൪. ദീഘനഖസുത്തം

൨൦൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ സൂകരഖതായം. അഥ ഖോ ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’’’തി. ‘‘യാപി ഖോ തേ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദിട്ഠി – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി, ഏസാപി തേ ദിട്ഠി നക്ഖമതീ’’തി? ‘‘ഏസാ ചേ [ഏസാപി (ക.)] മേ, ഭോ ഗോതമ, ദിട്ഠി ഖമേയ്യ, തംപസ്സ താദിസമേവ, തംപസ്സ താദിസമേവാ’’തി. ‘‘അതോ ഖോ തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബഹൂ ഹി ബഹുതരാ ലോകസ്മിം യേ ഏവമാഹംസു – ‘തംപസ്സ താദിസമേവ, തംപസ്സ താദിസമേവാ’തി. തേ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം നപ്പജഹന്തി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ഉപാദിയന്തി. അതോ ഖോ തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, തനൂ ഹി തനുതരാ ലോകസ്മിം യേ ഏവമാഹംസു – ‘തംപസ്സ താദിസമേവ, തംപസ്സ താദിസമേവാ’തി. തേ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹന്തി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയന്തി. സന്തഗ്ഗിവേസ്സന, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ ഖമതീ’തി; സന്തഗ്ഗിവേസ്സന, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി; സന്തഗ്ഗിവേസ്സന, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീ’തി. തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ ഖമതീ’തി തേസമയം ദിട്ഠി സാരാഗായ സന്തികേ, സഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അഭിനന്ദനായ സന്തികേ അജ്ഝോസാനായ സന്തികേ ഉപാദാനായ സന്തികേ; തത്രഗ്ഗിവേസ്സന യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി തേസമയം ദിട്ഠി അസാരാഗായ സന്തികേ, അസഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അനഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അനജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, അനുപാദാനായ സന്തികേ’’തി.

൨൦൨. ഏവം വുത്തേ, ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉക്കംസേതി [ഉക്കംസതി (സീ. പീ. ക.)] മേ ഭവം ഗോതമോ ദിട്ഠിഗതം, സമുക്കംസേതി [സമ്പഹംസതി (ക.)] മേ ഭവം ഗോതമോ ദിട്ഠിഗത’’ന്തി. ‘‘തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീ’തി. യാ ഹി തേസം ഖമതി സായം ദിട്ഠി സാരാഗായ സന്തികേ, സഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, ഉപാദാനായ സന്തികേ; യാ ഹി തേസം നക്ഖമതി സായം ദിട്ഠി അസാരാഗായ സന്തികേ, അസഞ്ഞോഗായ സന്തികേ, അനഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അനജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, അനുപാദാനായ സന്തികേ. തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ ഖമതീ’തി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാ ഖോ മേ അയം ദിട്ഠി – സബ്ബം മേ ഖമതീതി, ഇമഞ്ചേ അഹം ദിട്ഠിം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി; ദ്വീഹി മേ അസ്സ വിഗ്ഗഹോ – യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ നക്ഖമതീതി, യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീതി – ഇമേഹി അസ്സ ദ്വീഹി വിഗ്ഗഹോ. ഇതി വിഗ്ഗഹേ സതി വിവാദോ, വിവാദേ സതി വിഘാതോ, വിഘാതേ സതി വിഹേസാ’. ഇതി സോ വിഗ്ഗഹഞ്ച വിവാദഞ്ച വിഘാതഞ്ച വിഹേസഞ്ച അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹതി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയതി. ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പടിനിസ്സഗ്ഗോ ഹോതി.

൨൦൩. ‘‘തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാ ഖോ മേ അയം ദിട്ഠി – സബ്ബം മേ നക്ഖമതീ’തി, ഇമഞ്ചേ അഹം ദിട്ഠിം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി; ദ്വീഹി മേ അസ്സ വിഗ്ഗഹോ – യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ ഖമതീതി, യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ഏകച്ചം മേ ഖമതി ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീതി – ഇമേഹി അസ്സ ദ്വീഹി വിഗ്ഗഹോ. ഇതി വിഗ്ഗഹേ സതി വിവാദോ, വിവാദേ സതി വിഘാതോ, വിഘാതേ സതി വിഹേസാ’. ഇതി സോ വിഗ്ഗഹഞ്ച വിവാദഞ്ച വിഘാതഞ്ച വിഹേസഞ്ച അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹതി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയതി. ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പടിനിസ്സഗ്ഗോ ഹോതി.

൨൦൪. ‘‘തത്രഗ്ഗിവേസ്സന, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീ’തി തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാ ഖോ മേ അയം ദിട്ഠി – ഏകച്ചം മേ ഖമതി, ഏകച്ചം മേ നക്ഖമതീതി, ഇമഞ്ചേ അഹം ദിട്ഠിം ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി; ദ്വീഹി മേ അസ്സ വിഗ്ഗഹോ – യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ ഖമതീതി, യോ ചായം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – സബ്ബം മേ നക്ഖമതീതി – ഇമേഹി അസ്സ ദ്വീഹി വിഗ്ഗഹോ. ഇതി വിഗ്ഗഹേ സതി വിവാദോ, വിവാദേ സതി വിഘാതോ, വിഘാതേ സതി വിഹേസാ’. ഇതി സോ വിഗ്ഗഹഞ്ച വിവാദഞ്ച വിഘാതഞ്ച വിഹേസഞ്ച അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ തഞ്ചേവ ദിട്ഠിം പജഹതി അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠിം ന ഉപാദിയതി. ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പഹാനം ഹോതി, ഏവമേതാസം ദിട്ഠീനം പടിനിസ്സഗ്ഗോ ഹോതി.

൨൦൫. ‘‘അയം ഖോ പനഗ്ഗിവേസ്സന, കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ [ചാതുമ്മഹാഭൂതികോ (സീ. സ്യാ.)] മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസുപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ, അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സിതബ്ബോ. തസ്സിമം കായം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതോ യോ കായസ്മിം കായഛന്ദോ കായസ്നേഹോ കായന്വയതാ സാ പഹീയതി.

‘‘തിസ്സോ ഖോ ഇമാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. യസ്മിം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി, ന അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി; സുഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. യസ്മിം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേ ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, ന അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി; ദുക്ഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. യസ്മിം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദേതി, നേവ തസ്മിം സമയേ സുഖം വേദനം വേദേതി, ന ദുക്ഖം വേദനം വേദേതി; അദുക്ഖമസുഖംയേവ തസ്മിം സമയേ വേദനം വേദേതി. സുഖാപി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ; ദുക്ഖാപി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ; അദുക്ഖമസുഖാപി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ഏവം പസ്സം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സുതവാ അരിയസാവകോ സുഖായപി വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി, ദുക്ഖായപി വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി, അദുക്ഖമസുഖായപി വേദനായ നിബ്ബിന്ദതി; നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതി, വിരാഗാ വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം, വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു ന കേനചി സംവദതി, ന കേനചി വിവദതി, യഞ്ച ലോകേ വുത്തം തേന വോഹരതി, അപരാമസ’’ന്തി.

൨൦൬. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ ഠിതോ ഹോതി ഭഗവന്തം ബീജയമാനോ [വീജയമാനോ (സീ. പീ.)]. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘തേസം തേസം കിര നോ ഭഗവാ ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാ പഹാനമാഹ, തേസം തേസം കിര നോ സുഗതോ ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’’തി. ഇതി ഹിദം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പടിസഞ്ചിക്ഖതോ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചി. ദീഘനഖസ്സ പന പരിബ്ബാജകസ്സ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി. അഥ ഖോ ദീഘനഖോ പരിബ്ബാജകോ ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവ ഖോ ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

ദീഘനഖസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.