ഖിതാ സംവുതാ, തസ്സാ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി. ഇദം നു തേ ഏതം, മാഗണ്ഡിയ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’’’തി? ‘‘ഏതദേവ ഖോ പന മേ, ഭോ ഗോതമ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീ’’തി. ‘‘കായോ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, ഫോട്ഠബ്ബാരാമോ ഫോട്ഠബ്ബരതോ…പേ… മനോ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, ധമ്മാരാമോ ധമ്മരതോ ധമ്മസമ്മുദിതോ. സോ തഥാഗതസ്സ ദന്തോ ഗുത്തോ രക്ഖിതോ സംവുതോ, തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി. ഇദം നു തേ ഏതം, മാഗണ്ഡിയ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’’’തി? ‘‘ഏതദേവ ഖോ പന മേ, ഭോ ഗോതമ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘ഭൂനഹു സമണോ ഗോതമോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി നോ സുത്തേ ഓചരതീ’’തി.

൨൧൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ – ‘ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി പരിചാരിതപുബ്ബോ അസ്സ ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി, സോ അപരേന സമയേന രൂപാനംയേവ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ രൂപതണ്ഹം പഹായ രൂപപരിളാഹം പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസോ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹരേയ്യ. ഇമസ്സ പന തേ, മാഗണ്ഡിയ, കിമസ്സ വചനീയ’’’ന്തി? ‘‘ന കിഞ്ചി, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ – ‘ഇധേകച്ചോ സോതവിഞ്ഞേയ്യേഹി സദ്ദേഹി…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഗന്ധേഹി… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേഹി രസേഹി… കായവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി പരിചാരിതപുബ്ബോ അസ്സ ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി, സോ അപരേന സമയേന ഫോട്ഠബ്ബാനംയേവ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹം പഹായ ഫോട്ഠബ്ബപരിളാഹം പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസോ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹരേയ്യ. ഇമസ്സ പന തേ, മാഗണ്ഡിയ, കിമസ്സ വചനീയ’’’ന്തി? ‘‘ന കിഞ്ചി, ഭോ ഗോതമ’’.

൨൧൧. ‘‘അഹം ഖോ പന, മാഗണ്ഡിയ, പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ സമാനോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേസിം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി, സോതവിഞ്ഞേയ്യേഹി സദ്ദേഹി…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഗന്ധേഹി… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേഹി രസേഹി… കായവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി. തസ്സ മയ്ഹം, മാഗണ്ഡിയ, തയോ പാസാദാ അഹേസും – ഏകോ വസ്സികോ, ഏകോ ഹേമന്തികോ, ഏകോ ഗിമ്ഹികോ. സോ ഖോ അഹം, മാഗണ്ഡിയ, വസ്സികേ പാസാദേ വസ്സികേ ചത്താരോ [വസ്സികേ പാസാദേ ചത്താരോ (സ്യാ. കം.)] മാസേ നിപ്പുരിസേഹി തൂരിയേഹി [തുരിയേഹി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പരിചാരയമാനോ [പരിചാരിയമാനോ (സബ്ബത്ഥ)] ന ഹേട്ഠാപാസാദം ഓരോഹാമി. സോ അപരേന സമയേന കാമാനംയേവ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ കാമതണ്ഹം പഹായ കാമപരിളാഹം പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസോ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹരാമി. സോ അഞ്ഞേ സത്തേ പസ്സാമി കാമേസു അവീതരാഗേ കാമതണ്ഹാഹി ഖജ്ജമാനേ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനേ കാമേ പടിസേവന്തേ. സോ തേസം ന പിഹേമി, ന തത്ഥ അഭിരമാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? യാഹയം, മാഗണ്ഡിയ, രതി, അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി – അപി ദിബ്ബം സുഖം സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതി – തായ രതിയാ രമമാനോ ഹീനസ്സ ന പിഹേമി, ന തത്ഥ അഭിരമാമി.

൨൧൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാഗണ്ഡിയ, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേയ്യ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി…പേ… ഫോട്ഠബ്ബേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി. സോ കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യ ദേവാനം താവതിംസാനം സഹബ്യതം. സോ തത്ഥ നന്ദനേ വനേ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ ദിബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേയ്യ. സോ പസ്സേയ്യ ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതം സമങ്ഗീഭൂതം പരിചാരയമാനം.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ, അപി നു സോ ദേവപുത്തോ നന്ദനേ വനേ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ ദിബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരയമാനോ അമുസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ പിഹേയ്യ, മാനുസകാനം വാ പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം മാനുസകേഹി വാ കാമേഹി ആവട്ടേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. തം കിസ്സ ഹേതു? മാനുസകേഹി, ഭോ ഗോതമ, കാമേഹി ദിബ്ബകാമാ അഭിക്കന്തതരാ ച പണീതതരാ ചാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ അഹം, മാഗണ്ഡിയ, പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ സമാനോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേസിം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി, സോതവിഞ്ഞേയ്യേഹി സദ്ദേഹി…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഗന്ധേഹി… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേഹി രസേഹി… കായവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി. സോ അപരേന സമയേന കാമാനംയേവ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ കാമതണ്ഹം പഹായ കാമപരിളാഹം പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസോ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹരാമി. സോ അഞ്ഞേ സത്തേ പസ്സാമി കാമേസു അവീതരാഗേ കാമതണ്ഹാഹി ഖജ്ജമാനേ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനേ കാമേ പടിസേവന്തേ, സോ തേസം ന പിഹേമി, ന തത്ഥ അഭിരമാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? യാഹയം, മാഗണ്ഡിയ, രതി അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി – അപി ദിബ്ബം സുഖം സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതി – തായ രതിയാ രമമാനോ ഹീനസ്സ ന പിഹേമി, ന തത്ഥ അഭിരമാമി.

൨൧൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാഗണ്ഡിയ, കുട്ഠീ പുരിസോ അരുഗത്തോ പക്കഗത്തോ കിമീഹി ഖജ്ജമാനോ നഖേഹി വണമുഖാനി വിപ്പതച്ഛമാനോ അങ്ഗാരകാസുയാ കായം പരിതാപേയ്യ. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഭേസജ്ജം കരേയ്യ. സോ തം ഭേസജ്ജം ആഗമ്മ കുട്ഠേഹി പരിമുച്ചേയ്യ, അരോഗോ അസ്സ സുഖീ സേരീ സയംവസീ യേന കാമം ഗമോ. സോ അഞ്ഞം കുട്ഠിം പുരിസം പസ്സേയ്യ അരുഗത്തം പക്കഗത്തം കിമീഹി ഖജ്ജമാനം നഖേഹി വണമുഖാനി വിപ്പതച്ഛമാനം അങ്ഗാരകാസുയാ കായം പരിതാപേന്തം.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ, അപി നു സോ പുരിസോ അമുസ്സ കുട്ഠിസ്സ പുരിസസ്സ പിഹേയ്യ അങ്ഗാരകാസുയാ വാ ഭേസജ്ജം പടിസേവനായ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ. തം കിസ്സ ഹേതു? രോഗേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, സതി ഭേസജ്ജേന കരണീയം ഹോതി, രോഗേ അസതി ന ഭേസജ്ജേന കരണീയം ഹോതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ അഹം, മാഗണ്ഡിയ, പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ സമാനോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേസിം, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി, സോതവിഞ്ഞേയ്യേഹി സദ്ദേഹി…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഗന്ധേഹി… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യേഹി രസേഹി… കായവിഞ്ഞേയ്യേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി മനാപേഹി പിയരൂപേഹി കാമൂപസംഹിതേഹി രജനീയേഹി. സോ അപരേന സമയേന കാമാനംയേവ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ കാമതണ്ഹം പഹായ കാമപരിളാഹം പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസോ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹരാമി. സോ അഞ്ഞേ സത്തേ പസ്സാമി കാമേസു അവീതരാഗേ കാമതണ്ഹാഹി ഖജ്ജമാനേ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനേ കാമേ പടിസേവന്തേ. സോ തേസം ന പിഹേമി, ന തത്ഥ അഭിരമാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? യാഹയം, മാഗണ്ഡിയ, രതി, അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹി – അപി ദിബ്ബം സുഖം സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതി – തായ രതിയാ രമമാനോ ഹീനസ്സ ന പിഹേമി, ന തത്ഥ അഭിരമാമി.

൨൧൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാഗണ്ഡിയ, കുട്ഠീ പുരിസോ അരുഗത്തോ പക്കഗത്തോ കിമീഹി ഖജ്ജമാനോ നഖേഹി വണമുഖാനി വിപ്പതച്ഛമാനോ അങ്ഗാരകാസുയാ കായം പരിതാപേയ്യ. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഭേസജ്ജം കരേയ്യ. സോ തം ഭേസജ്ജം ആഗമ്മ കുട്ഠേഹി പരിമുച്ചേയ്യ, അരോഗോ അസ്സ സുഖീ സേരീ സയംവസീ യേന കാമം ഗമോ. തമേനം ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢേയ്യും.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ, അപി നു സോ പുരിസോ ഇതി ചിതിചേവ കായം സന്നാമേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അസു ഹി, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ചേവ മഹാഭിതാപോ ച മഹാപരിളാഹോ ചാ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ, ഇദാനേവ നു ഖോ സോ അഗ്ഗി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ചേവ മഹാഭിതാപോ ച മഹാപരിളാഹോ ച ഉദാഹു പുബ്ബേപി സോ അഗ്ഗി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ചേവ മഹാഭിതാപോ ച മഹാപരിളാഹോ ചാ’’തി? ‘‘ഇദാനി ചേവ, ഭോ ഗോതമ, സോ അഗ്ഗി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ചേവ മഹാഭിതാപോ ച മഹാപരിളാഹോ ച, പുബ്ബേപി സോ അഗ്ഗി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ചേവ മഹാഭിതാപോ ച മഹാപരിളാഹോ ച. അസു ച [അസു ഹി ച (സീ. പീ.)], ഭോ ഗോതമ, കുട്ഠീ പുരിസോ അരുഗത്തോ പക്കഗത്തോ കിമീഹി ഖജ്ജമാനോ നഖേഹി വണമുഖാനി വിപ്പതച്ഛമാനോ ഉപഹതിന്ദ്രിയോ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സേയേവ അഗ്ഗിസ്മിം സുഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞം പച്ചലത്ഥാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, അതീതമ്പി അദ്ധാനം കാമാ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സാ ചേവ മഹാഭിതാപാ ച മഹാപരിളാഹാ ച, അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം കാമാ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സാ ചേവ മഹാഭിതാപാ ച മഹാപരിളാഹാ ച, ഏതരഹിപി പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം കാമാ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സാ ചേവ മഹാഭിതാപാ ച മഹാപരിളാഹാ ച. ഇമേ ച, മാഗണ്ഡിയ, സത്താ കാമേസു അവീതരാഗാ കാമതണ്ഹാഹി ഖജ്ജമാനാ കാമപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനാ ഉപഹതിന്ദ്രിയാ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സേസുയേവ കാമേസു സുഖമിതി വിപരീതസഞ്ഞം പച്ചലത്ഥും.

൨൧൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാഗണ്ഡിയ, കുട്ഠീ പുരിസോ അരുഗത്തോ പക്കഗത്തോ കിമീഹി ഖജ്ജമാനോ നഖേഹി വണമുഖാനി വിപ്പതച്ഛമാനോ അങ്ഗാരകാസുയാ കായം പരിതാപേതി. യഥാ യഥാ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, അസു കുട്ഠീ പുരിസോ അരുഗത്തോ പക്കഗത്തോ കിമീഹി ഖജ്ജമാനോ നഖേഹി വണമുഖാനി വിപ്പതച്ഛമാനോ അങ്ഗാരകാസുയാ കായം പരിതാപേതി തഥാ തഥാ’സ്സ [തഥാ തഥാ തസ്സേവ (സ്യാ. കം. ക.)] താനി വണമുഖാനി അസുചിതരാനി ചേവ ഹോന്തി ദുഗ്ഗന്ധതരാനി ച പൂതികതരാനി ച, ഹോതി ചേവ കാചി സാതമത്താ അസ്സാദമത്താ – യദിദം വണമുഖാനം കണ്ഡൂവനഹേതു; ഏവമേവ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, സത്താ കാമേസു അവീതരാഗാ കാമതണ്ഹാഹി ഖജ്ജമാനാ കാമപരിളാഹേന ച പരിഡയ്ഹമാനാ കാമേ പടിസേവന്തി. യഥാ യഥാ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, സത്താ കാമേസു അവീതരാഗാ കാമതണ്ഹാഹി ഖജ്ജമാനാ കാമപരിളാഹേന ച പരിഡയ്ഹമാനാ കാമേ പടിസേവന്തി തഥാ തഥാ തേസം തേസം സത്താനം കാമതണ്ഹാ ചേവ പവഡ്ഢതി, കാമപരിളാഹേന ച പരിഡയ്ഹന്തി, ഹോതി ചേവ സാതമത്താ അസ്സാദമത്താ – യദിദം പഞ്ചകാമഗുണേ പടിച്ച.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ, അപി നു തേ ദിട്ഠോ വാ സുതോ വാ രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരയമാനോ കാമതണ്ഹം അപ്പഹായ കാമപരിളാഹം അപ്പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസോ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹാസി വാ വിഹരതി വാ വിഹരിസ്സതി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സാധു, മാഗണ്ഡിയ! മയാപി ഖോ ഏതം, മാഗണ്ഡിയ, നേവ ദിട്ഠം ന സുതം രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരയമാനോ കാമതണ്ഹം അപ്പഹായ കാമപരിളാഹം അപ്പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസോ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ വിഹാസി വാ വിഹരതി വാ വിഹരിസ്സതി വാ. അഥ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ വിഗതപിപാസാ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്താ വിഹാസും വാ വിഹരന്തി വാ വിഹരിസ്സന്തി വാ സബ്ബേ തേ കാമാനംയേവ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച യഥാഭൂതം വിദിത്വാ കാമതണ്ഹം പഹായ കാമപരിളാഹം പടിവിനോദേത്വാ വിഗതപിപാസാ അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്താ വിഹാസും വാ വിഹരന്തി വാ വിഹരിസ്സന്തി വാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ, നിബ്ബാനം പരമം സുഖം;

അട്ഠങ്ഗികോ ച മഗ്ഗാനം, ഖേമം അമതഗാമിന’’ന്തി.

൨൧൬. ഏവം വുത്തേ, മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം ഭോതാ ഗോതമേന – ‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ, നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’ന്തി. മയാപി ഖോ ഏതം, ഭോ ഗോതമ, സുതം പുബ്ബകാനം പരിബ്ബാജകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ, നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’ന്തി; തയിദം, ഭോ ഗോതമ, സമേതീ’’തി. ‘‘യം പന തേ ഏതം, മാഗണ്ഡിയ, സുതം പുബ്ബകാനം പരിബ്ബാജകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ, നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’ന്തി, കതമം തം ആരോഗ്യം, കതമം തം നിബ്ബാന’’ന്തി? ഏവം വുത്തേ, മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ സകാനേവ സുദം ഗത്താനി പാണിനാ അനോമജ്ജതി – ‘‘ഇദന്തം, ഭോ ഗോതമ, ആരോഗ്യം, ഇദന്തം നിബ്ബാനം. അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏതരഹി അരോഗോ സുഖീ, ന മം കിഞ്ചി ആബാധതീ’’തി.

൨൧൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാഗണ്ഡിയ, ജച്ചന്ധോ പുരിസോ; സോ ന പസ്സേയ്യ കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ നീലകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ പീതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ലോഹിതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ മഞ്ജിട്ഠകാനി [മഞ്ജേട്ഠികാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), മഞ്ജേട്ഠകാനി (ക.)] രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ സമവിസമം, ന പസ്സേയ്യ താരകരൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ചന്ദിമസൂരിയേ. സോ സുണേയ്യ ചക്ഖുമതോ ഭാസമാനസ്സ – ‘ഛേകം വത, ഭോ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി! സോ ഓദാതപരിയേസനം ചരേയ്യ. തമേനം അഞ്ഞതരോ പുരിസോ തേലമലികതേന സാഹുളിചീരേന [തേലമസികതേന സാഹുളചീവരേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വഞ്ചേയ്യ – ‘ഇദം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി. സോ തം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, പടിഗ്ഗഹേത്വാ പാരുപേയ്യ, പാരുപേത്വാ അത്തമനോ അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേയ്യ – ‘ഛേകം വത, ഭോ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി!

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ, അപി നു സോ ജച്ചന്ധോ പുരിസോ ജാനന്തോ പസ്സന്തോ അമും തേലമലികതം സാഹുളിചീരം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, പടിഗ്ഗഹേത്വാ പാരുപേയ്യ, പാരുപേത്വാ അത്തമനോ അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേയ്യ – ‘ഛേകം വത, ഭോ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി ഉദാഹു ചക്ഖുമതോ സദ്ധായാ’’തി? ‘‘അജാനന്തോ ഹി, ഭോ ഗോതമ, അപസ്സന്തോ സോ ജച്ചന്ധോ പുരിസോ അമും തേലമലികതം സാഹുളിചീരം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, പടിഗ്ഗഹേത്വാ പാരുപേയ്യ, പാരുപേത്വാ അത്തമനോ അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേയ്യ – ‘ഛേകം വത, ഭോ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി, ചക്ഖുമതോ സദ്ധായാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ അന്ധാ അചക്ഖുകാ അജാനന്താ ആരോഗ്യം, അപസ്സന്താ നിബ്ബാനം, അഥ ച പനിമം ഗാഥം ഭാസന്തി – ‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ, നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’ന്തി. പുബ്ബകേഹേസാ, മാഗണ്ഡിയ, അരഹന്തേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി ഗാഥാ ഭാസിതാ –

‘ആരോഗ്യപരമാ ലാഭാ, നിബ്ബാനം പരമം സുഖം;

അട്ഠങ്ഗികോ ച മഗ്ഗാനം, ഖേമം അമതഗാമിന’ന്തി.

൨൧൮. ‘‘സാ ഏതരഹി അനുപുബ്ബേന പുഥുജ്ജനഗാഥാ [പുഥുജ്ജനഗതാ (സീ. പീ.)]. അയം ഖോ പന, മാഗണ്ഡിയ, കായോ രോഗഭൂതോ ഗണ്ഡഭൂതോ സല്ലഭൂതോ അഘഭൂതോ ആബാധഭൂതോ, സോ ത്വം ഇമം കായം രോഗഭൂതം ഗണ്ഡഭൂതം സല്ലഭൂതം അഘഭൂതം ആബാധഭൂതം – ‘ഇദന്തം, ഭോ ഗോതമ, ആരോഗ്യം, ഇദന്തം നിബ്ബാന’ന്തി വദേസി. തഞ്ഹി തേ, മാഗണ്ഡിയ, അരിയം ചക്ഖും നത്ഥി യേന ത്വം അരിയേന ചക്ഖുനാ ആരോഗ്യം ജാനേയ്യാസി, നിബ്ബാനം പസ്സേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ഏവം പസന്നോ അഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ! പഹോതി മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും യഥാഹം ആരോഗ്യം ജാനേയ്യം, നിബ്ബാനം പസ്സേയ്യ’’ന്തി.

൨൧൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാഗണ്ഡിയ, ജച്ചന്ധോ പുരിസോ; സോ ന പസ്സേയ്യ കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ നീലകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ പീതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ലോഹിതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ മഞ്ജിട്ഠകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ സമവിസമം, ന പസ്സേയ്യ താരകരൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ചന്ദിമസൂരിയേ. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഭേസജ്ജം കരേയ്യ. സോ തം ഭേസജ്ജം ആഗമ്മ ന ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേയ്യ, ന ചക്ഖൂനി വിസോധേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, മാഗണ്ഡിയ, നനു സോ വേജ്ജോ യാവദേവ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, അഹഞ്ചേ തേ ധമ്മം ദേസേയ്യം – ‘ഇദന്തം ആരോഗ്യം, ഇദന്തം നിബ്ബാന’ന്തി, സോ ത്വം ആരോഗ്യം ന ജാനേയ്യാസി, നിബ്ബാനം ന പസ്സേയ്യാസി. സോ മമസ്സ കിലമഥോ, സാ മമസ്സ വിഹേസാ’’തി. ‘‘ഏവം പസന്നോ അഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ. പഹോതി മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും യഥാഹം ആരോഗ്യം ജാനേയ്യം, നിബ്ബാനം പസ്സേയ്യ’’ന്തി.

൨൨൦. ‘‘സേയ്യഥാപി, മാഗണ്ഡിയ, ജച്ചന്ധോ പുരിസോ; സോ ന പസ്സേയ്യ കണ്ഹസുക്കാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ നീലകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ പീതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ലോഹിതകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ മഞ്ജിട്ഠകാനി രൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ സമവിസമം, ന പസ്സേയ്യ താരകരൂപാനി, ന പസ്സേയ്യ ചന്ദിമസൂരിയേ. സോ സുണേയ്യ ചക്ഖുമതോ ഭാസമാനസ്സ – ‘ഛേകം വത, ഭോ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി! സോ ഓദാതപരിയേസനം ചരേയ്യ. തമേനം അഞ്ഞതരോ പുരിസോ തേലമലികതേന സാഹുളിചീരേന വഞ്ചേയ്യ – ‘ഇദം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി. സോ തം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, പടിഗ്ഗഹേത്വാ പാരുപേയ്യ. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠാപേയ്യും. തസ്സ സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഭേസജ്ജം കരേയ്യ – ഉദ്ധംവിരേചനം അധോവിരേചനം അഞ്ജനം പച്ചഞ്ജനം നത്ഥുകമ്മം. സോ തം ഭേസജ്ജം ആഗമ്മ ചക്ഖൂനി ഉപ്പാദേയ്യ, ചക്ഖൂനി വിസോധേയ്യ. തസ്സ സഹ ചക്ഖുപ്പാദാ യോ അമുസ്മിം തേലമലികതേ സാഹുളിചീരേ ഛന്ദരാഗോ സോ പഹീയേഥ. തഞ്ച നം പുരിസം അമിത്തതോപി ദഹേയ്യ, പച്ചത്ഥികതോപി ദഹേയ്യ, അപി ച ജീവിതാ വോരോപേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ – ‘ദീഘരത്തം വത, ഭോ, അഹം ഇമിനാ പുരിസേന തേലമലികതേന സാഹുളിചീരേന നികതോ വഞ്ചിതോ പലുദ്ധോ – ഇദം തേ, അമ്ഭോ പുരിസ, ഓദാതം വത്ഥം അഭിരൂപം നിമ്മലം സുചീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, അഹഞ്ചേ തേ ധമ്മം ദേസേയ്യം – ‘ഇദന്തം ആരോഗ്യം, ഇദന്തം നിബ്ബാന’ന്തി. സോ ത്വം ആരോഗ്യം ജാനേയ്യാസി, നിബ്ബാനം പസ്സേയ്യാസി. തസ്സ തേ സഹ ചക്ഖുപ്പാദാ യോ പഞ്ചസുപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗോ സോ പഹീയേഥ; അപി ച തേ ഏവമസ്സ – ‘ദീഘരത്തം വത, ഭോ, അഹം ഇമിനാ ചിത്തേന നികതോ വഞ്ചിതോ പലുദ്ധോ [പലദ്ധോ (സീ. പീ.)]. അഹഞ്ഹി രൂപംയേവ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയിം, വേദനംയേവ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയിം, സഞ്ഞംയേവ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയിം, സങ്ഖാരേയേവ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയിം, വിഞ്ഞാണംയേവ ഉപാദിയമാനോ ഉപാദിയിം. തസ്സ മേ ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി; ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’’തി. ‘‘ഏവം പസന്നോ അഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ! പഹോതി മേ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും യഥാഹം ഇമമ്ഹാ ആസനാ അനന്ധോ വുട്ഠഹേയ്യ’’ന്തി.

൨൨൧. ‘‘തേന ഹി ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, സപ്പുരിസേ ഭജേയ്യാസി. യതോ ഖോ ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, സപ്പുരിസേ ഭജിസ്സസി തതോ ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, സദ്ധമ്മം സോസ്സസി; യതോ ഖോ ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, സദ്ധമ്മം സോസ്സസി തതോ ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജിസ്സസി; യതോ ഖോ ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജിസ്സസി തതോ ത്വം, മാഗണ്ഡിയ, സാമംയേവ ഞസ്സസി, സാമം ദക്ഖിസ്സസി – ഇമേ രോഗാ ഗണ്ഡാ സല്ലാ; ഇധ രോഗാ ഗണ്ഡാ സല്ലാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. തസ്സ മേ ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി; ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’തി.

൨൨൨. ഏവം വുത്തേ, മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘യോ ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, സോ ചത്താരോ മാസേ പരിവസതി; ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തി, ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ. അപി ച മേത്ഥ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാ’’തി. ‘‘സചേ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖന്താ പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖന്താ ഉപസമ്പദം ചത്താരോ മാസേ പരിവസന്തി, ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ; അഹം ചത്താരി വസ്സാനി പരിവസിസ്സാമി, ചതുന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തു, ഉപസമ്പാദേന്തു ഭിക്ഖുഭാവായാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ മാഗണ്ഡിയോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദം. അചിരൂപസമ്പന്നോ ഖോ പനായസ്മാ മാഗണ്ഡിയോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ മാഗണ്ഡിയോ അരഹതം അഹോസീതി.

മാഗണ്ഡിയസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. സന്ദകസുത്തം

൨൨൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ പിലക്ഖഗുഹായം പടിവസതി മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി പരിബ്ബാജകസതേഹി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആയാമാവുസോ, യേന ദേവകതസോബ്ഭോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ഗുഹാദസ്സനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം യേന ദേവകതസോബ്ഭോ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം നിസിന്നോ ഹോതി ഉന്നാദിനിയാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തിയാ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം ഭയകഥം യുദ്ധകഥം അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ. അദ്ദസാ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സകം പരിസം സണ്ഠാപേസി – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ഹോന്തു, മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥ; അയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ ആഗച്ഛതി സമണോ ആനന്ദോ. യാവതാ ഖോ പന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ കോസമ്ബിയം പടിവസന്തി, അയം തേസം അഞ്ഞതരോ സമണോ ആനന്ദോ. അപ്പസദ്ദകാമാ ഖോ പന തേ ആയസ്മന്തോ അപ്പസദ്ദവിനീതാ അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദിനോ; അപ്പേവ നാമ അപ്പസദ്ദം പരിസം വിദിത്വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ തേ പരിബ്ബാജകാ തുണ്ഹീ അഹേസും.

൨൨൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ ഭവം ആനന്ദോ, സ്വാഗതം ഭോതോ ആനന്ദസ്സ. ചിരസ്സം ഖോ ഭവം ആനന്ദോ ഇമം പരിയായമകാസി യദിദം ഇധാഗമനായ. നിസീദതു ഭവം ആനന്ദോ, ഇദമാസനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. നിസീദി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. സന്ദകോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സന്ദകം പരിബ്ബാജകം ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച – ‘‘കായനുത്ഥ, സന്ദക, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി? ‘‘തിട്ഠതേസാ, ഭോ ആനന്ദ, കഥാ യായ മയം ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ. നേസാ ഭോതോ ആനന്ദസ്സ കഥാ ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സതി പച്ഛാപി സവനായ. സാധു വത ഭവന്തംയേവ ആനന്ദം പടിഭാതു സകേ ആചരിയകേ ധമ്മീകഥാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സന്ദക, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച – ‘‘ചത്താരോമേ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അബ്രഹ്മചരിയവാസാ അക്ഖാതാ ചത്താരി ച അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനി അക്ഖാതാനി, യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച [വസന്തോ വാ (സീ. പീ.) ഏവമുപരിപി അനാരാധനപക്ഖേ] നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി. ‘‘കതമേ പന തേ, ഭോ ആനന്ദ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ അബ്രഹ്മചരിയവാസാ അക്ഖാതാ, യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി?

൨൨൫. ‘‘ഇധ, സന്ദക, ഏകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തി. ചാതുമഹാഭൂതികോ അയം പുരിസോ യദാ കാലങ്കരോതി, പഥവീ പഥവീകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആപോ ആപോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, തേജോ തേജോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, വായോ വായോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആകാസം ഇന്ദ്രിയാനി സങ്കമന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാ പുരിസാ മതം ആദായ ഗച്ഛന്തി, യാവാളാഹനാ പദാനി പഞ്ഞായന്തി. കാപോതകാനി അട്ഠീനി ഭവന്തി. ഭസ്സന്താ ആഹുതിയോ; ദത്തുപഞ്ഞത്തം യദിദം ദാനം. തേസം തുച്ഛാ മുസാ വിലാപോ യേ കേചി അത്ഥികവാദം വദന്തി. ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി ന ഹോന്തി പരം മരണാ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തി. ചാതുമഹാഭൂതികോ അയം പുരിസോ യദാ കാലങ്കരോതി, പഥവീ പഥവീകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആപോ ആപോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, തേജോ തേജോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, വായോ വായോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആകാസം ഇന്ദ്രിയാനി സങ്കമന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാ പുരിസാ മതം ആദായ ഗച്ഛന്തി, യാവാളാഹനാ പദാനി പഞ്ഞായന്തി. കാപോതകാനി അട്ഠീനി ഭവന്തി. ഭസ്സന്താ ആഹുതിയോ; ദത്തുപഞ്ഞത്തം യദിദം ദാനം. തേസം തുച്ഛാ മുസാ വിലാപോ യേ കേചി അത്ഥികവാദം വദന്തി. ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി ന ഹോന്തി പരം മരണാ’തി. സചേ ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി ‘ഉഭോ കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമ, വിനസ്സിസ്സാമ, ന ഭവിസ്സാമ പരം മരണാ’തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം [പുത്തസമ്ബാധവസനം (സീ.)] അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി [നിബ്ബിജ്ജാപക്കമതി (സീ.)]. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൨൬. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘കരോതോ കാരയതോ ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ പചതോ പാചാപയതോ സോചയതോ സോചാപയതോ കിലമതോ കിലമാപയതോ ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ പാണമതിപാതയതോ അദിന്നം ആദിയതോ സന്ധിം ഛിന്ദതോ നില്ലോപം ഹരതോ ഏകാഗാരികം കരോതോ പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ പരദാരം ഗച്ഛതോ മുസാ ഭണതോ കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – കരോതോ കാരയതോ ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ പചതോ പാചാപയതോ സോചതോ സോചാപയതോ കിലമതോ കിലമാപയതോ ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ പാണമതിപാതയതോ അദിന്നം ആദിയതോ സന്ധിം ഛിന്ദതോ നില്ലോപം ഹരതോ ഏകാഗാരികം കരോതോ പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ പരദാരം ഗച്ഛതോ മുസാ ഭണതോ കരോതോ ന കരീയതി പാപം ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. സചേ ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി ‘ഉഭിന്നം കുരുതം ന കരീയതി പാപ’ന്തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദുതിയോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൨൭. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി; നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി; നത്ഥി ബലം, നത്ഥി വീരിയം, നത്ഥി പുരിസഥാമോ, നത്ഥി പുരിസപരക്കമോ; സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. നത്ഥി ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. നത്ഥി ബലം, നത്ഥി വീരിയം, നത്ഥി പുരിസഥാമോ, നത്ഥി പുരിസപരക്കമോ, സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി. സചേ ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി ‘ഉഭോ അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ വിസുജ്ഝിസ്സാമാ’തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തതിയോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൨൮. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠി – ‘സത്തിമേ കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ, തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. കതമേ സത്ത? പഥവീകായോ ആപോകായോ തേജോകായോ വായോകായോ സുഖേ ദുക്ഖേ ജീവേ സത്തമേ – ഇമേ സത്തകായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി. നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. തത്ഥ നത്ഥി ഹന്താ വാ ഘാതേതാ വാ സോതാ വാ സാവേതാ വാ വിഞ്ഞാതാ വാ വിഞ്ഞാപേതാ വാ. യോപി തിണ്ഹേന സത്ഥേന സീസം ഛിന്ദതി, ന കോചി കഞ്ചി [കിഞ്ചി (ക.)] ജീവിതാ വോരോപേതി. സത്തന്നംത്വേവ കായാനമന്തരേന സത്ഥം വിവരമനുപതതി. ചുദ്ദസ ഖോ പനിമാനി യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനി സട്ഠി ച സതാനി ഛ ച സതാനി പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനി പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനി, കമ്മേ ച അഡ്ഢകമ്മേ ച, ദ്വട്ഠിപടിപദാ, ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാ, ഛളാഭിജാതിയോ, അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ പരിബ്ബാജകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ നാഗാവാസസതേ, വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേ, തിംസേ നിരയസതേ, ഛത്തിംസ രജോധാതുയോ, സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത അസഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാ, സത്ത ദേവാ, സത്ത മാനുസാ, സത്ത പേസാചാ, സത്ത സരാ, സത്ത പവുടാ, സത്ത പപാതാ, സത്ത പപാതസതാനി, സത്ത സുപിനാ, സത്ത സുപിനസതാനി, ചുല്ലാസീതി [ചൂളാസീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മഹാകപ്പിനോ [മഹാകപ്പുനോ (സീ. പീ.)] സതസഹസ്സാനി, യാനി ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. തത്ഥ നത്ഥി ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ അപരിപക്കം വാ കമ്മം പരിപാചേസ്സാമി, പരിപക്കം വാ കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരിസ്സാമീതി. ഹേവം നത്ഥി ദോണമിതേ സുഖദുക്ഖേ പരിയന്തകതേ സംസാരേ, നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേ, നത്ഥി ഉക്കംസാവകംസേ. സേയ്യഥാപി നാമ സുത്തഗുളേ ഖിത്തേ നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതി, ഏവമേവ ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’തി.

‘‘തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സത്തിമേ കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി. നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. കതമേ സത്ത? പഥവീകായോ ആപോകായോ തേജോകായോ വായോകായോ സുഖേ ദുക്ഖേ ജീവേ സത്തമേ – ഇമേ സത്ത കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി ന വിപരിണമന്തി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി. നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. തത്ഥ നത്ഥി ഹന്താ വാ ഘാതേതാ വാ സോതാ വാ സാവേതാ വാ വിഞ്ഞാതാ വാ വിഞ്ഞാപേതാ വാ. യോപി തിണ്ഹേന സത്ഥേന സീസം ഛിന്ദതി, ന കോചി കഞ്ചി ജീവിതാ വോരോപേതി. സത്തന്നംത്വേവ കായാനമന്തരേന സത്ഥം വിവരമനുപതതി. ചുദ്ദസ ഖോ പനിമാനി യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനി സട്ഠി ച സതാനി ഛ ച സതാനി പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനി പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനി, കമ്മേ ച അഡ്ഢകമ്മേ ച, ദ്വട്ഠിപടിപദാ, ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാ, ഛളാഭിജാതിയോ, അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ പരിബ്ബാജകസതേ, ഏകൂനപഞ്ഞാസ നാഗാവാസസതേ, വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേ, തിംസേ നിരയസതേ, ഛത്തിംസ രജോധാതുയോ, സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത അസഞ്ഞീഗബ്ഭാ, സത്ത നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാ, സത്ത ദേവാ, സത്ത മാനുസാ, സത്ത പേസാചാ, സത്ത സരാ, സത്ത പവുടാ, സത്ത പപാതാ, സത്ത പപാതസതാനി, സത്ത സുപിനാ, സത്ത സുപിനസതാനി, ചുല്ലാസീതി മഹാകപ്പിനോ സതസഹസ്സാനി, യാനി ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. തത്ഥ നത്ഥി ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ അപരിപക്കം വാ കമ്മം പരിപാചേസ്സാമി, പരിപക്കം വാ കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരിസ്സാമീതി, ഹേവം നത്ഥി ദോണമിതേ സുഖദുക്ഖേ പരിയന്തകതേ സംസാരേ, നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേ, നത്ഥി ഉക്കംസാവകംസേ. സേയ്യഥാപി നാമ സുത്തഗുളേ ഖിത്തേ നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതി, ഏവമേവ ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’തി. സചേ പന ഇമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ സച്ചം വചനം, അകതേന മേ ഏത്ഥ കതം, അവുസിതേന മേ ഏത്ഥ വുസിതം. ഉഭോപി മയം ഏത്ഥ സമസമാ സാമഞ്ഞം പത്താ, യോ ചാഹം ന വദാമി. ‘ഉഭോ സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമാ’തി. അതിരേകം ഖോ പനിമസ്സ ഭോതോ സത്ഥുനോ നഗ്ഗിയം മുണ്ഡിയം ഉക്കുടികപ്പധാനം കേസമസ്സുലോചനം യോഹം പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ ഇമിനാ ഭോതാ സത്ഥാരാ സമസമഗതികോ ഭവിസ്സാമി. അഭിസമ്പരായം സോഹം കിം ജാനന്തോ കിം പസ്സന്തോ ഇമസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി? ‘സോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. അയം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചതുത്ഥോ അബ്രഹ്മചരിയവാസോ അക്ഖാതോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘ഇമേ ഖോ തേ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ അബ്രഹ്മചരിയവാസാ അക്ഖാതാ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ആനന്ദ, അബ്ഭുതം, ഭോ ആനന്ദ! യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ അബ്രഹ്മചരിയവാസാവ സമാനാ ‘അബ്രഹ്മചരിയവാസാ’തി അക്ഖാതാ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലന്തി. കതമാനി പന താനി, ഭോ ആനന്ദ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരി അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനി അക്ഖാതാനി യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി?

൨൨൯. ‘‘ഇധ, സന്ദക, ഏകച്ചോ സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി – ‘ചരതോ ച മേ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിത’ന്തി. സോ സുഞ്ഞമ്പി അഗാരം പവിസതി, പിണ്ഡമ്പി ന ലഭതി, കുക്കുരോപി ഡംസതി, ചണ്ഡേനപി ഹത്ഥിനാ സമാഗച്ഛതി, ചണ്ഡേനപി അസ്സേന സമാഗച്ഛതി, ചണ്ഡേനപി ഗോണേന സമാഗച്ഛതി, ഇത്ഥിയാപി പുരിസസ്സപി നാമമ്പി ഗോത്തമ്പി പുച്ഛതി, ഗാമസ്സപി നിഗമസ്സപി നാമമ്പി മഗ്ഗമ്പി പുച്ഛതി. സോ ‘കിമിദ’ന്തി പുട്ഠോ സമാനോ ‘സുഞ്ഞം മേ അഗാരം പവിസിതബ്ബം അഹോസി’, തേന പാവിസിം; ‘പിണ്ഡമ്പി അലദ്ധബ്ബം അഹോസി’, തേന നാലത്ഥം; ‘കുക്കുരേന ഡംസിതബ്ബം അഹോസി’, തേനമ്ഹി [തേന (ക.), തേനാസിം (?)] ദട്ഠോ; ‘ചണ്ഡേന ഹത്ഥിനാ സമാഗന്തബ്ബം അഹോസി’, തേന സമാഗമിം; ‘ചണ്ഡേന അസ്സേന സമാഗന്തബ്ബം അഹോസി’, തേന സമാഗമിം; ‘ചണ്ഡേന ഗോണേന സമാഗന്തബ്ബം അഹോസി’, തേന സമാഗമിം; ‘ഇത്ഥിയാപി പുരിസസ്സപി നാമമ്പി ഗോത്തമ്പി പുച്ഛിതബ്ബം അഹോസി’, തേന പുച്ഛിം; ‘ഗാമസ്സപി നിഗമസ്സപി നാമമ്പി മഗ്ഗമ്പി പുച്ഛിതബ്ബം അഹോസി’, തേന പുച്ഛിന്തി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ അപരിസേസം ഞാണദസ്സനം പടിജാനാതി…പേ… ‘ഗാമസ്സപി നിഗമസ്സപി നാമമ്പി മഗ്ഗമ്പി പുച്ഛിതബ്ബം അഹോസി, തേന പുച്ഛി’ന്തി. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൩൦. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അനുസ്സവികോ ഹോതി അനുസ്സവസച്ചോ. സോ അനുസ്സവേന ഇതിഹിതിഹപരമ്പരായ പിടകസമ്പദായ ധമ്മം ദേസേതി. അനുസ്സവികസ്സ ഖോ പന, സന്ദക, സത്ഥുനോ അനുസ്സവസച്ചസ്സ സുസ്സുതമ്പി ഹോതി ദുസ്സുതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അനുസ്സവികോ അനുസ്സവസച്ചോ സോ അനുസ്സവേന ഇതിഹിതിഹപരമ്പരായ പിടകസമ്പദായ ധമ്മം ദേസേതി. അനുസ്സവികസ്സ ഖോ പന സത്ഥുനോ അനുസ്സവസച്ചസ്സ സുസ്സുതമ്പി ഹോതി ദുസ്സുതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി’. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദുതിയം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൩൧. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ തക്കീ ഹോതി വീമംസീ. സോ തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം ധമ്മം ദേസേതി. തക്കിസ്സ ഖോ പന, സന്ദക, സത്ഥുനോ വീമംസിസ്സ സുതക്കിതമ്പി ഹോതി ദുത്തക്കിതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ തക്കീ വീമംസീ. സോ തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയംപടിഭാനം ധമ്മം ദേസേതി. തക്കിസ്സ ഖോ പന സത്ഥുനോ വീമംസിസ്സ സുതക്കിതമ്പി ഹോതി ദുത്തക്കിതമ്പി ഹോതി തഥാപി ഹോതി അഞ്ഞഥാപി ഹോതി’. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തതിയം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

൨൩൨. ‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ മന്ദോ ഹോതി മോമൂഹോ. സോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ തത്ഥ തത്ഥ [തഥാ തഥാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജതി അമരാവിക്ഖേപം – ‘ഏവന്തിപി [ഏവമ്പി (സീ. പീ.)] മേ നോ, തഥാതിപി [തഥാപി (സീ. പീ.)] മേ നോ, അഞ്ഞഥാതിപി [അഞ്ഞഥാപി (സീ. പീ.) ( ) സബ്ബത്ഥ നത്ഥി] മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ’തി. തത്ര, സന്ദക, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ മന്ദോ മോമൂഹോ. സോ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സമാനോ വാചാവിക്ഖേപം ആപജ്ജതി അമരാവിക്ഖേപം – ഏവന്തിപി മേ നോ, തഥാതിപി മേ നോ, അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ’തി. സോ ‘അനസ്സാസികം ഇദം ബ്രഹ്മചരിയ’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ തസ്മാ ബ്രഹ്മചരിയാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമതി. ഇദം ഖോ, സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചതുത്ഥം അനസ്സാസികം ബ്രഹ്മചരിയം അക്ഖാതം യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘ഇമാനി ഖോ, (താനി സന്ദക, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരി അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനി അക്ഖാതാനി യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ആനന്ദ, അബ്ഭുതം, ഭോ ആനന്ദ! യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരി അനസ്സാസികാനേവ ബ്രഹ്മചരിയാനി അനസ്സാസികാനി ബ്രഹ്മചരിയാനീതി അക്ഖാതാനി യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം ന വസേയ്യ, വസന്തോ ച നാരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം. സോ പന, ഭോ ആനന്ദ, സത്ഥാ കിം വാദീ കിം അക്ഖായീ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

൨൩൩. ‘‘ഇധ, സന്ദക, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ…പേ… [വിത്ഥാരോ മ. നി. ൨.൯-൧൦ കന്ദരകസുത്തേ] സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ [യസ്മിം ഖോ പന (സ്യാ. കം. ക.)], സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ... ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘പുന ചപരം, സന്ദക, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. യസ്മിം ഖോ, സന്ദക, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരവിസേസം അധിഗച്ഛതി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സസക്കം ബ്രഹ്മചരിയം വസേയ്യ, വസന്തോ ച ആരാധേയ്യ ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി.

൨൩൪. ‘‘യോ പന സോ, ഭോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ സോ കാമേ’’തി? ‘‘യോ സോ, സന്ദക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ അഭബ്ബോ സോ പഞ്ചട്ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതും. അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും, സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ. യോ സോ, സന്ദക, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ അഭബ്ബോ സോ ഇമാനി പഞ്ചട്ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതു’’ന്തി.

൨൩൫. ‘‘യോ പന സോ, ഭോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ തസ്സ ചരതോ ചേവ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിതം – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി? ‘‘തേന ഹി, സന്ദക, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി; ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, സന്ദക, പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാദാ ഛിന്നാ; തസ്സ ചരതോ ചേവ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം (ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’തി, ഉദാഹു പച്ചവേക്ഖമാനോ ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’’’തി? ‘‘ന ഖോ, ഭോ ആനന്ദ, സോ പുരിസോ സതതം സമിതം ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’ തി.) [(ഛിന്നാവ ഹത്ഥപാദാ,) (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അപി ച ഖോ പന നം പച്ചവേക്ഖമാനോ ജാനാതി – ‘ഛിന്നാ മേ ഹത്ഥപാദാ’’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, സന്ദക, യോ സോ ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ തസ്സ ചരതോ ചേവ തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം (ഞാണദസ്സനം ന പച്ചുപട്ഠിതം – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’തി;) [(ഖീണാവ ആസവാ,) (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അപി ച ഖോ പന നം പച്ചവേക്ഖമാനോ ജാനാതി – ‘ഖീണാ മേ ആസവാ’’’തി.

൨൩൬. ‘‘കീവബഹുകാ പന, ഭോ ആനന്ദ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ നിയ്യാതാരോ’’തി? ‘‘ന ഖോ, സന്ദക, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ നിയ്യാതാരോ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ആനന്ദ, അബ്ഭുതം, ഭോ ആനന്ദ! ന ച നാമ സധമ്മോക്കംസനാ ഭവിസ്സതി, ന പരധമ്മവമ്ഭനാ, ആയതനേ ച ധമ്മദേസനാ താവ ബഹുകാ ച നിയ്യാതാരോ പഞ്ഞായിസ്സന്തി. ഇമേ പനാജീവകാ പുത്തമതായ പുത്താ അത്താനഞ്ചേവ ഉക്കംസേന്തി, പരേ ച വമ്ഭേന്തി തയോ ചേവ നിയ്യാതാരോ പഞ്ഞപേന്തി, സേയ്യഥിദം – നന്ദം വച്ഛം, കിസം സംകിച്ചം, മക്ഖലിം ഗോസാല’’ന്തി. അഥ ഖോ സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ സകം പരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ചരന്തു ഭോന്തോ സമണേ ഗോതമേ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ. ന ദാനി സുകരം അമ്ഹേഹി ലാഭസക്കാരസിലോകേ പരിച്ചജിതു’’ന്തി. ഇതി ഹിദം സന്ദകോ പരിബ്ബാജകോ സകം പരിസം ഉയ്യോജേസി ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയേതി.

സന്ദകസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.

൭. മഹാസകുലുദായിസുത്തം

൨൩൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ പരിബ്ബാജകാ മോരനിവാപേ പരിബ്ബാജകാരാമേ പടിവസന്തി, സേയ്യഥിദം – അന്നഭാരോ വരധരോ സകുലുദായീ ച പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞേ ച അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ പരിബ്ബാജകാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിതും. യംനൂനാഹം യേന മോരനിവാപോ പരിബ്ബാജകാരാമോ യേന സകുലുദായീ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന മോരനിവാപോ പരിബ്ബാജകാരാമോ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന സകുലുദായീ പരിബ്ബാജകോ മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം നിസിന്നോ ഹോതി ഉന്നാദിനിയാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തിയാ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം ഭയകഥം യുദ്ധകഥം അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ. അദ്ദസാ ഖോ സകുലുദായീ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സകം പരിസം സണ്ഠാപേതി – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ഹോന്തു; മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥ. അയം സമണോ ഗോതമോ ആഗച്ഛതി; അപ്പസദ്ദകാമോ ഖോ പന സോ ആയസ്മാ അപ്പസദ്ദസ്സ വണ്ണവാദീ. അപ്പേവ നാമ അപ്പസദ്ദം പരിസം വിദിത്വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ തേ പരിബ്ബാജകാ തുണ്ഹീ അഹേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന സകുലുദായീ പരിബ്ബാജകോ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ സകുലുദായീ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ. സ്വാഗതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ. ചിരസ്സം ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമം പരിയായമകാസി യദിദം ഇധാഗമനായ. നിസീദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ; ഇദമാസനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. സകുലുദായീപി ഖോ പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ സകുലുദായിം പരിബ്ബാജകം ഭഗവാ ഏതദവോച –

൨൩൮. ‘‘കായനുത്ഥ, ഉദായി, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി? ‘‘തിട്ഠതേസാ, ഭന്തേ, കഥാ യായ മയം ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ. നേസാ, ഭന്തേ, കഥാ ഭഗവതോ ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സതി പച്ഛാപി സവനായ. പുരിമാനി, ഭന്തേ, ദിവസാനി പുരിമതരാനി നാനാതിത്ഥിയാനം സമണബ്രാഹ്മണാനം കുതൂഹലസാലായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘ലാഭാ വത, ഭോ, അങ്ഗമഗധാനം, സുലദ്ധലാഭാ വത, ഭോ, അങ്ഗമഗധാനം! തത്രിമേ [യത്ഥിമേ (സീ.)] സമണബ്രാഹ്മണാ സങ്ഘിനോ ഗണിനോ ഗണാചരിയാ ഞാതാ യസസ്സിനോ തിത്ഥകരാ സാധുസമ്മതാ ബഹുജനസ്സ രാജഗഹം വസ്സാവാസം ഓസടാ. അയമ്പി ഖോ പൂരണോ കസ്സപോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ; സോപി രാജഗഹം വസ്സാവാസം ഓസടോ. അയമ്പി ഖോ മക്ഖലി ഗോസാലോ…പേ… അജിതോ കേസകമ്ബലോ… പകുധോ കച്ചായനോ… സഞ്ജയോ ബേലട്ഠപുത്തോ… നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ; സോപി രാജഗഹം വസ്സാവാസം ഓസടോ. അയമ്പി ഖോ സമണോ ഗോതമോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ; സോപി രാജഗഹം വസ്സാവാസം ഓസടോ. കോ നു ഖോ ഇമേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സങ്ഘീനം ഗണീനം ഗണാചരിയാനം ഞാതാനം യസസ്സീനം തിത്ഥകരാനം സാധുസമ്മതാനം ബഹുജനസ്സ സാവകാനം സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ, കഞ്ച പന സാവകാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ [ഗരുകത്വാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തീ’’’തി?

൨൩൯. ‘‘തത്രേകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘അയം ഖോ പൂരണോ കസ്സപോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ; സോ ച ഖോ സാവകാനം ന സക്കതോ ന ഗരുകതോ ന മാനിതോ ന പൂജിതോ, ന ച പന പൂരണം കസ്സപം സാവകാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. ഭൂതപുബ്ബം പൂരണോ കസ്സപോ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി. തത്രഞ്ഞതരോ പൂരണസ്സ കസ്സപസ്സ സാവകോ സദ്ദമകാസി – ‘‘മാ ഭോന്തോ പൂരണം കസ്സപം ഏതമത്ഥം പുച്ഛിത്ഥ; നേസോ ഏതം ജാനാതി; മയമേതം ജാനാമ, അമ്ഹേ ഏതമത്ഥം പുച്ഛഥ; മയമേതം ഭവന്താനം ബ്യാകരിസ്സാമാ’’തി. ഭൂതപുബ്ബം പൂരണോ കസ്സപോ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തോ ന ലഭതി – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ഹോന്തു, മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥ. നേതേ, ഭവന്തേ, പുച്ഛന്തി, അമ്ഹേ ഏതേ പുച്ഛന്തി; മയമേതേസം ബ്യാകരിസ്സാമാ’’തി. ബഹൂ ഖോ പന പൂരണസ്സ കസ്സപസ്സ സാവകാ വാദം ആരോപേത്വാ അപക്കന്താ – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി, കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി? മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ, സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ, പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച, അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോസി, ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി. ഇതി പൂരണോ കസ്സപോ സാവകാനം ന സക്കതോ ന ഗരുകതോ ന മാനിതോ ന പൂജിതോ, ന ച പന പൂരണം കസ്സപം സാവകാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. അക്കുട്ഠോ ച പന പൂരണോ കസ്സപോ ധമ്മക്കോസേനാ’’’തി.

‘‘ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘അയമ്പി ഖോ മക്ഖലി ഗോസാലോ…പേ… അജിതോ കേസകമ്ബലോ… പകുധോ കച്ചായനോ… സഞ്ജയോ ബേലട്ഠപുത്തോ… നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ; സോ ച ഖോ സാവകാനം ന സക്കതോ ന ഗരുകതോ ന മാനിതോ ന പൂജിതോ, ന ച പന നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം സാവകാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. ഭൂതപുബ്ബം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി. തത്രഞ്ഞതരോ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ സാവകോ സദ്ദമകാസി – മാ ഭോന്തോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതമത്ഥം പുച്ഛിത്ഥ; നേസോ ഏതം ജാനാതി; മയമേതം ജാനാമ, അമ്ഹേ ഏതമത്ഥം പുച്ഛഥ; മയമേതം ഭവന്താനം ബ്യാകരിസ്സാമാതി. ഭൂതപുബ്ബം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തോ ന ലഭതി – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ ഹോന്തു, മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥ. നേതേ ഭവന്തേ പുച്ഛന്തി, അമ്ഹേ ഏതേ പുച്ഛന്തി; മയമേതേസം ബ്യാകരിസ്സാമാ’’തി. ബഹൂ ഖോ പന നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ സാവകാ വാദം ആരോപേത്വാ അപക്കന്താ – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി. കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി? മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി. അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ. സഹിതം മേ അസഹിതം തേ, പുരേവചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാവചനീയം പുരേ അവച, അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോസി, ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി. ഇതി നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സാവകാനം ന സക്കതോ ന ഗരുകതോ ന മാനിതോ ന പൂജിതോ, ന ച പന നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം സാവകാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. അക്കുട്ഠോ ച പന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ധമ്മക്കോസേനാ’’’തി.

൨൪൦. ‘‘ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘അയമ്പി ഖോ സമണോ ഗോതമോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ; സോ ച ഖോ സാവകാനം സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ, സമണഞ്ച പന ഗോതമം സാവകാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. ഭൂതപുബ്ബം സമണോ ഗോതമോ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേസി. തത്രഞ്ഞതരോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ ഉക്കാസി. തമേനാഞ്ഞതരോ സബ്രഹ്മചാരീ ജണ്ണുകേന [ജണ്ണുകേ (സീ.)] ഘട്ടേസി – ‘‘അപ്പസദ്ദോ ആയസ്മാ ഹോതു, മായസ്മാ സദ്ദമകാസി, സത്ഥാ നോ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസീ’’തി. യസ്മിം സമയേ സമണോ ഗോതമോ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാനം ഖിപിതസദ്ദോ വാ ഹോതി ഉക്കാസിതസദ്ദോ വാ. തമേനം മഹാജനകായോ പച്ചാസീസമാനരൂപോ [പച്ചാസിം സമാനരൂപോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി – ‘‘യം നോ ഭഗവാ ധമ്മം ഭാസിസ്സതി തം നോ സോസ്സാമാ’’തി. സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസോ ചാതുമ്മഹാപഥേ ഖുദ്ദമധും [ഖുദ്ദം മധും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അനേലകം പീളേയ്യ [ഉപ്പീളേയ്യ (സീ.)]. തമേനം മഹാജനകായോ പച്ചാസീസമാനരൂപോ പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ. ഏവമേവ യസ്മിം സമയേ സമണോ ഗോതമോ അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാനം ഖിപിതസദ്ദോ വാ ഹോതി ഉക്കാസിതസദ്ദോ വാ. തമേനം മഹാജനകായോ പച്ചാസീസമാനരൂപോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി – ‘‘യം നോ ഭഗവാ ധമ്മം ഭാസിസ്സതി തം നോ സോസ്സാമാ’’തി. യേപി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ സബ്രഹ്മചാരീഹി സമ്പയോജേത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തന്തി തേപി സത്ഥു ചേവ വണ്ണവാദിനോ ഹോന്തി, ധമ്മസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ ഹോന്തി, സങ്ഘസ്സ ച വണ്ണവാദിനോ ഹോന്തി, അത്തഗരഹിനോയേവ ഹോന്തി അനഞ്ഞഗരഹിനോ, ‘‘മയമേവമ്ഹാ അലക്ഖികാ മയം അപ്പപുഞ്ഞാ തേ മയം ഏവം സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ പബ്ബജിത്വാ നാസക്ഖിമ്ഹാ യാവജീവം പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’’ന്തി. തേ ആരാമികഭൂതാ വാ ഉപാസകഭൂതാ വാ പഞ്ചസിക്ഖാപദേ സമാദായ വത്തന്തി. ഇതി സമണോ ഗോതമോ സാവകാനം സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ, സമണഞ്ച പന ഗോതമം സാവകാ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തീ’’’തി.

൨൪൧. ‘‘കതി പന ത്വം, ഉദായി, മയി ധമ്മേ സമനുപസ്സസി, യേഹി മമം [മമ (സബ്ബത്ഥ)] സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി [ഗരുകരോന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തീ’’തി? ‘‘പഞ്ച ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി ധമ്മേ സമനുപസ്സാമി യേഹി ഭഗവന്തം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഭഗവാ ഹി, ഭന്തേ, അപ്പാഹാരോ, അപ്പാഹാരതായ ച വണ്ണവാദീ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഭഗവാ അപ്പാഹാരോ, അപ്പാഹാരതായ ച വണ്ണവാദീ ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പഠമം ധമ്മം സമനുപസ്സാമി യേന ഭഗവന്തം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭഗവാ സന്തുട്ഠോ ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഭഗവാ സന്തുട്ഠോ ഇതരീതരേന ചീവരേന, ഇതരീതരചീവരസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി ദുതിയം ധമ്മം സമനുപസ്സാമി യേന ഭഗവന്തം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭഗവാ സന്തുട്ഠോ ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, ഇതരീതരപിണ്ഡപാതസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഭഗവാ സന്തുട്ഠോ ഇതരീതരേന പിണ്ഡപാതേന, ഇതരീതരപിണ്ഡപാതസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി തതിയം ധമ്മം സമനുപസ്സാമി യേന ഭഗവന്തം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭഗവാ സന്തുട്ഠോ ഇതരീതരേന സേനാസനേന, ഇതരീതരസേനാസനസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഭഗവാ സന്തുട്ഠോ ഇതരീതരേന സേനാസനേന, ഇതരീതരസേനാസനസന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി ചതുത്ഥം ധമ്മം സമനുപസ്സാമി യേന ഭഗവന്തം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭഗവാ പവിവിത്തോ, പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ. യമ്പി, ഭന്തേ, ഭഗവാ പവിവിത്തോ, പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ, ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പഞ്ചമം ധമ്മം സമനുപസ്സാമി യേന ഭഗവന്തം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തി.

‘‘ഇമേ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പഞ്ച ധമ്മേ സമനുപസ്സാമി യേഹി ഭഗവന്തം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തീ’’തി.

൨൪൨. ‘‘‘അപ്പാഹാരോ സമണോ ഗോതമോ, അപ്പാഹാരതായ ച വണ്ണവാദീ’തി, ഇതി ചേ മം, ഉദായി, സാവകാ സക്കരേയ്യും ഗരും കരേയ്യും മാനേയ്യും പൂജേയ്യും, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യും, സന്തി ഖോ പന മേ, ഉദായി, സാവകാ കോസകാഹാരാപി അഡ്ഢകോസകാഹാരാപി ബേലുവാഹാരാപി അഡ്ഢബേലുവാഹാരാപി. അഹം ഖോ പന, ഉദായി, അപ്പേകദാ ഇമിനാ പത്തേന സമതിത്തികമ്പി ഭുഞ്ജാമി ഭിയ്യോപി ഭുഞ്ജാമി. ‘അപ്പാഹാരോ സമണോ ഗോതമോ, അപ്പാഹാരതായ ച വണ്ണവാദീ’തി, ഇതി ചേ മം, ഉദായി, സാവകാ സക്കരേയ്യും ഗരും കരേയ്യും മാനേയ്യും പൂജേയ്യും, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യും, യേ തേ, ഉദായി, മമ സാവകാ കോസകാഹാരാപി അഡ്ഢകോസകാഹാരാപി ബേലുവാഹാരാപി അഡ്ഢബേലുവാഹാരാപി ന മം തേ ഇമിനാ ധമ്മേന സക്കരേയ്യും ഗരും കരേയ്യും മാനേയ്യും പൂജേയ്യും, സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യും.