൨. അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തം

൧൮൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി [ഏവംദിട്ഠീ (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’’തി? ‘‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’’ന്തി.

൧൮൮. ‘‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി [മോഘമഞ്ഞന്തീതി വദേസി (സീ.), മോഘമഞ്ഞന്തി ഇതി വദേസി (?)]. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി. ‘കിം പന, ഭോ ഗോതമ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി – ഏവംദിട്ഠി ഭവം ഗോതമോ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഖോ അഹം, വച്ഛ, ഏവംദിട്ഠി – നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി വദേസി.

‘‘കിം പന ഭോ ഗോതമോ ആദീനവം സമ്പസ്സമാനോ ഏവം ഇമാനി സബ്ബസോ ദിട്ഠിഗതാനി അനുപഗതോ’’തി?

൧൮൯. ‘‘‘സസ്സതോ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ, ദിട്ഠിഗതമേതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ [ദിട്ഠികന്താരം (സീ. പീ.)] ദിട്ഠിവിസൂകം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം സദുക്ഖം സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘അന്തവാ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ …പേ… ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി ഖോ, വച്ഛ, ദിട്ഠിഗതമേതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം സദുക്ഖം സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം, ന നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. ഇമം ഖോ അഹം, വച്ഛ, ആദീനവം സമ്പസ്സമാനോ ഏവം ഇമാനി സബ്ബസോ ദിട്ഠിഗതാനി അനുപഗതോ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗത’’ന്തി? ‘‘ദിട്ഠിഗതന്തി ഖോ, വച്ഛ, അപനീതമേതം തഥാഗതസ്സ. ദിട്ഠഞ്ഹേതം, വച്ഛ, തഥാഗതേന – ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വേദനാ, ഇതി വേദനായ സമുദയോ, ഇതി വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി സഞ്ഞാ, ഇതി സഞ്ഞായ സമുദയോ, ഇതി സഞ്ഞായ അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി സങ്ഖാരാ, ഇതി സങ്ഖാരാനം സമുദയോ, ഇതി സങ്ഖാരാനം അത്ഥങ്ഗമോ; ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. തസ്മാ തഥാഗതോ സബ്ബമഞ്ഞിതാനം സബ്ബമഥിതാനം സബ്ബഅഹംകാരമമംകാരമാനാനുസയാനം ഖയാ വിരാഗാ നിരോധാ ചാഗാ പടിനിസ്സഗ്ഗാ അനുപാദാ വിമുത്തോതി വദാമീ’’തി.

൧൯൦. ‘‘ഏവം വിമുത്തചിത്തോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഭിക്ഖു കുഹിം ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ന ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’. ‘‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീ’’തി? ‘‘നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതി’’.

‘‘‘ഏവം വിമുത്തചിത്തോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഭിക്ഖു കുഹിം ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ന ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ‘തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീ’തി ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ഖോ, വച്ഛ, ന ഉപേതീ’തി വദേസി. ഏത്ഥാഹം, ഭോ ഗോതമ, അഞ്ഞാണമാപാദിം, ഏത്ഥ സമ്മോഹമാപാദിം. യാപി മേ ഏസാ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പുരിമേന കഥാസല്ലാപേന അഹു പസാദമത്താ സാപി മേ ഏതരഹി അന്തരഹിതാ’’തി. ‘‘അലഞ്ഹി തേ, വച്ഛ, അഞ്ഞാണായ, അലം സമ്മോഹായ. ഗമ്ഭീരോ ഹായം, വച്ഛ, ധമ്മോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ. സോ തയാ ദുജ്ജാനോ അഞ്ഞദിട്ഠികേന അഞ്ഞഖന്തികേന അഞ്ഞരുചികേന അഞ്ഞത്രയോഗേന [അഞ്ഞത്രായോഗേന (ദീ. നി. ൧.൪൨൦)] അഞ്ഞത്രാചരിയകേന’’ [അഞ്ഞത്ഥാചരിയകേന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

൧൯൧. ‘‘തേന ഹി, വച്ഛ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി; യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, വച്ഛ, സചേ തേ പുരതോ അഗ്ഗി ജലേയ്യ, ജാനേയ്യാസി ത്വം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി ജലതീ’’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭോ ഗോതമ, പുരതോ അഗ്ഗി ജലേയ്യ, ജാനേയ്യാഹം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി ജലതീ’’’തി.

‘‘സചേ പന തം, വച്ഛ, ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘യോ തേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി ജലതി അയം അഗ്ഗി കിം പടിച്ച ജലതീ’തി, ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, വച്ഛ, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭോ ഗോതമ, ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘യോ തേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി ജലതി അയം അഗ്ഗി കിം പടിച്ച ജലതീ’തി, ഏവം പുട്ഠോ അഹം, ഭോ ഗോതമ, ഏവം ബ്യാകരേയ്യം – ‘യോ മേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി ജലതി അയം അഗ്ഗി തിണകട്ഠുപാദാനം പടിച്ച ജലതീ’’’തി.

‘‘സചേ തേ, വച്ഛ, പുരതോ സോ അഗ്ഗി നിബ്ബായേയ്യ, ജാനേയ്യാസി ത്വം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി നിബ്ബുതോ’’’തി? ‘‘സചേ മേ, ഭോ ഗോതമ, പുരതോ സോ അഗ്ഗി നിബ്ബായേയ്യ, ജാനേയ്യാഹം – ‘അയം മേ പുരതോ അഗ്ഗി നിബ്ബുതോ’’’തി.

‘‘സചേ പന തം, വച്ഛ, ഏവം പുച്ഛേയ്യ – ‘യോ തേ അയം പുരതോ അഗ്ഗി നിബ്ബുതോ സോ അഗ്ഗി ഇതോ കതമം ദിസം ഗതോ – പുരത്ഥിമം വാ ദക്ഖിണം വാ പച്ഛിമം വാ ഉത്തരം വാ’തി, ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, വച്ഛ, കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘ന ഉപേതി, ഭോ ഗോതമ, യഞ്ഹി സോ, ഭോ ഗോതമ, അഗ്ഗി തിണകട്ഠുപാദാനം പടിച്ച അജലി [ജലതി (സ്യാ. കം. ക.)] തസ്സ ച പരിയാദാനാ അഞ്ഞസ്സ ച അനുപഹാരാ അനാഹാരോ നിബ്ബുതോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി.

൧൯൨. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, വച്ഛ, യേന രൂപേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം രൂപം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. രൂപസങ്ഖയവിമുത്തോ [രൂപസങ്ഖാവിമുത്തോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ഏവം വേദനാസങ്ഖയാദീസുപി] ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യായ വേദനായ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ സാ വേദനാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. വേദനാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യായ സഞ്ഞായ തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ സാ സഞ്ഞാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സഞ്ഞാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യേഹി സങ്ഖാരേഹി തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തേ സങ്ഖാരാ തഥാഗതസ്സ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സങ്ഖാരസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി.

‘‘യേന വിഞ്ഞാണേന തഥാഗതം പഞ്ഞാപയമാനോ പഞ്ഞാപേയ്യ തം വിഞ്ഞാണം തഥാഗതസ്സ പഹീനം ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം. വിഞ്ഞാണസങ്ഖയവിമുത്തോ ഖോ, വച്ഛ, തഥാഗതോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ – സേയ്യഥാപി മഹാസമുദ്ദോ. ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, ഉപപജ്ജതി ച ന ച ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി, നേവ ഉപപജ്ജതി ന ന ഉപപജ്ജതീതി ന ഉപേതി’’.

ഏവം വുത്തേ, വച്ഛഗോത്തോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ മഹാസാലരുക്ഖോ. തസ്സ അനിച്ചതാ സാഖാപലാസാ പലുജ്ജേയ്യും [സാഖാപലാസം പലുജ്ജേയ്യ], തചപപടികാ പലുജ്ജേയ്യും, ഫേഗ്ഗൂ പലുജ്ജേയ്യും [ഫേഗ്ഗു പലുജ്ജേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; സോ അപരേന സമയേന അപഗതസാഖാപലാസോ അപഗതതചപപടികോ അപഗതഫേഗ്ഗുകോ സുദ്ധോ അസ്സ, സാരേ പതിട്ഠിതോ; ഏവമേവ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പാവചനം അപഗതസാഖാപലാസം അപഗതതചപപടികം അപഗതഫേഗ്ഗുകം സുദ്ധം, സാരേ പതിട്ഠിതം. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

അഗ്ഗിവച്ഛസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.