൩. മഹാവച്ഛസുത്തം

൧൯൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘരത്താഹം ഭോതാ ഗോതമേന സഹകഥീ. സാധു മേ ഭവം ഗോതമോ സംഖിത്തേന കുസലാകുസലം ദേസേതൂ’’തി. ‘‘സംഖിത്തേനപി ഖോ തേ അഹം, വച്ഛ, കുസലാകുസലം ദേസേയ്യം, വിത്ഥാരേനപി ഖോ തേ അഹം, വച്ഛ, കുസലാകുസലം ദേസേയ്യം; അപി ച തേ അഹം, വച്ഛ, സംഖിത്തേന കുസലാകുസലം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൧൯൪. ‘‘ലോഭോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അലോഭോ കുസലം; ദോസോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അദോസോ കുസലം; മോഹോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അമോഹോ കുസലം. ഇതി ഖോ, വച്ഛ, ഇമേ തയോ ധമ്മാ അകുസലാ, തയോ ധമ്മാ കുസലാ.

‘‘പാണാതിപാതോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, പാണാതിപാതാ വേരമണീ കുസലം; അദിന്നാദാനം ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ കുസലം; കാമേസുമിച്ഛാചാരോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീ കുസലം; മുസാവാദോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, മുസാവാദാ വേരമണീ കുസലം; പിസുണാ വാചാ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, പിസുണായ വാചായ വേരമണീ കുസലം; ഫരുസാ വാചാ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, ഫരുസായ വാചായ വേരമണീ കുസലം; സമ്ഫപ്പലാപോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ കുസലം; അഭിജ്ഝാ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അനഭിജ്ഝാ കുസലം; ബ്യാപാദോ ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം, അബ്യാപാദോ കുസലം; മിച്ഛാദിട്ഠി ഖോ, വച്ഛ, അകുസലം സമ്മാദിട്ഠി കുസലം. ഇതി ഖോ, വച്ഛ, ഇമേ ദസ ധമ്മാ അകുസലാ, ദസ ധമ്മാ കുസലാ.

‘‘യതോ ഖോ, വച്ഛ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ പഹീനാ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ, സോ ഹോതി ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി.

൧൯൫. ‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ. അത്ഥി പന തേ ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകഭിക്ഖുപി സാവകോ യോ ആസവാനം ഖയാ [സാവകോ ആസവാനം ഖയാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ഏവമുപരിപി] അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഭിക്ഖൂ മമ സാവകാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകാ ഭിക്ഖുനീപി സാവികാ യാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യാ ഭിക്ഖുനിയോ മമ സാവികാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസകോപി സാവകോ ഗിഹീ ഓദാതവസനോ ബ്രഹ്മചാരീ യോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഉപാസകാ മമ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസകോപി സാവകോ ഗിഹീ ഓദാതവസനോ കാമഭോഗീ സാസനകരോ ഓവാദപ്പടികരോ യോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യേ ഉപാസകാ മമ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ സാസനകരാ ഓവാദപ്പടികരാ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസികാപി സാവികാ ഗിഹിനീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനീ യാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനീ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യാ ഉപാസികാ മമ സാവികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനിയോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’’തി.

‘‘തിട്ഠതു ഭവം ഗോതമോ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖൂ, തിട്ഠന്തു ഭിക്ഖുനിയോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ, തിട്ഠന്തു ഉപാസികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ. അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏകുപാസികാപി സാവികാ ഗിഹിനീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനീ സാസനകരാ ഓവാദപ്പടികരാ യാ തിണ്ണവിചികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, വച്ഛ, ഏകംയേവ സതം ന ദ്വേ സതാനി ന തീണി സതാനി ന ചത്താരി സതാനി ന പഞ്ച സതാനി, അഥ ഖോ ഭിയ്യോവ യാ ഉപാസികാ മമ സാവികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനിയോ സാസനകരാ ഓവാദപ്പടികരാ തിണ്ണവിച്ഛികിച്ഛാ വിഗതകഥംകഥാ വേസാരജ്ജപ്പത്താ അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ വിഹരന്തീ’’തി.

൧൯൬. ‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവംയേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, നോ ച ഖോ ഭിക്ഖൂ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഭിക്ഖുനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസകാ ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

‘‘സചേ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ അഭവിസ്സ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ അഭവിസ്സംസു, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു, നോ ച ഖോ ഉപാസികാ ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനിയോ ആരാധികാ അഭവിസ്സംസു; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം അപരിപൂരം അഭവിസ്സ തേനങ്ഗേന. യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഇമം ധമ്മം ഭവഞ്ചേവ ഗോതമോ ആരാധകോ, ഭിക്ഖൂ ച ആരാധകാ, ഭിക്ഖുനിയോ ച ആരാധികാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാധകാ, ഉപാസകാ ച ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനോ ആരാധകാ, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനിയോ ആരാധികാ, ഉപാസികാ ച ഗിഹിനിയോ ഓദാതവസനാ കാമഭോഗിനിയോ ആരാധികാ; ഏവമിദം ബ്രഹ്മചരിയം പരിപൂരം തേനങ്ഗേന.

൧൯൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, ഗങ്ഗാ നദീ സമുദ്ദനിന്നാ സമുദ്ദപോണാ സമുദ്ദപബ്ഭാരാ സമുദ്ദം ആഹച്ച തിട്ഠതി, ഏവമേവായം ഭോതോ ഗോതമസ്സ പരിസാ സഗഹട്ഠപബ്ബജിതാ നിബ്ബാനനിന്നാ നിബ്ബാനപോണാ നിബ്ബാനപബ്ഭാരാ നിബ്ബാനം ആഹച്ച തിട്ഠതി. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ലഭേയ്യാഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘യോ ഖോ, വച്ഛ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, സോ ചത്താരോ മാസേ പരിവസതി. ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ; അപി ച മേത്ഥ പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാ’’തി. ‘‘സചേ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖന്താ പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖന്താ ഉപസമ്പദം ചത്താരോ മാസേ പരിവസന്തി, ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തി ഉപസമ്പാദേന്തി ഭിക്ഖുഭാവായ; അഹം ചത്താരി വസ്സാനി പരിവസിസ്സാമി. ചതുന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന ആരദ്ധചിത്താ ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേന്തു ഉപസമ്പാദേന്തു ഭിക്ഖുഭാവായാ’’തി. അലത്ഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം അലത്ഥ ഉപസമ്പദം.

അചിരൂപസമ്പന്നോ ഖോ പനായസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ അദ്ധമാസൂപസമ്പന്നോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യാവതകം, ഭന്തേ, സേഖേന ഞാണേന സേഖായ വിജ്ജായ പത്തബ്ബം, അനുപ്പത്തം തം മയാ; ഉത്തരി ച മേ [ഉത്തരിം മേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതൂ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, വച്ഛ, ദ്വേ ധമ്മേ ഉത്തരി ഭാവേഹി – സമഥഞ്ച വിപസ്സനഞ്ച. ഇമേ ഖോ തേ, വച്ഛ, ദ്വേ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവിതാ – സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച – അനേകധാതുപടിവേധായ സംവത്തിസ്സന്തി.

൧൯൮. ‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ [യാവദേ (പീ.)] ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭവേയ്യം – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ അസ്സം, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ അസ്സം; ആവിഭാവം, തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛേയ്യം, സേയ്യഥാപി ആകാസേ; പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരേയ്യം, സേയ്യഥാപി ഉദകേ; ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛേയ്യം, സേയ്യഥാപി പഥവിയം; ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമേയ്യം, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ; ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസേയ്യം, പരിമജ്ജേയ്യം; യാവബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണേയ്യം – ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാ’തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനേയ്യം – സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതരാഗം വാ ചിത്തം വീതരാഗം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സദോസം വാ ചിത്തം സദോസം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതദോസം വാ ചിത്തം വീതദോസം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സമോഹം വാ ചിത്തം സമോഹം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വീതമോഹം വാ ചിത്തം വീതമോഹം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സംഖിത്തം വാ ചിത്തം സംഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം വിക്ഖിത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം മഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം അമഹഗ്ഗതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സഉത്തരം വാ ചിത്തം സഉത്തരം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അനുത്തരം വാ ചിത്തം അനുത്തരം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; സമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം അസമാഹിതം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം; വിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യം, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യം, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി; അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോതി; ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സേയ്യം ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യം – ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാതി; ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സേയ്യം ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ.

‘‘സോ ത്വം, വച്ഛ, യാവദേവ ആകങ്ഖിസ്സസി – ‘ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണിസ്സസി, സതി സതിആയതനേ’’തി.

൧൯൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ഖോ പനായസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ അരഹതം അഹോസി.

൨൦൦. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഗച്ഛന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ വച്ഛഗോത്തോ തേ ഭിക്ഖൂ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ! കഹം പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘ഭഗവന്തം ഖോ മയം, ആവുസോ, ദസ്സനായ ഗച്ഛാമാ’’തി. ‘‘തേനഹായസ്മന്തോ മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദഥ, ഏവഞ്ച വദേഥ – ‘വച്ഛഗോത്തോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, ഏവഞ്ച വദേതി – പരിചിണ്ണോ മേ ഭഗവാ, പരിചിണ്ണോ മേ സുഗതോ’’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ വച്ഛഗോത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, വച്ഛഗോത്തോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, ഏവഞ്ച വദേതി – ‘പരിചിണ്ണോ മേ ഭഗവാ, പരിചിണ്ണോ മേ സുഗതോ’’’തി. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛഗോത്തോ ഭിക്ഖു ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – ‘തേവിജ്ജോ വച്ഛഗോത്തോ ഭിക്ഖു മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’തി. ദേവതാപി മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘തേവിജ്ജോ, ഭന്തേ, വച്ഛഗോത്തോ ഭിക്ഖു മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാവച്ഛസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.