൨. ഭിക്ഖുവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം

൧൦൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ രാഹുലോ അമ്ബലട്ഠികായം വിഹരതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന അമ്ബലട്ഠികാ യേനായസ്മാ രാഹുലോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ആസനം പഞ്ഞാപേസി, ഉദകഞ്ച പാദാനം. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ പാദേ പക്ഖാലേസി. ആയസ്മാപി ഖോ രാഹുലോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൧൦൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ പരിത്തം ഉദകാവസേസം ഉദകാധാനേ ഠപേത്വാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ ത്വം, രാഹുല, ഇമം പരിത്തം ഉദകാവസേസം ഉദകാധാനേ ഠപിത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവം പരിത്തകം ഖോ, രാഹുല, തേസം സാമഞ്ഞം യേസം നത്ഥി സമ്പജാനമുസാവാദേ ലജ്ജാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പരിത്തം ഉദകാവസേസം ഛഡ്ഡേത്വാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ ത്വം, രാഹുല, പരിത്തം ഉദകാവസേസം ഛഡ്ഡിത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവം ഛഡ്ഡിതം ഖോ, രാഹുല, തേസം സാമഞ്ഞം യേസം നത്ഥി സമ്പജാനമുസാവാദേ ലജ്ജാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഉദകാധാനം നിക്കുജ്ജിത്വാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ ത്വം, രാഹുല, ഇമം ഉദകാധാനം നിക്കുജ്ജിത’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവം നിക്കുജ്ജിതം ഖോ, രാഹുല, തേസം സാമഞ്ഞം യേസം നത്ഥി സമ്പജാനമുസാവാദേ ലജ്ജാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഉദകാധാനം ഉക്കുജ്ജിത്വാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ ത്വം, രാഹുല, ഇമം ഉദകാധാനം രിത്തം തുച്ഛ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവം രിത്തം തുച്ഛം ഖോ, രാഹുല, തേസം സാമഞ്ഞം യേസം നത്ഥി സമ്പജാനമുസാവാദേ ലജ്ജാതി. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ [ഉബ്ബൂള്ഹവാ (സീ. പീ.)] അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ സങ്ഗാമഗതോ പുരിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി, പച്ഛിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി, പുരിമേനപി കായേന കമ്മം കരോതി, പച്ഛിമേനപി കായേന കമ്മം കരോതി, സീസേനപി കമ്മം കരോതി, കണ്ണേഹിപി കമ്മം കരോതി, ദന്തേഹിപി കമ്മം കരോതി, നങ്ഗുട്ഠേനപി കമ്മം കരോതി; രക്ഖതേവ സോണ്ഡം. തത്ഥ ഹത്ഥാരോഹസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അയം ഖോ രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ സങ്ഗാമഗതോ പുരിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി, പച്ഛിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി…പേ… നങ്ഗുട്ഠേനപി കമ്മം കരോതി; രക്ഖതേവ സോണ്ഡം. അപരിച്ചത്തം ഖോ രഞ്ഞോ നാഗസ്സ ജീവിത’ന്തി. യതോ ഖോ, രാഹുല, രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ സങ്ഗാമഗതോ പുരിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി, പച്ഛിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി…പേ… നങ്ഗുട്ഠേനപി കമ്മം കരോതി, സോണ്ഡായപി കമ്മം കരോതി, തത്ഥ ഹത്ഥാരോഹസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അയം ഖോ രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ സങ്ഗാമഗതോ പുരിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി, പച്ഛിമേഹിപി പാദേഹി കമ്മം കരോതി, പുരിമേനപി കായേന കമ്മം കരോതി, പച്ഛിമേനപി കായേന കമ്മം കരോതി, സീസേനപി കമ്മം കരോതി, കണ്ണേഹിപി കമ്മം കരോതി, ദന്തേഹിപി കമ്മം കരോതി, നങ്ഗുട്ഠേനപി കമ്മം കരോതി, സോണ്ഡായപി കമ്മം കരോതി. പരിച്ചത്തം ഖോ രഞ്ഞോ നാഗസ്സ ജീവിതം. നത്ഥി ദാനി കിഞ്ചി രഞ്ഞോ നാഗസ്സ അകരണീയ’ന്തി. ഏവമേവ ഖോ, രാഹുല, യസ്സ കസ്സചി സമ്പജാനമുസാവാദേ നത്ഥി ലജ്ജാ, നാഹം തസ്സ കിഞ്ചി പാപം അകരണീയന്തി വദാമി. തസ്മാതിഹ തേ, രാഹുല, ‘ഹസ്സാപി ന മുസാ ഭണിസ്സാമീ’തി – ഏവഞ്ഹി തേ, രാഹുല, സിക്ഖിതബ്ബം.

൧൦൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, രാഹുല, കിമത്ഥിയോ ആദാസോ’’തി? ‘‘പച്ചവേക്ഖണത്ഥോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കായേന കമ്മം കത്തബ്ബം, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ വാചായ കമ്മം കത്തബ്ബം, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ മനസാ കമ്മം കത്തബ്ബം. യദേവ ത്വം, രാഹുല, കായേന കമ്മം കത്തുകാമോ അഹോസി, തദേവ തേ കായകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ കായകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – അകുസലം ഇദം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം [ദുക്ഖുന്ദ്രയം, ദുക്ഖുദയം (ക.)] ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ കായകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – അകുസലം ഇദം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, കായേന കമ്മം സസക്കം ന കരണീയം [സംസക്കം ന ച കരണീയം (ക.)]. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ കായകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – കുസലം ഇദം കായകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, കായേന കമ്മം കരണീയം.

‘‘കരോന്തേനപി തേ, രാഹുല, കായേന കമ്മം തദേവ തേ കായകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം കരോമി ഇദം മേ കായകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം കരോമി ഇദം മേ കായകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, പടിസംഹരേയ്യാസി ത്വം, രാഹുല, ഏവരൂപം കായകമ്മം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം കരോമി ഇദം മേ കായകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – കുസലം ഇദം കായകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, അനുപദജ്ജേയ്യാസി ത്വം, രാഹുല, ഏവരൂപം കായകമ്മം.

‘‘കത്വാപി തേ, രാഹുല, കായേന കമ്മം തദേവ തേ കായകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ കായകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി [സംവത്തി (പീ.)], പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ ഖോ ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം അകാസിം, ഇദം മേ കായകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, കായകമ്മം സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു ദേസേതബ്ബം, വിവരിതബ്ബം, ഉത്താനീകാതബ്ബം; ദേസേത്വാ വിവരിത്വാ ഉത്താനീകത്വാ ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിതബ്ബം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം കായേന കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ കായകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – കുസലം ഇദം കായകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, തേനേവ ത്വം, രാഹുല, പീതിപാമോജ്ജേന വിഹരേയ്യാസി അഹോരത്താനുസിക്ഖീ കുസലേസു ധമ്മേസു.

൧൧൦. ‘‘യദേവ ത്വം, രാഹുല, വാചായ കമ്മം കത്തുകാമോ അഹോസി, തദേവ തേ വചീകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ വചീകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – അകുസലം ഇദം വചീകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ വചീകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – അകുസലം ഇദം വചീകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, വാചായ കമ്മം സസക്കം ന കരണീയം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ വചീകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – കുസലം ഇദം വചീകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, വാചായ കമ്മം കരണീയം.

‘‘കരോന്തേനപി, രാഹുല, വാചായ കമ്മം തദേവ തേ വചീകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം കരോമി ഇദം മേ വചീകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം വചീകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം കരോമി ഇദം മേ വചീകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം വചീകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, പടിസംഹരേയ്യാസി ത്വം, രാഹുല, ഏവരൂപം വചീകമ്മം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം കരോമി ഇദം മേ വചീകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – കുസലം ഇദം വചീകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, അനുപദജ്ജേയ്യാസി, ത്വം രാഹുല, ഏവരൂപം വചീകമ്മം.

‘‘കത്വാപി തേ, രാഹുല, വാചായ കമ്മം തദേവ തേ വചീകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ വചീകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി [സംവത്തി (സീ. പീ.)], പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം വചീകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ ഖോ ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ വചീകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം വചീകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, വചീകമ്മം സത്ഥരി വാ വിഞ്ഞൂസു വാ സബ്രഹ്മചാരീസു ദേസേതബ്ബം, വിവരിതബ്ബം, ഉത്താനീകത്തബ്ബം; ദേസേത്വാ വിവരിത്വാ ഉത്താനീകത്വാ ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിതബ്ബം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം വാചായ കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ വചീകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – കുസലം ഇദം വചീകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, തേനേവ ത്വം, രാഹുല, പീതിപാമോജ്ജേന വിഹരേയ്യാസി അഹോരത്താനുസിക്ഖീ കുസലേസു ധമ്മേസു.

൧൧൧. ‘‘യദേവ ത്വം, രാഹുല, മനസാ കമ്മം കത്തുകാമോ അഹോസി, തദേവ തേ മനോകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ മനോകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – അകുസലം ഇദം മനോകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ മനോകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – അകുസലം ഇദം മനോകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, മനസാ കമ്മം സസക്കം ന കരണീയം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം കത്തുകാമോ ഇദം മേ മനോകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തേയ്യ – കുസലം ഇദം മനോകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം തേ, രാഹുല, മനസാ കമ്മം കരണീയം.

‘‘കരോന്തേനപി തേ, രാഹുല, മനസാ കമ്മം തദേവ തേ മനോകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം കരോമി ഇദം മേ മനോകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം മനോകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം കരോമി ഇദം മേ മനോകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം മനോകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, പടിസംഹരേയ്യാസി ത്വം, രാഹുല, ഏവരൂപം മനോകമ്മം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം കരോമി ഇദം മേ മനോകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – കുസലം ഇദം മനോകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, അനുപദജ്ജേയ്യാസി ത്വം, രാഹുല, ഏവരൂപം മനോകമ്മം.

‘‘കത്വാപി തേ, രാഹുല, മനസാ കമ്മം തദേവ തേ മനോകമ്മം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം നു ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ മനോകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി [സംവത്തി (സീ. പീ.)], പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം മനോകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി? സചേ ഖോ ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ മനോകമ്മം അത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – അകുസലം ഇദം മനോകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാക’ന്തി, ഏവരൂപം പന [ഏവരൂപേ (സീ. പീ.), ഏവരൂപേ പന (സ്യാ. കം.)] തേ, രാഹുല, മനോകമ്മം [മനോകമ്മേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അട്ടീയിതബ്ബം ഹരായിതബ്ബം ജിഗുച്ഛിതബ്ബം; അട്ടീയിത്വാ ഹരായിത്വാ ജിഗുച്ഛിത്വാ ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിതബ്ബം. സചേ പന ത്വം, രാഹുല, പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനേയ്യാസി – ‘യം ഖോ അഹം ഇദം മനസാ കമ്മം അകാസിം ഇദം മേ മനോകമ്മം നേവത്തബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന പരബ്യാബാധായപി സംവത്തതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായപി സംവത്തതി – കുസലം ഇദം മനോകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാക’ന്തി, തേനേവ ത്വം, രാഹുല, പീതിപാമോജ്ജേന വിഹരേയ്യാസി അഹോരത്താനുസിക്ഖീ കുസലേസു ധമ്മേസു.

൧൧൨. ‘‘യേ ഹി കേചി, രാഹുല, അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായകമ്മം പരിസോധേസും, വചീകമ്മം പരിസോധേസും, മനോകമ്മം പരിസോധേസും, സബ്ബേ തേ ഏവമേവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കായകമ്മം പരിസോധേസും, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ വചീകമ്മം പരിസോധേസും, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ മനോകമ്മം പരിസോധേസും. യേപി ഹി കേചി, രാഹുല, അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായകമ്മം പരിസോധേസ്സന്തി, വചീകമ്മം പരിസോധേസ്സന്തി, മനോകമ്മം പരിസോധേസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഏവമേവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കായകമ്മം പരിസോധേസ്സന്തി, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ വചീകമ്മം പരിസോധേസ്സന്തി, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ മനോകമ്മം പരിസോധേസ്സന്തി. യേപി ഹി കേചി, രാഹുല, ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായകമ്മം പരിസോധേന്തി, വചീകമ്മം പരിസോധേന്തി, മനോകമ്മം പരിസോധേന്തി, സബ്ബേ തേ ഏവമേവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കായകമ്മം പരിസോധേന്തി, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ വചീകമ്മം പരിസോധേന്തി, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ മനോകമ്മം പരിസോധേന്തി. തസ്മാതിഹ, രാഹുല, ‘പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ കായകമ്മം പരിസോധേസ്സാമി, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ വചീകമ്മം പരിസോധേസ്സാമി, പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ മനോകമ്മം പരിസോധേസ്സാമീ’തി – ഏവഞ്ഹി തേ, രാഹുല, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

അമ്ബലട്ഠികരാഹുലോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം

൧൧൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. ആയസ്മാപി ഖോ രാഹുലോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അപലോകേത്വാ ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസി – ‘‘യം കിഞ്ചി, രാഹുല, രൂപം – അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ – സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. ‘‘രൂപമേവ നു ഖോ, ഭഗവാ, രൂപമേവ നു ഖോ, സുഗതാ’’തി? ‘‘രൂപമ്പി, രാഹുല, വേദനാപി, രാഹുല, സഞ്ഞാപി, രാഹുല, സങ്ഖാരാപി, രാഹുല, വിഞ്ഞാണമ്പി, രാഹുലാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ‘‘കോ നജ്ജ [കോ നുജ്ജ (സ്യാ. കം.)] ഭഗവതാ സമ്മുഖാ ഓവാദേന ഓവദിതോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിസ്സതീ’’തി തതോ പടിനിവത്തിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം രാഹുലം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം രാഹുലം ആമന്തേസി – ‘‘ആനാപാനസ്സതിം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. ആനാപാനസ്സതി, രാഹുല, ഭാവനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ’’തി.

൧൧൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കഥം ഭാവിതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ആനാപാനസ്സതി, കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ’’തി? ‘‘യം കിഞ്ചി, രാഹുല, അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം ഖരിഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു [പഠവീധാതു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു യാ ച ബാഹിരാ പഥവീധാതു, പഥവീധാതുരേവേസാ. തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ പഥവീധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, പഥവീധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി’’.

൧൧൫. ‘‘കതമാ ച, രാഹുല, ആപോധാതു? ആപോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്തം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആപോ ആപോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ ആപോധാതു യാ ച ബാഹിരാ ആപോധാതു ആപോധാതുരേവേസാ. തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആപോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, ആപോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൧൧൬. ‘‘കതമാ ച, രാഹുല, തേജോധാതു? തേജോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – യേന ച സന്തപ്പതി യേന ച ജീരീയതി യേന ച പരിഡയ്ഹതി യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം തേജോ തേജോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ തേജോധാതു യാ ച ബാഹിരാ തേജോധാതു തേജോധാതുരേവേസാ. തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ തേജോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, തേജോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൧൧൭. ‘‘കതമാ ച, രാഹുല, വായോധാതു? വായോധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാ, അധോഗമാ വാതാ, കുച്ഛിസയാ വാതാ, കോട്ഠാസയാ [കോട്ഠസയാ (സീ. പീ.)] വാതാ, അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാ, അസ്സാസോ പസ്സാസോ, ഇതി യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം വായോ വായോഗതം ഉപാദിന്നം – അയം വുച്ചതി, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ വായോധാതു യാ ച ബാഹിരാ വായോധാതു വായോധാതുരേവേസാ. തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ വായോധാതുയാ നിബ്ബിന്ദതി, വായോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൧൧൮. ‘‘കതമാ ച, രാഹുല, ആകാസധാതു? ആകാസധാതു സിയാ അജ്ഝത്തികാ, സിയാ ബാഹിരാ. കതമാ ച, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു? യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആകാസം ആകാസഗതം ഉപാദിന്നം, സേയ്യഥിദം – കണ്ണച്ഛിദ്ദം നാസച്ഛിദ്ദം മുഖദ്വാരം, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം അജ്ഝോഹരതി, യത്ഥ ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സന്തിട്ഠതി, യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം അധോഭാഗം [അധോഭാഗാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിക്ഖമതി, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം ആകാസം ആകാസഗതം, അഘം അഘഗതം, വിവരം വിവരഗതം, അസമ്ഫുട്ഠം, മംസലോഹിതേഹി ഉപാദിന്നം [ആകാസഗതം ഉപാദിന്നം (സീ. പീ.)] – അയം വുച്ചതി, രാഹുല, അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു. യാ ചേവ ഖോ പന അജ്ഝത്തികാ ആകാസധാതു യാ ച ബാഹിരാ ആകാസധാതു ആകാസധാതുരേവേസാ. തം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി – ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആകാസധാതുയാ ചിത്തം നിബ്ബിന്ദതി, ആകാസധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതി.

൧൧൯. ‘‘പഥവീസമം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. പഥവീസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, പഥവിയാ സുചിമ്പി നിക്ഖിപന്തി, അസുചിമ്പി നിക്ഖിപന്തി, ഗൂഥഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി, മുത്തഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി, ഖേളഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി, പുബ്ബഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി, ലോഹിതഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി, ന ച തേന പഥവീ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാഹുല, പഥവീസമം ഭാവനം ഭാവേഹി. പഥവീസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി.

‘‘ആപോസമം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. ആപോസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, ആപസ്മിം സുചിമ്പി ധോവന്തി, അസുചിമ്പി ധോവന്തി, ഗൂഥഗതമ്പി ധോവന്തി, മുത്തഗതമ്പി ധോവന്തി, ഖേളഗതമ്പി ധോവന്തി, പുബ്ബഗതമ്പി ധോവന്തി, ലോഹിതഗതമ്പി ധോവന്തി, ന ച തേന ആപോ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാഹുല, ആപോസമം ഭാവനം ഭാവേഹി. ആപോസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി.

‘‘തേജോസമം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. തേജോസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, തേജോ സുചിമ്പി ദഹതി, അസുചിമ്പി ദഹതി, ഗൂഥഗതമ്പി ദഹതി, മുത്തഗതമ്പി ദഹതി, ഖേളഗതമ്പി ദഹതി, പുബ്ബഗതമ്പി ദഹതി, ലോഹിതഗതമ്പി ദഹതി, ന ച തേന തേജോ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാഹുല, തേജോസമം ഭാവനം ഭാവേഹി. തേജോസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി.

‘‘വായോസമം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. വായോസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, വായോ സുചിമ്പി ഉപവായതി, അസുചിമ്പി ഉപവായതി, ഗൂഥഗതമ്പി ഉപവായതി, മുത്തഗതമ്പി ഉപവായതി, ഖേളഗതമ്പി ഉപവായതി, പുബ്ബഗതമ്പി ഉപവായതി, ലോഹിതഗതമ്പി ഉപവായതി, ന ച തേന വായോ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാഹുല, വായോസമം ഭാവനം ഭാവേഹി. വായോസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി.

‘‘ആകാസസമം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. ആകാസസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി. സേയ്യഥാപി, രാഹുല, ആകാസോ ന കത്ഥചി പതിട്ഠിതോ; ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാഹുല, ആകാസസമം ഭാവനം ഭാവേഹി. ആകാസസമഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തി.

൧൨൦. ‘‘മേത്തം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. മേത്തഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ യോ ബ്യാപാദോ സോ പഹീയിസ്സതി. കരുണം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. കരുണഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ യാ വിഹേസാ സാ പഹീയിസ്സതി. മുദിതം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. മുദിതഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ യാ അരതി സാ പഹീയിസ്സതി. ഉപേക്ഖം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. ഉപേക്ഖഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ യോ പടിഘോ സോ പഹീയിസ്സതി. അസുഭം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. അസുഭഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ യോ രാഗോ സോ പഹീയിസ്സതി. അനിച്ചസഞ്ഞം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. അനിച്ചസഞ്ഞഞ്ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ യോ അസ്മിമാനോ സോ പഹീയിസ്സതി.

൧൨൧. ‘‘ആനാപാനസ്സതിം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി. ആനാപാനസ്സതി ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. കഥം ഭാവിതാ ച, രാഹുല, ആനാപാനസ്സതി, കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, രാഹുല, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ സതോവ അസ്സസതി സതോവ [സതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പസ്സസതി.

‘‘ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, ദീഘം വാ പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി; രസ്സം വാ അസ്സസന്തോ ‘രസ്സം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, രസ്സം വാ പസ്സസന്തോ ‘രസ്സം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി. ‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി.

‘‘‘പീതിപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പീതിപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സുഖപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സുഖപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘ചിത്തസങ്ഖാരപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി.

‘‘‘ചിത്തപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘ചിത്തപ്പടിസംവേദീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സമാദഹം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘സമാദഹം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘വിമോചയം ചിത്തം പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി.

‘‘‘അനിച്ചാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘അനിച്ചാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘വിരാഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘വിരാഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘നിരോധാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘നിരോധാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി; ‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സസിസ്സാമീ’തി സിക്ഖതി.

‘‘ഏവം ഭാവിതാ ഖോ, രാഹുല, ആനാപാനസ്സതി, ഏവം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. ഏവം ഭാവിതായ, രാഹുല, ആനാപാനസ്സതിയാ, ഏവം ബഹുലീകതായ യേപി തേ ചരിമകാ അസ്സാസാ തേപി വിദിതാവ നിരുജ്ഝന്തി നോ അവിദിതാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ രാഹുലോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. ചൂളമാലുക്യസുത്തം

൧൨൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മാലുക്യപുത്തസ്സ [മാലുങ്ക്യപുത്തസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘യാനിമാനി ദിട്ഠിഗതാനി ഭഗവതാ അബ്യാകതാനി ഠപിതാനി പടിക്ഖിത്താനി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തിപി, ‘അന്തവാ ലോകോ’തിപി, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തിപി, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തിപി, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തിപി, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി – താനി മേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരോതി. യാനി മേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരോതി തം മേ ന രുച്ചതി, തം മേ നക്ഖമതി. സോഹം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛിസ്സാമി. സചേ മേ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ – ഏവാഹം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി; നോ ചേ മേ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ – ഏവാഹം സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീ’’തി.

൧൨൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

൧൨൪. ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – യാനിമാനി ദിട്ഠിഗതാനി ഭഗവതാ അബ്യാകതാനി ഠപിതാനി പടിക്ഖിത്താനി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തിപി, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തിപി…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തിപി – താനി മേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരോതി. യാനി മേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരോതി തം മേ ന രുച്ചതി, തം മേ നക്ഖമതി. സോഹം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛിസ്സാമി. സചേ മേ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ – ഏവാഹം ഭഗവതി, ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി. നോ ചേ മേ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ – ഏവാഹം സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തിസ്സാമീതി. സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി, ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു; സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു. നോ ചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, അജാനതോ ഖോ പന അപസ്സതോ ഏതദേവ ഉജുകം ഹോതി യദിദം – ‘ന ജാനാമി, ന പസ്സാമീ’തി. സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘അന്തവാ ലോകോ’തി, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു; സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു. നോ ചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘അന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി വാ, അജാനതോ ഖോ പന അപസ്സതോ ഏതദേവ ഉജുകം ഹോതി യദിദം – ‘ന ജാനാമി, ന പസ്സാമീ’തി. സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു; സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു. നോ ചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി വാ, അജാനതോ ഖോ പന അപസ്സതോ ഏതദേവ ഉജുകം ഹോതി യദിദം – ‘ന ജാനാമി, ന പസ്സാമീ’തി. സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു; സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു. നോ ചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, അജാനതോ ഖോ പന അപസ്സതോ ഏതദേവ ഉജുകം ഹോതി യദിദം – ‘ന ജാനാമി ന പസ്സാമീ’തി. സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു; സചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി മേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതു. നോ ചേ ഭഗവാ ജാനാതി – ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, അജാനതോ ഖോ പന അപസ്സതോ ഏതദേവ ഉജുകം ഹോതി യദിദം – ‘ന ജാനാമി, ന പസ്സാമീ’’’തി.

൧൨൫. ‘‘കിം നു [കിം നു ഖോ (സ്യാ. കം. ക.)] താഹം, മാലുക്യപുത്ത, ഏവം അവചം – ‘ഏഹി ത്വം, മാലുക്യപുത്ത, മയി ബ്രഹ്മചരിയം ചര, അഹം തേ ബ്യാകരിസ്സാമി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി വാ, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ത്വം വാ പന മം ഏവം അവച – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി, ഭഗവാ മേ ബ്യാകരിസ്സതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി വാ, ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി വാ, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി വാ, ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇതി കിര, മാലുക്യപുത്ത, നേവാഹം തം വദാമി – ഏഹി ത്വം, മാലുക്യപുത്ത, മയി ബ്രഹ്മചരിയം ചര, അഹം തേ ബ്യാകരിസ്സാമി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ’തി; നപി കിര മം ത്വം വദേസി – അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി, ഭഗവാ മേ ബ്യാകരിസ്സതി – ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ…പേ… ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ’’തി. ഏവം സന്തേ, മോഘപുരിസ, കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസി?

൧൨൬. ‘‘യോ ഖോ, മാലുക്യപുത്ത, ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി യാവ മേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരിസ്സതി – ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി വാ, ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി വാ…പേ… ‘‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി വാതി, അബ്യാകതമേവ തം, മാലുക്യപുത്ത, തഥാഗതേന അസ്സ, അഥ സോ പുഗ്ഗലോ കാലം കരേയ്യ. സേയ്യഥാപി, മാലുക്യപുത്ത, പുരിസോ സല്ലേന വിദ്ധോ അസ്സ സവിസേന ഗാള്ഹപലേപനേന. തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപട്ഠപേയ്യും. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം പുരിസം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം പുരിസം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഇതി വാ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം പുരിസം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, ദീഘോ വാ രസ്സോ വാ മജ്ഝിമോ വാ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം പുരിസം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, കാളോ വാ സാമോ വാ മങ്ഗുരച്ഛവീ വാ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം പുരിസം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, അമുകസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ നഗരേ വാ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം ധനും ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, യദി വാ ചാപോ യദി വാ കോദണ്ഡോ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം ജിയം ജാനാമി യായമ്ഹി വിദ്ധോ, യദി വാ അക്കസ്സ യദി വാ സണ്ഹസ്സ [സണ്ഠസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യദി വാ ന്ഹാരുസ്സ യദി വാ മരുവായ യദി വാ ഖീരപണ്ണിനോ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം കണ്ഡം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, യദി വാ ഗച്ഛം യദി വാ രോപിമ’ന്തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം കണ്ഡം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, യസ്സ പത്തേഹി വാജിതം [വാഖിത്തം (ക.)] യദി വാ ഗിജ്ഝസ്സ യദി വാ കങ്കസ്സ യദി വാ കുലലസ്സ യദി വാ മോരസ്സ യദി വാ സിഥിലഹനുനോ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം കണ്ഡം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, യസ്സ ന്ഹാരുനാ പരിക്ഖിത്തം യദി വാ ഗവസ്സ യദി വാ മഹിംസസ്സ യദി വാ ഭേരവസ്സ [രോരുവസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] യദി വാ സേമ്ഹാരസ്സാ’തി; സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഇമം സല്ലം ആഹരിസ്സാമി യാവ ന തം സല്ലം ജാനാമി യേനമ്ഹി വിദ്ധോ, യദി വാ സല്ലം യദി വാ ഖുരപ്പം യദി വാ വേകണ്ഡം യദി വാ നാരാചം യദി വാ വച്ഛദന്തം യദി വാ കരവീരപത്ത’ന്തി – അഞ്ഞാതമേവ തം, മാലുക്യപുത്ത, തേന പുരിസേന അസ്സ, അഥ സോ പുരിസോ കാലം കരേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മാലുക്യപുത്ത, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘ന താവാഹം ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമി യാവ മേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരിസ്സതി – ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി വാ ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി വാ…പേ… ‘‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി വാതി – അബ്യാകതമേവ തം, മാലുക്യപുത്ത, തഥാഗതേന അസ്സ, അഥ സോ പുഗ്ഗലോ കാലങ്കരേയ്യ.

൧൨൭. ‘‘‘സസ്സതോ ലോകോ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവം ‘നോ അസസ്സതോ ലോകോ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവമ്പി ‘നോ സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി, ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ ദിട്ഠിയാ സതി അത്ഥേവ ജാതി, അത്ഥി ജരാ, അത്ഥി മരണം, സന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ; യേസാഹം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിഘാതം പഞ്ഞപേമി. ‘അന്തവാ ലോകോ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവം ‘നോ അനന്തവാ ലോകോ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവമ്പി ‘നോ അന്തവാ ലോകോ’തി വാ, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി, ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി വാ ദിട്ഠിയാ സതി അത്ഥേവ ജാതി, അത്ഥി ജരാ, അത്ഥി മരണം, സന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ; യേസാഹം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിഘാതം പഞ്ഞപേമി. ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവം ‘നോ അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവമ്പി ‘നോ തം ജീവം തം സരീര’ന്തി വാ, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി, ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി വാ ദിട്ഠിയാ സതി അത്ഥേവ ജാതി…പേ… നിഘാതം പഞ്ഞപേമി. ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവം ‘നോ ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവമ്പി ‘നോ ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി, ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ ദിട്ഠിയാ സതി അത്ഥേവ ജാതി…പേ… യേസാഹം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിഘാതം പഞ്ഞപേമി. ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവം ‘നോ നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി ബ്രഹ്മചരിയവാസോ അഭവിസ്സാതി, ഏവമ്പി ‘നോ ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി, മാലുക്യപുത്ത, ദിട്ഠിയാ സതി, ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി വാ ദിട്ഠിയാ സതി അത്ഥേവ ജാതി…പേ… യേസാഹം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിഘാതം പഞ്ഞപേമി.

൧൨൮. ‘‘തസ്മാതിഹ, മാലുക്യപുത്ത, അബ്യാകതഞ്ച മേ അബ്യാകതതോ ധാരേഥ; ബ്യാകതഞ്ച മേ ബ്യാകതതോ ധാരേഥ. കിഞ്ച, മാലുക്യപുത്ത, മയാ അബ്യാകതം? ‘സസ്സതോ ലോകോ’തി മാലുക്യപുത്ത, മയാ അബ്യാകതം; ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘അന്തവാ ലോകോ’തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘അനന്തവാ ലോകോ’തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘തം ജീവം തം സരീര’ന്തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’ന്തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി – മയാ അബ്യാകതം; ‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’തി – മയാ അബ്യാകതം. കസ്മാ ചേതം, മാലുക്യപുത്ത, മയാ അബ്യാകതം? ന ഹേതം, മാലുക്യപുത്ത, അത്ഥസംഹിതം ന ആദിബ്രഹ്മചരിയകം ന [നേതം (സീ.)] നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. തസ്മാ തം മയാ അബ്യാകതം. കിഞ്ച, മാലുക്യപുത്ത, മയാ ബ്യാകതം? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി, മാലുക്യപുത്ത, മയാ ബ്യാകതം; ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി – മയാ ബ്യാകതം; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി – മയാ ബ്യാകതം; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി – മയാ ബ്യാകതം. കസ്മാ ചേതം, മാലുക്യപുത്ത, മയാ ബ്യാകതം? ഏതഞ്ഹി, മാലുക്യപുത്ത, അത്ഥസംഹിതം ഏതം ആദിബ്രഹ്മചരിയകം നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി. തസ്മാ തം മയാ ബ്യാകതം. തസ്മാതിഹ, മാലുക്യപുത്ത, അബ്യാകതഞ്ച മേ അബ്യാകതതോ ധാരേഥ; ബ്യാകതഞ്ച മേ ബ്യാകതതോ ധാരേഥാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ചൂളമാലുക്യസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. മഹാമാലുക്യസുത്തം

൧൨൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ധാരേഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, മയാ ദേസിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി?

ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മാലുക്യപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ധാരേമി ഭഗവതാ ദേസിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന ത്വം, മാലുക്യപുത്ത, ധാരേസി മയാ ദേസിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി? ‘‘സക്കായദിട്ഠിം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം ദേസിതം ധാരേമി; വിചികിച്ഛം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം ദേസിതം ധാരേമി; സീലബ്ബതപരാമാസം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം ദേസിതം ധാരേമി; കാമച്ഛന്ദം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം ദേസിതം ധാരേമി; ബ്യാപാദം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം ദേസിതം ധാരേമി. ഏവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ധാരേമി ഭഗവതാ ദേസിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി.

‘‘കസ്സ ഖോ നാമ ത്വം, മാലുക്യപുത്ത, ഇമാനി ഏവം പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ദേസിതാനി ധാരേസി? നനു, മാലുക്യപുത്ത, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഇമിനാ തരുണൂപമേന ഉപാരമ്ഭേന ഉപാരമ്ഭിസ്സന്തി? ദഹരസ്സ ഹി, മാലുക്യപുത്ത, കുമാരസ്സ മന്ദസ്സ ഉത്താനസേയ്യകസ്സ സക്കായോതിപി ന ഹോതി, കുതോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി സക്കായദിട്ഠി? അനുസേത്വേവസ്സ [അനുസേതി ത്വേവസ്സ (സീ. പീ.)] സക്കായദിട്ഠാനുസയോ. ദഹരസ്സ ഹി, മാലുക്യപുത്ത, കുമാരസ്സ മന്ദസ്സ ഉത്താനസേയ്യകസ്സ ധമ്മാതിപി ന ഹോതി, കുതോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ധമ്മേസു വിചികിച്ഛാ? അനുസേത്വേവസ്സ വിചികിച്ഛാനുസയോ. ദഹരസ്സ ഹി, മാലുക്യപുത്ത, കുമാരസ്സ മന്ദസ്സ ഉത്താനസേയ്യകസ്സ സീലാതിപി ന ഹോതി, കുതോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി സീലേസു സീലബ്ബതപരാമാസോ? അനുസേത്വേവസ്സ സീലബ്ബതപരാമാസാനുസയോ. ദഹരസ്സ ഹി, മാലുക്യപുത്ത, കുമാരസ്സ മന്ദസ്സ ഉത്താനസേയ്യകസ്സ കാമാതിപി ന ഹോതി, കുതോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ? അനുസേത്വേവസ്സ കാമരാഗാനുസയോ. ദഹരസ്സ ഹി, മാലുക്യപുത്ത, കുമാരസ്സ മന്ദസ്സ ഉത്താനസേയ്യകസ്സ സത്താതിപി ന ഹോതി, കുതോ പനസ്സ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി സത്തേസു ബ്യാപാദോ? അനുസേത്വേവസ്സ ബ്യാപാദാനുസയോ. നനു, മാലുക്യപുത്ത, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഇമിനാ തരുണൂപമേന ഉപാരമ്ഭേന ഉപാരമ്ഭിസ്സന്തീ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ, ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ യം ഭഗവാ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ദേസേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹാനന്ദ, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൧൩൦. ‘‘ഇധാനന്ദ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ സക്കായദിട്ഠിപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി സക്കായദിട്ഠിപരേതേന; ഉപ്പന്നായ ച സക്കായദിട്ഠിയാ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ സാ സക്കായദിട്ഠി ഥാമഗതാ അപ്പടിവിനീതാ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം. വിചികിച്ഛാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി വിചികിച്ഛാപരേതേന; ഉപ്പന്നായ ച വിചികിച്ഛായ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ സാ വിചികിച്ഛാ ഥാമഗതാ അപ്പടിവിനീതാ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം. സീലബ്ബതപരാമാസപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി സീലബ്ബതപരാമാസപരേതേന; ഉപ്പന്നസ്സ ച സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ സോ സീലബ്ബതപരാമാസോ ഥാമഗതോ അപ്പടിവിനീതോ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം. കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി കാമരാഗപരേതേന; ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ സോ കാമരാഗോ ഥാമഗതോ അപ്പടിവിനീതോ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം. ബ്യാപാദപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ബ്യാപാദപരേതേന; ഉപ്പന്നസ്സ ച ബ്യാപാദസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തസ്സ സോ ബ്യാപാദോ ഥാമഗതോ അപ്പടിവിനീതോ ഓരമ്ഭാഗിയം സംയോജനം.

൧൩൧. ‘‘സുതവാ ച ഖോ, ആനന്ദ, അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ ന സക്കായദിട്ഠിപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ന സക്കായദിട്ഠിപരേതേന; ഉപ്പന്നായ ച സക്കായദിട്ഠിയാ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ സാ സക്കായദിട്ഠി സാനുസയാ പഹീയതി. ന വിചികിച്ഛാപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ന വിചികിച്ഛാപരേതേന; ഉപ്പന്നായ ച വിചികിച്ഛായ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ സാ വിചികിച്ഛാ സാനുസയാ പഹീയതി. ന സീലബ്ബതപരാമാസപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ന സീലബ്ബതപരാമാസപരേതേന; ഉപ്പന്നസ്സ ച സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ സോ സീലബ്ബതപരാമാസോ സാനുസയോ പഹീയതി. ന കാമരാഗപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ന കാമരാഗപരേതേന; ഉപ്പന്നസ്സ ച കാമരാഗസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ സോ കാമരാഗോ സാനുസയോ പഹീയതി. ന ബ്യാപാദപരിയുട്ഠിതേന ചേതസാ വിഹരതി ന ബ്യാപാദപരേതേന; ഉപ്പന്നസ്സ ച ബ്യാപാദസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ സോ ബ്യാപാദോ സാനുസയോ പഹീയതി.

൧൩൨. ‘‘യോ, ആനന്ദ, മഗ്ഗോ യാ പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ തം മഗ്ഗം തം പടിപദം അനാഗമ്മ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ പജഹിസ്സതി വാതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ തചം അച്ഛേത്വാ ഫേഗ്ഗും അച്ഛേത്വാ സാരച്ഛേദോ ഭവിസ്സതീതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യോ മഗ്ഗോ യാ പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ തം മഗ്ഗം തം പടിപദം അനാഗമ്മ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ പജഹിസ്സതി വാതി – നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘യോ ച ഖോ, ആനന്ദ, മഗ്ഗോ യാ പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ തം മഗ്ഗം തം പടിപദം ആഗമ്മ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ പജഹിസ്സതി വാതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, മഹതോ രുക്ഖസ്സ തിട്ഠതോ സാരവതോ തചം ഛേത്വാ ഫേഗ്ഗും ഛേത്വാ സാരച്ഛേദോ ഭവിസ്സതീതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യോ മഗ്ഗോ യാ പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ തം മഗ്ഗം തം പടിപദം ആഗമ്മ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ പജഹിസ്സതി വാതി – ഠാനമേതം വിജ്ജതി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ഗങ്ഗാ നദീ പൂരാ ഉദകസ്സ സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. അഥ ദുബ്ബലകോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ – ‘അഹം ഇമിസ്സാ ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം ബാഹായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗച്ഛിസ്സാമീ’തി [ഗച്ഛാമീതി (സീ. പീ.)]; സോ ന സക്കുണേയ്യ ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം ബാഹായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗന്തും. ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യേസം കേസഞ്ചി [യസ്സ കസ്സചി (സബ്ബത്ഥ)] സക്കായനിരോധായ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി ന വിമുച്ചതി; സേയ്യഥാപി സോ ദുബ്ബലകോ പുരിസോ ഏവമേതേ ദട്ഠബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ഗങ്ഗാ നദീ പൂരാ ഉദകസ്സ സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. അഥ ബലവാ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ – ‘അഹം ഇമിസ്സാ ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം ബാഹായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗച്ഛിസ്സാമീ’തി; സോ സക്കുണേയ്യ ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം ബാഹായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗന്തും. ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, യേസം കേസഞ്ചി സക്കായനിരോധായ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി പസീദതി സന്തിട്ഠതി വിമുച്ചതി; സേയ്യഥാപി സോ ബലവാ പുരിസോ ഏവമേതേ ദട്ഠബ്ബാ.

൧൩൩. ‘‘കതമോ ചാനന്ദ, മഗ്ഗോ, കതമാ പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു ഉപധിവിവേകാ അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനാ സബ്ബസോ കായദുട്ഠുല്ലാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം തേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതി. സോ തേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പടിവാപേതി [പടിപാപേതി (സ്യാ.), പതിട്ഠാപേതി (ക.)]. സോ തേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പടിവാപേത്വാ അമതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതി – ‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹാക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’ന്തി. സോ തത്ഥ ഠിതോ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതി; നോ ചേ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതി തേനേവ ധമ്മരാഗേന തായ ധമ്മനന്ദിയാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ, അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം… അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം…പേ… അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം…പേ… അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ യദേവ തത്ഥ ഹോതി വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം…പേ… അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, ആനന്ദ, മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായാ’’തി.

‘‘ഏസോ ചേ, ഭന്തേ, മഗ്ഗോ ഏസാ പടിപദാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പഹാനായ, അഥ കിഞ്ചരഹി ഇധേകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ചേതോവിമുത്തിനോ ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പഞ്ഞാവിമുത്തിനോ’’തി? ‘‘ഏത്ഥ ഖോ പനേസാഹം [ഏത്ഥ ഖോ തേസാഹം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ആനന്ദ, ഇന്ദ്രിയവേമത്തതം വദാമീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഹാമാലുക്യസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ഭദ്ദാലിസുത്തം

൧൩൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകാസനഭോജനം ഭുഞ്ജാമി; ഏകാസനഭോജനം ഖോ, അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുഞ്ജമാനോ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനാമി അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. ഏഥ, തുമ്ഹേപി, ഭിക്ഖവേ, ഏകാസനഭോജനം ഭുഞ്ജഥ; ഏകാസനഭോജനം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനിസ്സഥ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ചാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ, ന ഉസ്സഹാമി ഏകാസനഭോജനം ഭുഞ്ജിതും; ഏകാസനഭോജനഞ്ഹി മേ, ഭന്തേ, ഭുഞ്ജതോ സിയാ കുക്കുച്ചം, സിയാ വിപ്പടിസാരോ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഭദ്ദാലി, യത്ഥ നിമന്തിതോ അസ്സസി തത്ഥ ഏകദേസം ഭുഞ്ജിത്വാ ഏകദേസം നീഹരിത്വാപി ഭുഞ്ജേയ്യാസി. ഏവമ്പി ഖോ ത്വം, ഭദ്ദാലി, ഭുഞ്ജമാനോ ഏകാസനോ യാപേസ്സസീ’’തി [ഭുഞ്ജമാനോ യാപേസ്സസീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ‘‘ഏവമ്പി ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ന ഉസ്സഹാമി ഭുഞ്ജിതും; ഏവമ്പി ഹി മേ, ഭന്തേ, ഭുഞ്ജതോ സിയാ കുക്കുച്ചം, സിയാ വിപ്പടിസാരോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി ഭഗവതാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞാപിയമാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സിക്ഖം സമാദിയമാനേ അനുസ്സാഹം പവേദേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി സബ്ബം തം തേമാസം ന ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം അദാസി, യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ.

൧൩൫. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരോന്തി – നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതീതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഭദ്ദാലിം തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘ഇദം ഖോ, ആവുസോ ഭദ്ദാലി, ഭഗവതോ ചീവരകമ്മം കരീയതി [കരണീയം (ക.)]. നിട്ഠിതചീവരോ ഭഗവാ തേമാസച്ചയേന ചാരികം പക്കമിസ്സതി. ഇങ്ഘാവുസോ ഭദ്ദാലി, ഏതം ദോസകം സാധുകം മനസി കരോഹി, മാ തേ പച്ഛാ ദുക്കരതരം അഹോസീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി തേസം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോഹം ഭഗവതാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞാപിയമാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സിക്ഖം സമാദിയമാനേ അനുസ്സാഹം പവേദേസിം. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി.

‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ഭദ്ദാലി, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യം ത്വം മയാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞാപിയമാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സിക്ഖം സമാദിയമാനേ അനുസ്സാഹം പവേദേസി. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി – ‘ഭഗവാ ഖോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ഭഗവാപി മം ജാനിസ്സതി – ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി – ‘സമ്ബഹുലാ ഖോ ഭിക്ഖു സാവത്ഥിയം വസ്സം ഉപഗതാ, തേപി മം ജാനിസ്സന്തി – ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി – ‘സമ്ബഹുലാ ഖോ ഭിക്ഖുനിയോ സാവത്ഥിയം വസ്സം ഉപഗതാ, താപി മം ജാനിസ്സന്തി – ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി – ‘സമ്ബഹുലാ ഖോ ഉപാസകാ സാവത്ഥിയം പടിവസന്തി, തേപി മം ജാനിസ്സന്തി – ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി – ‘സമ്ബഹുലാ ഖോ ഉപാസികാ സാവത്ഥിയം പടിവസന്തി, താപി മം ജാനിസ്സന്തി – ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി. സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി – ‘സമ്ബഹുലാ ഖോ നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ സാവത്ഥിയം വസ്സം ഉപഗതാ, തേപി മം ജാനിസ്സന്തി – ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ ഥേരഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസീ’’തി.

‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോഹം ഭഗവതാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞാപിയമാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സിക്ഖം സമാദിയമാനേ അനുസ്സാഹം പവേദേസിം. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ഭദ്ദാലി, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യം ത്വം മയാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞാപിയമാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സിക്ഖം സമാദിയമാനേ അനുസ്സാഹം പവേദേസി’’.

൧൩൬. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭദ്ദാലി, ഇധസ്സ ഭിക്ഖു ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, തമഹം ഏവം വദേയ്യം – ‘ഏഹി മേ ത്വം, ഭിക്ഖു, പങ്കേ സങ്കമോ ഹോഹീ’തി, അപി നു ഖോ സോ സങ്കമേയ്യ വാ അഞ്ഞേന വാ കായം സന്നാമേയ്യ, ‘നോ’തി വാ വദേയ്യാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭദ്ദാലി, ഇധസ്സ ഭിക്ഖു പഞ്ഞാവിമുത്തോ… കായസക്ഖി… ദിട്ഠിപ്പത്തോ… സദ്ധാവിമുത്തോ… ധമ്മാനുസാരീ… സദ്ധാനുസാരീ, തമഹം ഏവം വദേയ്യം – ‘ഏഹി മേ ത്വം, ഭിക്ഖു, പങ്കേ സങ്കമോ ഹോഹീ’തി, അപി നു ഖോ സോ സങ്കമേയ്യ വാ അഞ്ഞേന വാ കായം സന്നാമേയ്യ, ‘നോ’തി വാ വദേയ്യാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഭദ്ദാലി, അപി നു ത്വം, ഭദ്ദാലി, തസ്മിം സമയേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ വാ ഹോസി പഞ്ഞാവിമുത്തോ വാ കായസക്ഖി വാ ദിട്ഠിപ്പത്തോ വാ സദ്ധാവിമുത്തോ വാ ധമ്മാനുസാരീ വാ സദ്ധാനുസാരീ വാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘നനു ത്വം, ഭദ്ദാലി, തസ്മിം സമയേ രിത്തോ തുച്ഛോ അപരദ്ധോ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ. അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോഹം ഭഗവതാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞാപിയമാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സിക്ഖം സമാദിയമാനേ അനുസ്സാഹം പവേദേസിം. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ഭദ്ദാലി, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യം ത്വം മയാ സിക്ഖാപദേ പഞ്ഞാപിയമാനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സിക്ഖം സമാദിയമാനേ അനുസ്സാഹം പവേദേസി. യതോ ച ഖോ ത്വം, ഭദ്ദാലി, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി, തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുദ്ധിഹേസാ, ഭദ്ദാലി, അരിയസ്സ വിനയേ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതി’’.

൧൩൭. ‘‘ഇധ, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യംനൂനാഹം വിവിത്തം സേനാസനം ഭജേയ്യം അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. അപ്പേവ നാമാഹം ഉത്തരി [ഉത്തരിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരേയ്യ’ന്തി. സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. തസ്സ തഥാവൂപകട്ഠസ്സ വിഹരതോ സത്ഥാപി ഉപവദതി, അനുവിച്ചപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ ഉപവദന്തി, ദേവതാപി ഉപവദന്തി, അത്താപി അത്താനം ഉപവദതി. സോ സത്ഥാരാപി ഉപവദിതോ, അനുവിച്ചപി വിഞ്ഞൂഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി ഉപവദിതോ, ദേവതാഹിപി ഉപവദിതോ, അത്തനാപി അത്താനം ഉപവദിതോ ന ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരോതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരിസ്സ.

൧൩൮. ‘‘ഇധ പന, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരീ ഹോതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യംനൂനാഹം വിവിത്തം സേനാസനം ഭജേയ്യം അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. അപ്പേവ നാമാഹം ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരേയ്യ’ന്തി. സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. തസ്സ തഥാവൂപകട്ഠസ്സ വിഹരതോ സത്ഥാപി ന ഉപവദതി, അനുവിച്ചപി വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീ ന ഉപവദന്തി, ദേവതാപി ന ഉപവദന്തി, അത്താപി അത്താനം ന ഉപവദതി. സോ സത്ഥാരാപി അനുപവദിതോ, അനുവിച്ചപി വിഞ്ഞൂഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി അനുപവദിതോ, ദേവതാഹിപി അനുപവദിതോ, അത്തനാപി അത്താനം അനുപവദിതോ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം സച്ഛികരോതി. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരിസ്സ.

൧൩൯. ‘‘പുന ചപരം, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരിസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി, സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരിസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരിസ്സ.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരിസ്സ.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ…പേ… വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ…പേ… സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരിസ്സ.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി; ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഏവഞ്ഹി തം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി യഥാ തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ പരിപൂരകാരിസ്സാ’’തി.

൧൪൦. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചം ഭിക്ഖും പസയ്ഹ പസയ്ഹ [പവയ്ഹ പവയ്ഹ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കാരണം കരോന്തി? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചം ഭിക്ഖും നോ തഥാ പസയ്ഹ പസയ്ഹ കാരണം കരോന്തീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു അഭിണ്ഹാപത്തികോ ഹോതി ആപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, ന സമ്മാ വത്തതി, ന ലോമം പാതേതി, ന നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി നാഹ. തത്ര, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – അയം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിണ്ഹാപത്തികോ ആപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, ന സമ്മാ വത്തതി, ന ലോമം പാതേതി, ന നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി നാഹ. സാധു വതായസ്മന്തോ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖഥ യഥാസ്സിദം [യഥയിദം (സ്യാ. കം. ക.)] അധികരണം ന ഖിപ്പമേവ വൂപസമേയ്യാതി. തസ്സ ഖോ ഏവം, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖൂ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖന്തി യഥാസ്സിദം അധികരണം ന ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതി.

൧൪൧. ‘‘ഇധ പന, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു അഭിണ്ഹാപത്തികോ ഹോതി ആപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ നാഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം ന അപനാമേതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, സമ്മാ വത്തതി, ലോമം പാതേതി, നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി ആഹ. തത്ര, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – അയം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അഭിണ്ഹാപത്തികോ ആപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ നാഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം ന അപനാമേതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, സമ്മാ വത്തതി, ലോമം പാതേതി, നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി ആഹ. സാധു വതായസ്മന്തോ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖഥ യഥാസ്സിദം അധികരണം ഖിപ്പമേവ വൂപസമേയ്യാതി. തസ്സ ഖോ ഏവം, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖൂ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖന്തി യഥാസ്സിദം അധികരണം ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതി.

൧൪൨. ‘‘ഇധ, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു അധിച്ചാപത്തികോ ഹോതി അനാപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, ന സമ്മാ വത്തതി, ന ലോമം പാതേതി, ന നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി നാഹ. തത്ര, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – അയം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അധിച്ചാപത്തികോ അനാപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, ന സമ്മാ വത്തതി, ന ലോമം പാതേതി, ന നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി നാഹ. സാധു വതായസ്മന്തോ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖഥ യഥാസ്സിദം അധികരണം ന ഖിപ്പമേവ വൂപസമേയ്യാതി. തസ്സ ഖോ ഏവം, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖൂ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖന്തി യഥാസ്സിദം അധികരണം ന ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതി.

൧൪൩. ‘‘ഇധ പന, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു അധിച്ചാപത്തികോ ഹോതി അനാപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ നാഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ന ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, സമ്മാ വത്തതി, ലോമം പാതേതി, നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി ആഹ. തത്ര, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – അയം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു അധിച്ചാപത്തികോ അനാപത്തിബഹുലോ. സോ ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ നാഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി, ന ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി, സമ്മാ വത്തതി, ലോമം പാതേതി, നേത്ഥാരം വത്തതി, ‘യേന സങ്ഘോ അത്തമനോ ഹോതി തം കരോമീ’തി ആഹ. സാധു വതായസ്മന്തോ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖഥ യഥാസ്സിദം അധികരണം ഖിപ്പമേവ വൂപസമേയ്യാതി. തസ്സ ഖോ ഏവം, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖൂ തഥാ തഥാ ഉപപരിക്ഖന്തി യഥാസ്സിദം അധികരണം ഖിപ്പമേവ വൂപസമ്മതി.

൧൪൪. ‘‘ഇധ, ഭദ്ദാലി, ഏകച്ചോ ഭിക്ഖു സദ്ധാമത്തകേന വഹതി പേമമത്തകേന. തത്ര, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – ‘അയം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സദ്ധാമത്തകേന വഹതി പേമമത്തകേന. സചേ മയം ഇമം ഭിക്ഖും പസയ്ഹ പസയ്ഹ കാരണം കരിസ്സാമ – മാ യമ്പിസ്സ തം സദ്ധാമത്തകം പേമമത്തകം തമ്ഹാപി പരിഹായീ’തി. സേയ്യഥാപി, ഭദ്ദാലി, പുരിസസ്സ ഏകം ചക്ഖും, തസ്സ മിത്താമച്ചാ ഞാതിസാലോഹിതാ തം ഏകം ചക്ഖും രക്ഖേയ്യും – ‘മാ യമ്പിസ്സ തം ഏകം ചക്ഖും തമ്ഹാപി പരിഹായീ’തി; ഏവമേവ ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു സദ്ധാമത്തകേന വഹതി പേമമത്തകേന. തത്ര, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ഹോതി – ‘അയം ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സദ്ധാമത്തകേന വഹതി പേമമത്തകേന. സചേ മയം ഇമം ഭിക്ഖും പസയ്ഹ പസയ്ഹ കാരണം കരിസ്സാമ – മാ യമ്പിസ്സ തം സദ്ധാമത്തകം പേമമത്തകം തമ്ഹാപി പരിഹായീ’തി. അയം ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഹേതു അയം പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചം ഭിക്ഖും പസയ്ഹ പസയ്ഹ കാരണം കരോന്തി. അയം പന, ഭദ്ദാലി, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചം ഭിക്ഖും നോ തഥാ പസയ്ഹ പസയ്ഹ കാരണം കരോന്തീ’’തി.

൧൪൫. ‘‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന പുബ്ബേ അപ്പതരാനി ചേവ സിക്ഖാപദാനി അഹേസും ബഹുതരാ ച ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹിംസു? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന ഏതരഹി ബഹുതരാനി ചേവ സിക്ഖാപദാനി ഹോന്തി അപ്പതരാ ച ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹന്തീ’തി? ‘‘ഏവമേതം, ഭദ്ദാലി, ഹോതി സത്തേസു ഹായമാനേസു, സദ്ധമ്മേ അന്തരധായമാനേ, ബഹുതരാനി ചേവ സിക്ഖാപദാനി ഹോന്തി അപ്പതരാ ച ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞായ സണ്ഠഹന്തീതി. ന താവ, ഭദ്ദാലി, സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേതി യാവ ന ഇധേകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി. യതോ ച ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഇധേകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി, അഥ സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേതി തേസംയേവ ആസവട്ഠാനീയാനം ധമ്മാനം പടിഘാതായ. ന താവ, ഭദ്ദാലി, ഇധേകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി യാവ ന സങ്ഘോ മഹത്തം പത്തോ ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ഭദ്ദാലി, സങ്ഘോ മഹത്തം പത്തോ ഹോതി, അഥ ഇധേകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി. അഥ സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേതി തേസംയേവ ആസവട്ഠാനീയാനം ധമ്മാനം പടിഘാതായ. ന താവ, ഭദ്ദാലി, ഇധേകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി യാവ ന സങ്ഘോ ലാഭഗ്ഗം പത്തോ ഹോതി, യസഗ്ഗം പത്തോ ഹോതി, ബാഹുസച്ചം പത്തോ ഹോതി, രത്തഞ്ഞുതം പത്തോ ഹോതി. യതോ ച ഖോ, ഭദ്ദാലി, സങ്ഘോ രത്തഞ്ഞുതം പത്തോ ഹോതി, അഥ ഇധേകച്ചേ ആസവട്ഠാനീയാ ധമ്മാ സങ്ഘേ പാതുഭവന്തി, അഥ സത്ഥാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേതി തേസംയേവ ആസവട്ഠാനീയാനം ധമ്മാനം പടിഘാതായ.

൧൪൬. ‘‘അപ്പകാ ഖോ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദാലി, തേന സമയേന അഹുവത്ഥ യദാ വോ അഹം ആജാനീയസുസൂപമം ധമ്മപരിയായം ദേസേസിം. തം സരസി [സരസി ത്വം (സീ. പീ.), സരസി തം (?)] ഭദ്ദാലീ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തത്ര, ഭദ്ദാലി, കം ഹേതും പച്ചേസീ’’തി?

‘‘സോ ഹി നൂനാഹം, ഭന്തേ, ദീഘരത്തം സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ അഹോസി’’ന്തി.

‘‘ന ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഏസേവ ഹേതു, ഏസ പച്ചയോ. അപി ച മേ ത്വം, ഭദ്ദാലി, ദീഘരത്തം ചേതസാ ചേതോപരിച്ച വിദിതോ – ‘ന ചായം മോഘപുരിസോ മയാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസോ [സബ്ബം ചേതസോ (ക.)] സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതീ’തി. അപി ച തേ അഹം, ഭദ്ദാലി, ആജാനീയസുസൂപമം ധമ്മപരിയായം ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൧൪൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭദ്ദാലി, ദക്ഖോ അസ്സദമകോ ഭദ്രം അസ്സാജാനീയം ലഭിത്വാ പഠമേനേവ മുഖാധാനേ കാരണം കാരേതി. തസ്സ മുഖാധാനേ കാരണം കാരിയമാനസ്സ ഹോന്തിയേവ വിസൂകായിതാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി, യഥാ തം അകാരിതപുബ്ബം കാരണം കാരിയമാനസ്സ. സോ അഭിണ്ഹകാരണാ അനുപുബ്ബകാരണാ തസ്മിം ഠാനേ പരിനിബ്ബായതി. യതോ ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ അഭിണ്ഹകാരണാ അനുപുബ്ബകാരണാ തസ്മിം ഠാനേ പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി, തമേനം അസ്സദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി യുഗാധാനേ. തസ്സ യുഗാധാനേ കാരണം കാരിയമാനസ്സ ഹോന്തിയേവ വിസൂകായിതാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി, യഥാ തം അകാരിതപുബ്ബം കാരണം കാരിയമാനസ്സ. സോ അഭിണ്ഹകാരണാ അനുപുബ്ബകാരണാ തസ്മിം ഠാനേ പരിനിബ്ബായതി. യതോ ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ അഭിണ്ഹകാരണാ അനുപുബ്ബകാരണാ തസ്മിം ഠാനേ പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി, തമേനം അസ്സദമകോ ഉത്തരി കാരണം കാരേതി അനുക്കമേ മണ്ഡലേ ഖുരകാസേ [ഖുരകായേ (സീ. പീ.)] ധാവേ ദവത്തേ [രവത്ഥേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] രാജഗുണേ രാജവംസേ ഉത്തമേ ജവേ ഉത്തമേ ഹയേ ഉത്തമേ സാഖല്യേ. തസ്സ ഉത്തമേ ജവേ ഉത്തമേ ഹയേ ഉത്തമേ സാഖല്യേ കാരണം കാരിയമാനസ്സ ഹോന്തിയേവ വിസൂകായിതാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി, യഥാ തം അകാരിതപുബ്ബം കാരണം കാരിയമാനസ്സ. സോ അഭിണ്ഹകാരണാ അനുപുബ്ബകാരണാ തസ്മിം ഠാനേ പരിനിബ്ബായതി. യതോ ഖോ, ഭദ്ദാലി, ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ അഭിണ്ഹകാരണാ അനുപുബ്ബകാരണാ തസ്മിം ഠാനേ പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി, തമേനം അസ്സദമകോ ഉത്തരി വണ്ണിയഞ്ച പാണിയഞ്ച [വലിയഞ്ച (സീ. പീ.), ബലിയഞ്ച (സ്യാ. കം.)] അനുപ്പവേച്ഛതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭദ്ദാലി, ദസഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭദ്ദാലി, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ദസഹി? ഇധ, ഭദ്ദാലി, ഭിക്ഖു അസേഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാസങ്കപ്പേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖായ സമ്മാവാചായ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാകമ്മന്തേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാആജീവേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാവായാമേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖായ സമ്മാസതിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമ്മാഞാണേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖായ സമ്മാവിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇമേഹി ഖോ, ഭദ്ദാലി, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ഭദ്ദാലി ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ഭദ്ദാലിസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. ലടുകികോപമസുത്തം

൧൪൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ അങ്ഗുത്തരാപേസു വിഹരതി ആപണം നാമ അങ്ഗുത്തരാപാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആപണം പിണ്ഡായ പാവിസി. ആപണേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേനഞ്ഞതരോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ ഉദായീ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആപണം പിണ്ഡായ പാവിസി. ആപണേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന സോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ഉദായിസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ബഹൂനം [ബഹുന്നം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) ഏവമീദിസേ അവിഞ്ഞാണകപ്പകരണേ] വത നോ ഭഗവാ ദുക്ഖധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താ; ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഹത്താ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൧൪൯. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ ദുക്ഖധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താ; ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഹത്താ’തി. മയഞ്ഹി, ഭന്തേ, പുബ്ബേ സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ. അഹു ഖോ സോ, ഭന്തേ, സമയോ യം ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘ഇങ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം ദിവാവികാലഭോജനം പജഹഥാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അഹുദേവ അഞ്ഞഥത്തം, അഹുദേവ [അഹു (സീ. പീ.)] ദോമനസ്സം – ‘യമ്പി നോ സദ്ധാ ഗഹപതികാ ദിവാ വികാലേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേന്തി തസ്സപി നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, തസ്സപി നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി. തേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പേമഞ്ച ഗാരവഞ്ച ഹിരിഞ്ച ഓത്തപ്പഞ്ച സമ്പസ്സമാനാ ഏവം തം ദിവാവികാലഭോജനം പജഹിമ്ഹാ. തേ മയം, ഭന്തേ, സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമ പാതോ ച. അഹു ഖോ സോ, ഭന്തേ, സമയോ യം ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘ഇങ്ഘ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതം രത്തിംവികാലഭോജനം പജഹഥാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, അഹുദേവ അഞ്ഞഥത്തം അഹുദേവ ദോമനസ്സം – ‘യമ്പി നോ ഇമേസം ദ്വിന്നം ഭത്താനം പണീതസങ്ഖാതതരം തസ്സപി നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, തസ്സപി നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി. ഭൂതപുബ്ബം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരോ പുരിസോ ദിവാ സൂപേയ്യം ലഭിത്വാ ഏവമാഹ – ‘ഹന്ദ ച ഇമം നിക്ഖിപഥ, സായം സബ്ബേവ സമഗ്ഗാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’തി. യാ കാചി, ഭന്തേ, സങ്ഖതിയോ സബ്ബാ താ രത്തിം, അപ്പാ ദിവാ. തേ മയം, ഭന്തേ, ഭഗവതി പേമഞ്ച ഗാരവഞ്ച ഹിരിഞ്ച ഓത്തപ്പഞ്ച സമ്പസ്സമാനാ ഏവം തം രത്തിംവികാലഭോജനം പജഹിമ്ഹാ. ഭൂതപുബ്ബം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ രത്തന്ധകാരതിമിസായം പിണ്ഡായ ചരന്താ ചന്ദനികമ്പി പവിസന്തി, ഓലിഗല്ലേപി പപതന്തി, കണ്ടകാവാടമ്പി [കണ്ടകവത്തമ്പി (സീ. പീ.), കണ്ടകരാജിമ്പി (സ്യാ. കം.)] ആരോഹന്തി, സുത്തമ്പി ഗാവിം ആരോഹന്തി, മാണവേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി കതകമ്മേഹിപി അകതകമ്മേഹിപി, മാതുഗാമോപി തേ [തേന (ക.)] അസദ്ധമ്മേന നിമന്തേതി. ഭൂതപുബ്ബാഹം, ഭന്തേ, രത്തന്ധകാരതിമിസായം പിണ്ഡായ ചരാമി. അദ്ദസാ ഖോ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ. ദിസ്വാ മം ഭീതാ വിസ്സരമകാസി – ‘അഭുമ്മേ [അബ്ഭുമ്മേ (സീ. പീ.)] പിസാചോ വത മ’ന്തി! ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, തം ഇത്ഥിം ഏതദവോചം – ‘നാഹം, ഭഗിനി, പിസാചോ; ഭിക്ഖു പിണ്ഡായ ഠിതോ’തി. ‘ഭിക്ഖുസ്സ ആതുമാരീ, ഭിക്ഖുസ്സ മാതുമാരീ [ഠിതോ’തി. ഭിക്ഖുസ്സ ആതുമാതുമാരീ (ക.)]! വരം തേ, ഭിക്ഖു, തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛി പരികന്തോ, ന ത്വേവ വരം യം [ന ത്വേവ യാ (സീ. പീ.)] രത്തന്ധകാരതിമിസായം കുച്ഛിഹേതു പിണ്ഡായ ചരസീ’തി [ചരസാതി (സീ. പീ.)]. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തദനുസ്സരതോ ഏവം ഹോതി – ‘ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ ദുക്ഖധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ സുഖധമ്മാനം ഉപഹത്താ; ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ അകുസലാനം ധമ്മാനം അപഹത്താ, ബഹൂനം വത നോ ഭഗവാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപഹത്താ’’’തി.

൧൫൦. ‘‘ഏവമേവ പനുദായി, ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ അധിസല്ലിഖതേവായം സമണോ’തി. തേ തഞ്ചേവ നപ്പജഹന്തി, മയി ച അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ – സേയ്യഥാപി, ഉദായി, ലടുകികാ സകുണികാ പൂതിലതായ ബന്ധനേന ബദ്ധാ തത്ഥേവ വധം വാ ബന്ധം വാ മരണം വാ ആഗമേതി. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേന സാ ലടുകികാ സകുണികാ പൂതിലതായ ബന്ധനേന ബദ്ധാ തത്ഥേവ വധം വാ ബന്ധം വാ മരണം വാ ആഗമേതി, തഞ്ഹി തസ്സാ അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധന’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേന സാ, ഭന്തേ, ലടുകികാ സകുണികാ പൂതിലതായ ബന്ധനേന ബദ്ധാ തത്ഥേവ വധം വാ ബന്ധം വാ മരണം വാ ആഗമേതി, തഞ്ഹി തസ്സാ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ അധിസല്ലിഖതേവായം സമണോ’തി? തേ തഞ്ചേവ നപ്പജഹന്തി, മയി ച അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’.

൧൫൧. ‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചേ കുലപുത്താ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ യസ്സ നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, യസ്സ നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി? തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തി, മയി ച ന അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേ തം പഹായ അപ്പോസ്സുക്കാ പന്നലോമാ പരദത്തവുത്താ [പരദവുത്താ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തി. തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധനം – സേയ്യഥാപി, ഉദായി, രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ ദള്ഹേഹി വരത്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ഈസകംയേവ കായം സന്നാമേത്വാ താനി ബന്ധനാനി സംഛിന്ദിത്വാ സംപദാലേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേഹി സോ രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ ദള്ഹേഹി വരത്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ഈസകംയേവ കായം സന്നാമേത്വാ താനി ബന്ധനാനി സംഛിന്ദിത്വാ സംപദാലേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി, തഞ്ഹി തസ്സ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേഹി സോ, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ നാഗോ ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ അഭിജാതോ സങ്ഗാമാവചരോ ദള്ഹേഹി വരത്തേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ഈസകംയേവ കായം സന്നാമേത്വാ താനി ബന്ധനാനി സംഛിന്ദിത്വാ സംപദാലേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി, തഞ്ഹി തസ്സ അബലം ബന്ധനം…പേ… അസാരകം ബന്ധന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ കുലപുത്താ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ യസ്സ നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ, യസ്സ നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി? തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തി, മയി ച ന അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേ തം പഹായ അപ്പോസ്സുക്കാ പന്നലോമാ പരദത്തവുത്താ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തി. തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധനം’’.

൧൫൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഉദായി, പുരിസോ ദലിദ്ദോ അസ്സകോ അനാള്ഹിയോ; തസ്സ’സ്സ ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം [കാകാതിഡായിം (?)] നപരമരൂപം, ഏകാ ഖടോപികാ [കളോപികാ (ക.)] ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാ നപരമരൂപാ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം, ഏകാ ജായികാ നപരമരൂപാ. സോ ആരാമഗതം ഭിക്ഖും പസ്സേയ്യ സുധോതഹത്ഥപാദം മനുഞ്ഞം ഭോജനം ഭുത്താവിം സീതായ ഛായായ നിസിന്നം അധിചിത്തേ യുത്തം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സുഖം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം, ആരോഗ്യം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം! സോ വതസ്സം [സോ വതസ്സ (ക.)] യോഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ ന സക്കുണേയ്യ ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ഖടോപികം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ജായികം നപരമരൂപം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേഹി സോ പുരിസോ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ ന സക്കോതി ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ഖടോപികം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ജായികം നപരമരൂപം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും; തഞ്ഹി തസ്സ അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധന’ന്തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേഹി സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ, ന സക്കോതി ഏകം അഗാരകം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം കാകാതിദായിം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ഖടോപികം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകിസ്സാ കുമ്ഭിയാ ധഞ്ഞസമവാപകം നപരമരൂപം പഹായ, ഏകം ജായികം നപരമരൂപം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും; തഞ്ഹി തസ്സ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ അധിസല്ലിഖതേവായം സമണോ’തി? തേ തഞ്ചേവ നപ്പജഹന്തി, മയി ച അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’’.

൧൫൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഉദായി, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ, നേകാനം നിക്ഖഗണാനം ചയോ, നേകാനം ധഞ്ഞഗണാനം ചയോ, നേകാനം ഖേത്തഗണാനം ചയോ, നേകാനം വത്ഥുഗണാനം ചയോ, നേകാനം ഭരിയഗണാനം ചയോ, നേകാനം ദാസഗണാനം ചയോ, നേകാനം ദാസിഗണാനം ചയോ; സോ ആരാമഗതം ഭിക്ഖും പസ്സേയ്യ സുധോതഹത്ഥപാദം മനുഞ്ഞം ഭോജനം ഭുത്താവിം സീതായ ഛായായ നിസിന്നം അധിചിത്തേ യുത്തം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘സുഖം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം, ആരോഗ്യം വത, ഭോ, സാമഞ്ഞം! സോ വതസ്സം യോഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ സക്കുണേയ്യ നേകാനി നിക്ഖഗണാനി പഹായ, നേകാനി ധഞ്ഞഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഖേത്തഗണാനി പഹായ, നേകാനി വത്ഥുഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഭരിയഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസിഗണാനി പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യോ നു ഖോ, ഉദായി, ഏവം വദേയ്യ – ‘യേഹി സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ, സക്കോതി നേകാനി നിക്ഖഗണാനി പഹായ, നേകാനി ധഞ്ഞഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഖേത്തഗണാനി പഹായ, നേകാനി വത്ഥുഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഭരിയഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസിഗണാനി പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും, തഞ്ഹി തസ്സ ബലവം ബന്ധനം, ദള്ഹം ബന്ധനം, ഥിരം ബന്ധനം, അപൂതികം ബന്ധനം, ഥൂലോ, കലിങ്ഗരോ’തി; സമ്മാ നു ഖോ സോ, ഉദായി, വദമാനോ വദേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. യേഹി സോ, ഭന്തേ, ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ബന്ധനേഹി ബദ്ധോ, സക്കോതി നേകാനി നിക്ഖഗണാനി പഹായ, നേകാനി ധഞ്ഞഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഖേത്തഗണാനി പഹായ, നേകാനി വത്ഥുഗണാനി പഹായ, നേകാനി ഭരിയഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസഗണാനി പഹായ, നേകാനി ദാസിഗണാനി പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും; തഞ്ഹി തസ്സ അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചേ കുലപുത്താ ‘ഇദം പജഹഥാ’തി മയാ വുച്ചമാനാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കിം പനിമസ്സ അപ്പമത്തകസ്സ ഓരമത്തകസ്സ പഹാതബ്ബസ്സ യസ്സ നോ ഭഗവാ പഹാനമാഹ യസ്സ, നോ സുഗതോ പടിനിസ്സഗ്ഗമാഹാ’തി? തേ തഞ്ചേവ പജഹന്തി, മയി ച ന അപ്പച്ചയം ഉപട്ഠാപേന്തി. യേ ച ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാകാമാ തേ തം പഹായ അപ്പോസ്സുക്കാ പന്നലോമാ പരദത്തവുത്താ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരന്തി. തേസം തം, ഉദായി, ഹോതി അബലം ബന്ധനം, ദുബ്ബലം ബന്ധനം, പൂതികം ബന്ധനം, അസാരകം ബന്ധനം’’.

൧൫൪. ‘‘ചത്താരോമേ, ഉദായി, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി. സോ തേ അധിവാസേതി, നപ്പജഹതി, ന വിനോദേതി, ന ബ്യന്തീകരോതി, ന അനഭാവം ഗമേതി. ഇമം ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘സംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘വിസംയുത്തോ’. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ.

‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി. സോ തേ നാധിവാസേതി, പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. ഇമമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘സംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘വിസംയുത്തോ’. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ.

‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി; ദന്ധോ, ഉദായി, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. സേയ്യഥാപി, ഉദായി, പുരിസോ ദിവസംസന്തത്തേ [ദിവസസന്തത്തേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അയോകടാഹേ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഉദകഫുസിതാനി നിപാതേയ്യ; ദന്ധോ, ഉദായി, ഉദകഫുസിതാനം നിപാതോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ഉദായി, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നോ ഹോതി ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ. തമേനം ഉപധിപഹാനായ പടിപന്നം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗായ കദാചി കരഹചി സതിസമ്മോസാ ഉപധിപടിസംയുത്താ സരസങ്കപ്പാ സമുദാചരന്തി; ദന്ധോ, ഉദായി, സതുപ്പാദോ. അഥ ഖോ നം ഖിപ്പമേവ പജഹതി, വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതി. ഇമമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘സംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘വിസംയുത്തോ’. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ.

‘‘ഇധ പനുദായി, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഉപധി ദുക്ഖസ്സ മൂല’ന്തി – ഇതി വിദിത്വാ നിരുപധി ഹോതി, ഉപധിസങ്ഖയേ വിമുത്തോ. ഇമം ഖോ അഹം, ഉദായി, പുഗ്ഗലം ‘വിസംയുത്തോ’തി വദാമി നോ ‘സംയുത്തോ’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഹി മേ, ഉദായി, ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിദിതാ. ഇമേ ഖോ, ഉദായി, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

൧൫൫. ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ഉദായി, കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. ഇമേ ഖോ, ഉദായി, പഞ്ച കാമഗുണാ. യം ഖോ, ഉദായി, ഇമേ പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം ഇദം വുച്ചതി കാമസുഖം മിള്ഹസുഖം [മീള്ഹസുഖം (സീ. പീ.)] പുഥുജ്ജനസുഖം അനരിയസുഖം, ന സേവിതബ്ബം, ന ഭാവേതബ്ബം, ന ബഹുലീകാതബ്ബം; ‘ഭായിതബ്ബം ഏതസ്സ സുഖസ്സാ’തി വദാമി.

൧൫൬. ‘‘ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, പീതിയാ ച വിരാഗാ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സുഖസ്സ ച പഹാനാ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസുഖം പവിവേകസുഖം ഉപസമസുഖം സമ്ബോധസുഖം, ആസേവിതബ്ബം, ഭാവേതബ്ബം, ബഹുലീകാതബ്ബം; ‘ന ഭായിതബ്ബം ഏതസ്സ സുഖസ്സാ’തി വദാമി.

‘‘ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദം ഖോ അഹം, ഉദായി, ഇഞ്ജിതസ്മിം വദാമി. കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം? യദേവ തത്ഥ വിതക്കവിചാരാ അനിരുദ്ധാ ഹോന്തി ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം. ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ഇഞ്ജിതസ്മിം വദാമി. കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം? യദേവ തത്ഥ പീതിസുഖം അനിരുദ്ധം ഹോതി ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം. ഇധുദായി, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ഇഞ്ജിതസ്മിം വദാമി. കിഞ്ച തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം? യദേവ തത്ഥ ഉപേക്ഖാസുഖം അനിരുദ്ധം ഹോതി ഇദം തത്ഥ ഇഞ്ജിതസ്മിം. ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദം ഖോ അഹം, ഉദായി, അനിഞ്ജിതസ്മിം വദാമി.

‘‘ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; ഇദം ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇദമ്പി ഖോ അഹം, ഉദായി, ‘അനല’ന്തി വദാമി, ‘പജഹഥാ’തി വദാമി, ‘സമതിക്കമഥാ’തി വദാമി. കോ ച തസ്സ സമതിക്കമോ? ഇധുദായി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയം തസ്സ സമതിക്കമോ; ഇതി ഖോ അഹം, ഉദായി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സപി പഹാനം വദാമി. പസ്സസി നോ ത്വം, ഉദായി, തം സംയോജനം അണും വാ ഥൂലം വാ യസ്സാഹം നോ പഹാനം വദാമീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ ഉദായീ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ലടുകികോപമസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.

൭. ചാതുമസുത്തം

൧൫൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ചാതുമായം വിഹരതി ആമലകീവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖാനി പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി ചാതുമം അനുപ്പത്താനി ഹോന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേ ച ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ നേവാസികേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദമാനാ സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാ പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ അഹേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കേ പനേതേ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ, കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി? ‘‘ഏതാനി, ഭന്തേ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖാനി പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി ചാതുമം അനുപ്പത്താനി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ നേവാസികേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദമാനാ സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാ പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ’’തി. ‘‘തേനഹാനന്ദ, മമ വചനേന തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കിം നു തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ, കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി? ‘‘ഇമാനി, ഭന്തേ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപ്പമുഖാനി പഞ്ചമത്താനി ഭിക്ഖുസതാനി ചാതുമം അനുപ്പത്താനി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേമേ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ നേവാസികേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദമാനാ സേനാസനാനി പഞ്ഞാപയമാനാ പത്തചീവരാനി പടിസാമയമാനാ ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, പണാമേമി വോ, ന വോ മമ സന്തികേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ പക്കമിംസു.

൧൫൮. തേന ഖോ പന സമയേന ചാതുമേയ്യകാ സക്യാ സന്ഥാഗാരേ [സന്ധാഗാരേ (ക.)] സന്നിപതിതാ ഹോന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അദ്ദസംസു ഖോ ചാതുമേയ്യകാ സക്യാ തേ ഭിക്ഖൂ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ; ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘ഹന്ദ, കഹം പന തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഗച്ഛഥാ’’തി? ‘‘ഭഗവതാ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പണാമിതോ’’തി. ‘‘തേനഹായസ്മന്തോ മുഹുത്തം നിസീദഥ, അപ്പേവ നാമ മയം സക്കുണേയ്യാമ ഭഗവന്തം പസാദേതു’’ന്തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ചാതുമേയ്യകാനം സക്യാനം പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ചാതുമേയ്യകാ സക്യാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ ചാതുമേയ്യകാ സക്യാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിനന്ദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം; അഭിവദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അനുഗ്ഗഹിതോ, ഏവമേവ ഭഗവാ ഏതരഹി അനുഗ്ഗണ്ഹാതു ഭിക്ഖുസങ്ഘം. സന്തേത്ഥ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം. തേസം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ബീജാനം തരുണാനം ഉദകം അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം സിയാ വിപരിണാമോ; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേസം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, വച്ഛസ്സ തരുണസ്സ മാതരം അപസ്സന്തസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേസം ഭഗവന്തം അപസ്സന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ. അഭിനന്ദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം; അഭിവദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അനുഗ്ഗഹിതോ; ഏവമേവ ഭഗവാ ഏതരഹി അനുഗ്ഗണ്ഹാതു ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി.

൧൫൯. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഭഗവതോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം [സമ്മിഞ്ജിതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിനന്ദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം; അഭിവദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അനുഗ്ഗഹിതോ; ഏവമേവ ഭഗവാ ഏതരഹി അനുഗ്ഗണ്ഹാതു ഭിക്ഖുസങ്ഘം. സന്തേത്ഥ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേസം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ബീജാനം തരുണാനം ഉദകം അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേസം ഭഗവന്തം ദസ്സനായ അലഭന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ. സേയ്യഥാപി ഭന്തേ, വച്ഛസ്സ തരുണസ്സ മാതരം അപസ്സന്തസ്സ സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ അധുനാഗതാ ഇമം ധമ്മവിനയം, തേസം ഭഗവന്തം അപസ്സന്താനം സിയാ അഞ്ഞഥത്തം, സിയാ വിപരിണാമോ. അഭിനന്ദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം; അഭിവദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഭഗവതാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അനുഗ്ഗഹിതോ; ഏവമേവ ഭഗവാ ഏതരഹി അനുഗ്ഗണ്ഹാതു ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി.

൧൬൦. അസക്ഖിംസു ഖോ ചാതുമേയ്യകാ ച സക്യാ ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി ഭഗവന്തം പസാദേതും ബീജൂപമേന ച തരുണൂപമേന ച. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഉട്ഠേഥാവുസോ, ഗണ്ഹഥ പത്തചീവരം. പസാദിതോ ഭഗവാ ചാതുമേയ്യകേഹി ച സക്യേഹി ബ്രഹ്മുനാ ച സഹമ്പതിനാ ബീജൂപമേന ച തരുണൂപമേന ചാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കിന്തി തേ, സാരിപുത്ത, അഹോസി മയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പണാമിതേ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അഹോസി – ‘ഭഗവതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പണാമിതോ. അപ്പോസ്സുക്കോ ദാനി ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരിസ്സതി, മയമ്പി ദാനി അപ്പോസ്സുക്കാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുത്താ വിഹരിസ്സാമാ’’’തി. ‘‘ആഗമേഹി ത്വം, സാരിപുത്ത, ആഗമേഹി ത്വം, സാരിപുത്ത, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാര’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആമന്തേസി – ‘‘കിന്തി തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, അഹോസി മയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പണാമിതേ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അഹോസി – ‘ഭഗവതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പണാമിതോ. അപ്പോസ്സുക്കോ ദാനി ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരിസ്സതി, അഹഞ്ച ദാനി ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, മോഗ്ഗല്ലാന! അഹം വാ ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരേയ്യം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ വാ’’തി.

൧൬൧. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഭയാനി ഉദകോരോഹന്തേ പാടികങ്ഖിതബ്ബാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഊമിഭയം [ഉമ്മീഭയം (സ്യാ. കം.)], കുമ്ഭീലഭയം, ആവട്ടഭയം, സുസുകാഭയം – ഇമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനി ഉദകോരോഹന്തേ പാടികങ്ഖിതബ്ബാനി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരിമാനി ഭയാനി ഇധേകച്ചേ പുഗ്ഗലേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതേ പാടികങ്ഖിതബ്ബാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഊമിഭയം, കുമ്ഭീലഭയം, ആവട്ടഭയം, സുസുകാഭയം.

൧൬൨. ‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഊമിഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി. തമേനം തഥാ പബ്ബജിതം സമാനം സബ്രഹ്മചാരീ ഓവദന്തി, അനുസാസന്തി – ‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ ആലോകിതബ്ബം, ഏവം തേ വിലോകിതബ്ബം, ഏവം തേ സമിഞ്ജിതബ്ബം, ഏവം തേ പസാരിതബ്ബം, ഏവം തേ സങ്ഘാടിപത്തചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മയം ഖോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതാ സമാനാ അഞ്ഞേ ഓവദാമ, അനുസാസാമ [ഓവദാമപി അനുസാസാമപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ഇമേ പനമ്ഹാകം പുത്തമത്താ മഞ്ഞേ, നത്തമത്താ മഞ്ഞേ, അമ്ഹേ [ഏവം (ക.)] ഓവദിതബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’തി. സോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഊമിഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. ‘ഊമിഭയ’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കോധുപായാസസ്സേതം അധിവചനം.

൧൬൩. ‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭീലഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി. തമേനം തഥാ പബ്ബജിതം സമാനം സബ്രഹ്മചാരീ ഓവദന്തി അനുസാസന്തി – ‘ഇദം തേ ഖാദിതബ്ബം, ഇദം തേ ന ഖാദിതബ്ബം; ഇദം തേ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, ഇദം തേ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം; ഇദം തേ സായിതബ്ബം, ഇദം തേ ന സായിതബ്ബം; ഇദം തേ പാതബ്ബം, ഇദം തേ ന പാതബ്ബം; കപ്പിയം തേ ഖാദിതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന ഖാദിതബ്ബം; കപ്പിയം തേ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം; കപ്പിയം തേ സായിതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന സായിതബ്ബം; കപ്പിയം തേ പാതബ്ബം, അകപ്പിയം തേ ന പാതബ്ബം; കാലേ തേ ഖാദിതബ്ബം, വികാലേ തേ ന ഖാദിതബ്ബം; കാലേ തേ ഭുഞ്ജിതബ്ബം, വികാലേ തേ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം; കാലേ തേ സായിതബ്ബം, വികാലേ തേ ന സായിതബ്ബം; കാലേ തേ പാതബ്ബം, വികാലേ തേ ന പാതബ്ബ’ന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മയം ഖോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതാ സമാനാ യം ഇച്ഛാമ തം ഖാദാമ, യം ന ഇച്ഛാമ ന തം ഖാദാമ; യം ഇച്ഛാമ തം ഭുഞ്ജാമ, യം ന ഇച്ഛാമ ന തം ഭുഞ്ജാമ; യം ഇച്ഛാമ തം സായാമ, യം ന ഇച്ഛാമ ന തം സായാമ; യം ഇച്ഛാമ തം പിവാമ [പിപാമ (സീ. പീ.)], യം ന ഇച്ഛാമ ന തം പിവാമ; കപ്പിയമ്പി ഖാദാമ, അകപ്പിയമ്പി ഖാദാമ; കപ്പിയമ്പി ഭുഞ്ജാമ, അകപ്പിയമ്പി ഭുഞ്ജാമ; കപ്പിയമ്പി സായാമ, അകപ്പിയമ്പി സായാമ; കപ്പിയമ്പി പിവാമ, അകപ്പിയമ്പി പിവാമ; കാലേപി ഖാദാമ, വികാലേപി ഖാദാമ; കാലേപി ഭുഞ്ജാമ വികാലേപി ഭുഞ്ജാമ; കാലേപി സായാമ, വികാലേപി സായാമ; കാലേപി പിവാമ, വികാലേപി പിവാമ. യമ്പി നോ സദ്ധാ ഗഹപതികാ ദിവാ വികാലേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേന്തി തത്ഥപിമേ മുഖാവരണം മഞ്ഞേ കരോന്തീ’തി. സോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കുമ്ഭീലഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. ‘കുമ്ഭീലഭയ’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഓദരികത്തസ്സേതം അധിവചനം.

൧൬൪. ‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ആവട്ടഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസതി. അരക്ഖിതേനേവ കായേന അരക്ഖിതായ വാചായ അനുപട്ഠിതായ സതിയാ അസംവുതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സോ തത്ഥ പസ്സതി ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതം സമങ്ഗീഭൂതം പരിചാരയമാനം [പരിചാരിയമാനം (സ്യാ. കം. ക.)]. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘മയം ഖോ പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതാ സമാനാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരിമ്ഹാ. സംവിജ്ജന്തി ഖോ പന മേ കുലേ [സംവിജ്ജന്തി ഖോ കുലേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭോഗാ. സക്കാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിതും പുഞ്ഞാനി ച കാതു’ന്തി. സോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ആവട്ടഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. ‘ആവട്ടഭയ’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം.

൧൬൫. ‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സുസുകാഭയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കുലപുത്തോ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി – ‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാ’തി. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസതി. അരക്ഖിതേനേവ കായേന അരക്ഖിതായ വാചായ അനുപട്ഠിതായ സതിയാ അസംവുതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സോ തത്ഥ പസ്സതി മാതുഗാമം ദുന്നിവത്ഥം വാ ദുപ്പാരുതം വാ. തസ്സ മാതുഗാമം ദിസ്വാ ദുന്നിവത്ഥം വാ ദുപ്പാരുതം വാ രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി. സോ രാഗാനുദ്ധംസേന [അനുദ്ധസ്തേന (സീ. പീ.)] ചിത്തേന സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുസുകാഭയസ്സ ഭീതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തോ. ‘സുസുകാഭയ’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഭയാനി, ഇധേകച്ചേ പുഗ്ഗലേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതേ പാടികങ്ഖിതബ്ബാനീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ചാതുമസുത്തം നിട്ഠിതം സത്തമം.

൮. നളകപാനസുത്തം

൧൬൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു വിഹരതി നളകപാനേ പലാസവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ കുലപുത്താ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ ഹോന്തി – ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ, ആയസ്മാ ച ഭദ്ദിയോ [നന്ദിയോ (സീ. പീ.) വിനയേ ച മ. നി. ൧ ചൂളഗോസിങ്ഗേ ച], ആയസ്മാ ച കിമിലോ [കിമ്ബിലോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ആയസ്മാ ച ഭഗു, ആയസ്മാ ച കോണ്ഡഞ്ഞോ [കുണ്ഡധാനോ (സീ. പീ.)], ആയസ്മാ ച രേവതോ, ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ, അഞ്ഞേ ച അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ കുലപുത്താ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ കുലപുത്തേ ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്താ മമം ഉദ്ദിസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, കച്ചി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അഭിരതാ ബ്രഹ്മചരിയേ’’തി? ഏവം വുത്തേ, തേ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീ അഹേസും. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തേ കുലപുത്തേ ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്താ മമം ഉദ്ദിസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, കച്ചി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അഭിരതാ ബ്രഹ്മചരിയേ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീ അഹേസും. തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തേ കുലപുത്തേ ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, കുലപുത്താ മമം ഉദ്ദിസ്സ സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, കച്ചി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അഭിരതാ ബ്രഹ്മചരിയേ’’തി? തതിയമ്പി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ തുണ്ഹീ അഹേസും.

൧൬൭. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം തേ കുലപുത്തേ പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി! അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ആമന്തേസി – ‘‘കച്ചി തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, അഭിരതാ ബ്രഹ്മചരിയേ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മയം, ഭന്തേ, അഭിരതാ ബ്രഹ്മചരിയേ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഏതം ഖോ, അനുരുദ്ധാ, തുമ്ഹാകം പതിരൂപം കുലപുത്താനം സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം യം തുമ്ഹേ അഭിരമേയ്യാഥ ബ്രഹ്മചരിയേ. യേന തുമ്ഹേ അനുരുദ്ധാ, ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ സുസുകാളകേസാ കാമേ പരിഭുഞ്ജേയ്യാഥ തേന തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, ഭദ്രേനപി യോബ്ബനേന സമന്നാഗതാ പഠമേന വയസാ സുസുകാളകേസാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ. തേ ച ഖോ പന തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, നേവ രാജാഭിനീതാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, ന ചോരാഭിനീതാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, ന ഇണട്ടാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, ന ഭയട്ടാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, നാജീവികാപകതാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ. അപി ച ഖോമ്ഹി ഓതിണ്ണോ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹി, ദുക്ഖോതിണ്ണോ ദുക്ഖപരേതോ; അപ്പേവ നാമ ഇമസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാതി – നനു തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, ഏവം സദ്ധാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവം പബ്ബജിതേന ച പന, അനുരുദ്ധാ, കുലപുത്തേന കിമസ്സ കരണീയം? വിവേകം, അനുരുദ്ധാ, കാമേഹി വിവേകം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം നാധിഗച്ഛതി അഞ്ഞം വാ [അഞ്ഞം ച (ക.)] തതോ സന്തതരം, തസ്സ അഭിജ്ഝാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, ബ്യാപാദോപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഥീനമിദ്ധമ്പി [ഥീനമിദ്ധമ്പി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമ്പി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, വിചികിച്ഛാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, അരതീപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, തന്ദീപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി. വിവേകം, അനുരുദ്ധാ, കാമേഹി വിവേകം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം നാധിഗച്ഛതി അഞ്ഞം വാ തതോ സന്തതരം’’.

‘‘വിവേകം, അനുരുദ്ധാ, കാമേഹി വിവേകം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം അധിഗച്ഛതി അഞ്ഞം വാ തതോ സന്തതരം, തസ്സ അഭിജ്ഝാപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ബ്യാപാദോപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഥീനമിദ്ധമ്പി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചമ്പി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, വിചികിച്ഛാപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, അരതീപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി, തന്ദീപി ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. വിവേകം, അനുരുദ്ധാ, കാമേഹി വിവേകം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി പീതിസുഖം അധിഗച്ഛതി അഞ്ഞം വാ തതോ സന്തതരം.

൧൬൮. ‘‘കിന്തി വോ, അനുരുദ്ധാ, മയി ഹോതി – ‘യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ [പോനോഭവികാ (സീ. പീ.)] സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ, അപ്പഹീനാ തേ തഥാഗതസ്സ; തസ്മാ തഥാഗതോ സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതീ’’’തി? ‘‘ന ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ഏവം ഹോതി – ‘യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ, അപ്പഹീനാ തേ തഥാഗതസ്സ; തസ്മാ തഥാഗതോ സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതീ’തി. ഏവം ഖോ നോ, ഭന്തേ, ഭഗവതി ഹോതി – ‘യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ, പഹീനാ തേ തഥാഗതസ്സ; തസ്മാ തഥാഗതോ സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതീ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! തഥാഗതസ്സ, അനുരുദ്ധാ, യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ, പഹീനാ തേ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സേയ്യഥാപി, അനുരുദ്ധാ, താലോ മത്ഥകച്ഛിന്നോ അഭബ്ബോ പുനവിരൂള്ഹിയാ; ഏവമേവ ഖോ, അനുരുദ്ധാ, തഥാഗതസ്സ യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ, പഹീനാ തേ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ; തസ്മാ തഥാഗതോ സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതി’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരുദ്ധാ, കം അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ തഥാഗതോ സാവകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ; അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ ഭഗവംപടിസരണാ. സാധു വത, ഭന്തേ, ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതു ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘ന ഖോ, അനുരുദ്ധാ, തഥാഗതോ ജനകുഹനത്ഥം ന ജനലപനത്ഥം ന ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥം ന ‘ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി സാവകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’തി. സന്തി ച ഖോ, അനുരുദ്ധാ, കുലപുത്താ സദ്ധാ ഉളാരവേദാ ഉളാരപാമോജ്ജാ. തേ തം സുത്വാ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരന്തി. തേസം തം, അനുരുദ്ധാ, ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ’’.

൧൬൯. ‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖു സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ [കാലകതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – അഞ്ഞായ സണ്ഠഹീ’തി. സോ ഖോ പനസ്സ ആയസ്മാ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതോ വാ – ‘ഏവംസീലോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംപഞ്ഞോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിഹാരീ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിമുത്തോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സോ തസ്സ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനോ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖു സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’തി. സോ ഖോ പനസ്സ ആയസ്മാ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതോ വാ – ‘ഏവംസീലോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മോ…പേ… ഏവംപഞ്ഞോ… ഏവംവിഹാരീ… ഏവംവിമുത്തോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സോ തസ്സ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനോ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖു സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’തി. സോ ഖോ പനസ്സ ആയസ്മാ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതോ വാ – ‘ഏവംസീലോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മോ…പേ… ഏവംപഞ്ഞോ… ഏവംവിഹാരീ… ഏവംവിമുത്തോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സോ തസ്സ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനോ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖു സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സോ ഖോ പനസ്സ ആയസ്മാ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതോ വാ – ‘ഏവംസീലോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മോ…പേ… ഏവംപഞ്ഞോ… ഏവംവിഹാരീ… ഏവംവിമുത്തോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സോ തസ്സ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനോ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

൧൭൦. ‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനീ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമാ ഭിക്ഖുനീ കാലങ്കതാ; സാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ – അഞ്ഞായ സണ്ഠഹീ’തി. സാ ഖോ പനസ്സാ ഭഗിനീ സാമം ദിട്ഠാ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതാ വാ – ‘ഏവംസീലാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംപഞ്ഞാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിഹാരിനീ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിമുത്താ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സാ തസ്സാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തീ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനിയാ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനീ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമാ ഭിക്ഖുനീ കാലങ്കതാ; സാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ – പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനീ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’തി. സാ ഖോ പനസ്സാ ഭഗിനീ സാമം ദിട്ഠാ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതാ വാ – ‘ഏവംസീലാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മാ…പേ… ഏവംപഞ്ഞാ… ഏവംവിഹാരിനീ… ഏവംവിമുത്താ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സാ തസ്സാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തീ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനിയാ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനീ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമാ ഭിക്ഖുനീ കാലങ്കതാ; സാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനീ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’തി. സാ ഖോ പനസ്സാ ഭഗിനീ സാമം ദിട്ഠാ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതാ വാ – ‘ഏവംസീലാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മാ…പേ… ഏവംപഞ്ഞാ… ഏവംവിഹാരിനീ… ഏവംവിമുത്താ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സാ തസ്സാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തീ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനിയാ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനീ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമാ ഭിക്ഖുനീ കാലങ്കതാ; സാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’തി. സാ ഖോ പനസ്സാ ഭഗിനീ സാമം ദിട്ഠാ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതാ വാ – ‘ഏവംസീലാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മാ… ഏവംപഞ്ഞാ… ഏവംവിഹാരിനീ… ഏവംവിമുത്താ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സാ തസ്സാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തീ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഭിക്ഖുനിയാ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

൧൭൧. ‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഉപാസകോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ ഉപാസകോ കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’തി. സോ ഖോ പനസ്സ ആയസ്മാ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതോ വാ – ‘ഏവംസീലോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംപഞ്ഞോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിഹാരീ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിമുത്തോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സോ തസ്സ സദ്ധഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഉപാസകസ്സ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഉപാസകോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ ഉപാസകോ കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’തി. സോ ഖോ പനസ്സ ആയസ്മാ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതോ വാ – ‘ഏവംസീലോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മോ… ഏവംപഞ്ഞോ… ഏവംവിഹാരീ… ഏവംവിമുത്തോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സോ തസ്സ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഉപാസകസ്സ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഉപാസകോ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ ഉപാസകോ കാലങ്കതോ; സോ ഭഗവതാ ബ്യാകതോ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’തി. സോ ഖോ പനസ്സ ആയസ്മാ സാമം ദിട്ഠോ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതോ വാ – ‘ഏവംസീലോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മോ…പേ… ഏവംപഞ്ഞോ… ഏവംവിഹാരീ… ഏവംവിമുത്തോ സോ ആയസ്മാ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സോ തസ്സ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തോ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ ഉപാസകസ്സ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

൧൭൨. ‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഉപാസികാ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമാ ഉപാസികാ കാലങ്കതാ; സാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ – പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനീ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ’തി. സാ ഖോ പനസ്സാ ഭഗിനീ സാമം ദിട്ഠാ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതാ വാ – ‘ഏവംസീലാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മാ… ഏവംപഞ്ഞാ… ഏവംവിഹാരിനീ… ഏവംവിമുത്താ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സാ തസ്സാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തീ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഉപാസികായ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഉപാസികാ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമാ ഉപാസികാ കാലങ്കതാ; സാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനീ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’തി. സാ ഖോ പനസ്സാ ഭഗിനീ സാമം ദിട്ഠാ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതാ വാ – ‘ഏവംസീലാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മാ… ഏവംപഞ്ഞാ… ഏവംവിഹാരിനീ… ഏവംവിമുത്താ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സാ തസ്സാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തീ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഉപാസികായ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇധാനുരുദ്ധാ, ഉപാസികാ സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമാ ഉപാസികാ കാലങ്കതാ; സാ ഭഗവതാ ബ്യാകതാ – തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’തി. സാ ഖോ പനസ്സാ ഭഗിനീ സാമം ദിട്ഠാ വാ ഹോതി അനുസ്സവസ്സുതാ വാ – ‘ഏവംസീലാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംധമ്മാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംപഞ്ഞാ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിഹാരിനീ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപി, ഏവംവിമുത്താ സാ ഭഗിനീ അഹോസി ഇതിപീ’തി. സാ തസ്സാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച സുതഞ്ച ചാഗഞ്ച പഞ്ഞഞ്ച അനുസ്സരന്തീ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി. ഏവമ്പി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, ഉപാസികായ ഫാസുവിഹാരോ ഹോതി.

‘‘ഇതി ഖോ, അനുരുദ്ധാ, തഥാഗതോ ന ജനകുഹനത്ഥം ന ജനലപനത്ഥം ന ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥം ന ‘ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി സാവകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ’തി. സന്തി ച ഖോ, അനുരുദ്ധാ, കുലപുത്താ സദ്ധാ ഉളാരവേദാ ഉളാരപാമോജ്ജാ. തേ തം സുത്വാ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരന്തി. തേസം തം, അനുരുദ്ധാ, ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.