൬. ലടുകികോപമസുത്തം

൧൪൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ അങ്ഗുത്തരാപേസു വിഹരതി ആപണം നാമ അങ്ഗുത്തരാപാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആപണം പിണ്ഡായ പാവിസി. ആപണേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേനഞ്ഞതരോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ ഉദായീ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആപണം പിണ്ഡായ പാവിസി. ആപണേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന സോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഉദായിസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ബഹൂനം [ബഹുന്നം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ഏവമീദിസേ അവിഞ്ഞാണകപ്പകരണേ] വത നോ ഭഗവാ ദുക്ഖധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താ; ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഹത്താ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൧൪൯. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ ദുക്ഖധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താ; ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഹത്താ’തി. മയഞ്ഹി, ഭന്തേ, പുബ്ബേ സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ. അഹു ഖോ സോ, ഭന്തേ, സമയോ യം ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘ഇങ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ദിവാവികാലഭോജനം പജഹഥാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അഹുദേവ അഞ്ഞഥത്തം, അഹുദേവ [അഹു (സീ. പീ.)] ദോമനസ്സം – ‘യമ്പി നോ സദ്ധാ ഗഹപതികാ ദിവാ വികാലേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേന്തി തസ്സപി നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, തസ്സപി നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി. തേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പേമഞ്ച ഗാരവഞ്ച ഹിരിഞ്ച ഓത്തപ്പഞ്ച സമ്പസ്സമാനാ ഏവം തം ദിവാവികാലഭോജനം പജഹിമ്ഹാ. തേ മയം, ഭന്തേ, സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമ പാതോ ച. അഹു ഖോ സോ, ഭന്തേ, സമയോ യം ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘ഇങ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം രത്തിംവികാലഭോജനം പജഹഥാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അഹുദേവ അഞ്ഞഥത്തം അഹുദേവ ദോമനസ്സം – ‘യമ്പി നോ ഇമേസം ദ്വിന്നം ഭത്താനം പണീതസങ്ഖാതതരം തസ്സപി നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, തസ്സപി നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി. ഭൂതപുബ്ബം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ പുരിസോ ദിവാ സൂപേയ്യം ലഭിത്വാ ഏവമാഹ – ‘ഹന്ദ ച ഇമം നിക്ഖിപഥ, സായം സബ്ബേവ സമഗ്ഗാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’തി. യാ കാചി, ഭന്തേ, സങ്ഖതിയോ സബ്ബാ താ രത്തിം, അപ്പാ ദിവാ. തേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പേമഞ്ച ഗാരവഞ്ച ഹിരിഞ്ച ഓത്തപ്പഞ്ച സമ്പസ്സമാനാ ഏവം തം രത്തിംവികാലഭോജനം പജഹിമ്ഹാ. ഭൂതപുബ്ബം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ രത്തന്ധകാരതിമിസായം പിണ്ഡായ ചരന്താ ചന്ദനികമ്പി പവിസന്തി, ഓലിഗല്ലേപി പപതന്തി, കണ്ടകാവാടമ്പി [കണ്ടകവത്തമ്പി (സീ. പീ.), കണ്ടകരാജിമ്പി (സ്യാ. കം.)] ആരോഹന്തി, സുത്തമ്പി ഗാവിം ആരോഹന്തി, മാണവേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി കതകമ്മേഹിപി അകതകമ്മേഹിപി, മാതുഗാമോപി തേ [തേന (ക.)] അസദ്ധമ്മേന നിമന്തേതി. ഭൂതപുബ്ബാഹം, ഭന്തേ, രത്തന്ധകാരതിമിസായം പിണ്ഡായ ചരാമി. അദ്ദസാ ഖോ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ. ദിസ്വാ മം ഭീതാ വിസ്സരമകാസി – ‘അഭുമ്മേ [അബ്ഭുമ്മേ (സീ. പീ.)] പിസാചോ വത മ’ന്തി! ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, തം ഇത്ഥിം ഏതദവോചം – ‘നാഹം, ഭഗിനി, പിസാചോ; ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ഠിതോ’തി. ‘ഭിക്ഖുസ്സ ആതുമാരീ, ഭിക്ഖുസ്സ മാതുമാരീ [ഠിതോ’തി. ഭിക്ഖുസ്സ ആതുമാതുമാരീ (ക.)]! വരം തേ, ഭിക്ഖു, തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛി പരികന്തോ, ന ത്വേവ വരം യം [ന ത്വേവ യാ (സീ. പീ.)] രത്തന്ധകാരതിമിസായം കുച്ഛിഹേതു പിണ്ഡായ ചരസീ’തി [ചരസാതി (സീ. പീ.)]. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തദനുസ്സരതോ ഏവം ഹോതി – ‘ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ ദുക്ഖധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താ; ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഹത്താ’’’തി.

൧൫൦. ‘‘ഏവമേവ പനുദായി, ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ അധിസല്ലിഖതേവായം സമണോ’തി. തേ തഞ്ചേവ നപ്പജഹന്തി, മയി ച അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ – സേയ്യഥാപി, ഉദായി, ലടുകികാ സകുണികാ പൂതിലതായ ബന്ധനേന ബദ്ധാ തത്ഥേവ വധം വാ ബന്ധം വാ മരണം വാ ആഗമേതി. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേന സാ ലടുകികാ സകുണികാ പൂതിലതായ ബന്ധനേന ബദ്ധാ തത്ഥേവ വധം വാ ബന്ധം വാ മരണം വാ ആഗമേതി, തഞ്ഹി തസ്സാ അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധന’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേന സാ, ഭന്തേ, ലടുകികാ സകുണികാ പൂതിലതായ ബന്ധനേന ബദ്ധാ തത്ഥേവ വധം വാ ബന്ധം വാ മരണം വാ ആഗമേതി, തഞ്ഹി തസ്സാ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ അധിസല്ലിഖതേവായം സമണോ’തി? തേ തഞ്ചേവ നപ്പജഹന്തി, മയി ച അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’.

൧൫൧. ‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചേ കുലപുത്താ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ യസ്സ നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, യസ്സ നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി? തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തി, മയി ച ന അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേ തം പഹായ അപ്പോസ്സുക്കാ പന്നലോമാ പരദത്തവുത്താ [പരദവുത്താ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തി. തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധനം – സേയ്യഥാപി, ഉദായി, രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ ദള്ഹേഹി വരത്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ഈസകംയേവ കായം സന്നാമേത്വാ താനി ബന്ധനാനി സംഛിന്ദിത്വാ സംപദാലേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേഹി സോ രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ ദള്ഹേഹി വരത്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ഈസകംയേവ കായം സന്നാമേത്വാ താനി ബന്ധനാനി സംഛിന്ദിത്വാ സംപദാലേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി, തഞ്ഹി തസ്സ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേഹി സോ, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ ദള്ഹേഹി വരത്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ഈസകംയേവ കായം സന്നാമേത്വാ താനി ബന്ധനാനി സംഛിന്ദിത്വാ സംപദാലേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി, തഞ്ഹി തസ്സ അബലം ബന്ധനം…പേ… അസാരകം ബന്ധന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ കുലപുത്താ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ യസ്സ നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, യസ്സ നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി? തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തി, മയി ച ന അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേ തം പഹായ അപ്പോസ്സുക്കാ പന്നലോമാ പരദത്തവുത്താ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തി. തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധനം’’.

൧൫൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഉദായി, പുരിസോ ദലിദ്ദോ അസ്സകോ അനാള്ഹിയോ; തസ്സ’സ്സ ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം [കാകാതിഡായിം (?)] നപരമരൂപം, ഏകാ ഖടോപികാ [കളോപികാ (ക.)] ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാ നപരമരൂപാ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം, ഏകാ ജായികാ നപരമരൂപാ. സോ ആരാമഗതം ഭിക്ഖും പസ്സേയ്യ സുധോതഹത്ഥപാദം മനുഞ്ഞം ഭോജനം ഭുത്താവിം സീതായ ഛായായ നിസിന്നം അധിചിത്തേ യുത്തം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സുഖം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം, ആരോഗ്യം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം! സോ വതസ്സം [സോ വതസ്സ (ക.)] യോഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ ന സക്കുണേയ്യ ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ഖടോപികം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ജായികം നപരമരൂപം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേഹി സോ പുരിസോ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ന സക്കോതി ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ഖടോപികം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ജായികം നപരമരൂപം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും; തഞ്ഹി തസ്സ അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധന’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേഹി സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ, ന സക്കോതി ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ഖടോപികം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ജായികം നപരമരൂപം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും; തഞ്ഹി തസ്സ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ അധിസല്ലിഖതേവായം സമണോ’തി? തേ തഞ്ചേവ നപ്പജഹന്തി, മയി ച അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’.

൧൫൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഉദായി, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ, നേകാനം നിക്ഖഗണാനം ചയോ, നേകാനം ധഞ്ഞഗണാനം ചയോ, നേകാനം ഖേത്തഗണാനം ചയോ, നേകാനം വത്ഥുഗണാനം ചയോ, നേകാനം ഭരിയഗണാനം ചയോ, നേകാനം ദാസഗണാനം ചയോ, നേകാനം ദാസിഗണാനം ചയോ; സോ ആരാമഗതം ഭിക്ഖും പസ്സേയ്യ സുധോതഹത്ഥപാദം മനുഞ്ഞം ഭോജനം ഭുത്താവിം സീതായ ഛായായ നിസിന്നം അധിചിത്തേ യുത്തം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സുഖം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം, ആരോഗ്യം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം! സോ വതസ്സം യോഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ സക്കുണേയ്യ നേകാനി നിക്ഖഗണാനി പഹായ, നേകാനി ധഞ്ഞഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഖേത്തഗണാനി പഹായ, നേകാനി വത്ഥുഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഭരിയഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസിഗണാനി പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേഹി സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ, സക്കോതി നേകാനി നിക്ഖഗണാനി പഹായ, നേകാനി ധഞ്ഞഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഖേത്തഗണാനി പഹായ, നേകാനി വത്ഥുഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഭരിയഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസിഗണാനി പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും, തഞ്ഹി തസ്സ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേഹി സോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ, സക്കോതി നേകാനി നിക്ഖഗണാനി പഹായ, നേകാനി ധഞ്ഞഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഖേത്തഗണാനി പഹായ, നേകാനി വത്ഥുഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഭരിയഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസിഗണാനി പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും; തഞ്ഹി തസ്സ അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ കുലപുത്താ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ യസ്സ നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ യസ്സ, നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി? തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തി, മയി ച ന അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേ തം പഹായ അപ്പോസ്സുക്കാ പന്നലോമാ പരദത്തവുത്താ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തി. തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധനം’’.

൧൫൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഉദായി, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി. സോ തേ അധിവാസേതി, നപ്പജഹതി, ന വിനോദേതി, ന ബ്യന്തീകരോതി, ന അനഭാവം ഗമേതി. ഇമം ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘സംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘വിസംയുത്തോ’. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ.

‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി. സോ തേ നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. ഇമമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘സംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘വിസംയുത്തോ’. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ.

‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി; ദന്ധോ, ഉദായി, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. സേയ്യഥാപി, ഉദായി, പുരിസോ ദിവസംസന്തത്തേ [ദിവസസന്തത്തേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അയോകടാഹേ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി നിപാതേയ്യ; ദന്ധോ, ഉദായി, ഉദകഫുസിതാനം നിപാതോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി; ദന്ധോ, ഉദായി, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. ഇമമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘സംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘വിസംയുത്തോ’. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ.

‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഹോതി, ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ. ഇമം ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘വിസംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘സംയുത്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ. ഇമേ ഖോ, ഉദായി, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

൧൫൫. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ഉദായി, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. ഇമേ ഖോ, ഉദായി, പഞ്ച കാമഗുണാ. യം ഖോ, ഉദായി, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി കാമസുഖം മിള്ഹസുഖം [മീള്ഹസുഖം (സീ. പീ.)] പുഥുജ്ജനസുഖം അനരിയസുഖം, ന സേവിതബ്ബം, ന ഭാവേതബ്ബം, ന ബഹുലീകാതബ്ബം; ‘ഭായിതബ്ബം ഏതസ്സ സുഖസ്സാ’തി വദാമി.

൧൫൬. ‘‘ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, പീതിയാ ച വിരാഗാ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സുഖസ്സ ച പഹാനാ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസുഖം പവിവേകസുഖം ഉപസമസുഖം സമ്ബോധസുഖം, ആസേവിതബ്ബം, ഭാവേതബ്ബം, ബഹുലീകാതബ്ബം; ‘ന ഭായിതബ്ബം ഏതസ്സ സുഖസ്സാ’തി വദാമി.

‘‘ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദം ഖോ അഹം, ഉദായി, ഇഞ്ജിതസ്മിം വദാമി. കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം? യദേവ തത്ഥ വിതക്കവിചാരാ അനിരുദ്ധാ ഹോന്തി ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം. ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ഇഞ്ജിതസ്മിം വദാമി. കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം? യദേവ തത്ഥ പീതിസുഖം അനിരുദ്ധം ഹോതി ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം. ഇധുദായി, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ഇഞ്ജിതസ്മിം വദാമി. കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം? യദേവ തത്ഥ ഉപേക്ഖാസുഖം അനിരുദ്ധം ഹോതി ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം. ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദം ഖോ അഹം, ഉദായി, അനിഞ്ജിതസ്മിം വദാമി.

‘‘ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദം ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇതി ഖോ അഹം, ഉദായി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സപി പഹാനം വദാമി. പസ്സസി നോ ത്വം, ഉദായി, തം സംയോജനം അണും വാ ഥൂലം വാ യസ്സാഹം നോ പഹാനം വദാമീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ലടുകികോപമസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.