൧൦. കീടാഗിരിസുത്തം

൧൭൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കാസീസു ചാരികം ചരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അഹം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ [രത്തിഭോജനം (ക.)] ഭുഞ്ജാമി. അഞ്ഞത്ര ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനോ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനാമി അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. ഏഥ, തുമ്ഹേപി, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജഥ. അഞ്ഞത്ര ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനിസ്സഥ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ചാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ കാസീസു അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന കീടാഗിരി നാമ കാസീനം നിഗമോ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ കീടാഗിരിസ്മിം വിഹരതി കാസീനം നിഗമേ.

൧൭൫. തേന ഖോ പന സമയേന അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ നാമ ഭിക്ഖൂ കീടാഗിരിസ്മിം ആവാസികാ ഹോന്തി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘ഭഗവാ ഖോ, ആവുസോ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജതി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച. അഞ്ഞത്ര ഖോ പനാവുസോ, രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനന്തി അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. ഏഥ, തുമ്ഹേപി, ആവുസോ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജഥ. അഞ്ഞത്ര ഖോ പനാവുസോ, തുമ്ഹേപി രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനിസ്സഥ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ചാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചും – ‘‘മയം ഖോ, ആവുസോ, സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ. തേ മയം സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജമാനാ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനാമ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. തേ മയം കിം സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവിസ്സാമ? സായഞ്ചേവ മയം ഭുഞ്ജിസ്സാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ’’തി.

യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാസക്ഖിംസു അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതും, അഥ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ മയം, ഭന്തേ, യേന അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമിമ്ഹ; ഉപസങ്കമിത്വാ അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചുമ്ഹ – ‘ഭഗവാ ഖോ, ആവുസോ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജതി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച; അഞ്ഞത്ര ഖോ പനാവുസോ, രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനന്തി അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. ഏഥ, തുമ്ഹേപി, ആവുസോ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജഥ. അഞ്ഞത്ര ഖോ പനാവുസോ, തുമ്ഹേപി രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനിസ്സഥ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ചാ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂ അമ്ഹേ ഏതദവോചും – ‘മയം ഖോ, ആവുസോ, സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ. തേ മയം സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജമാനാ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനാമ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. തേ മയം കിം സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവിസ്സാമ? സായഞ്ചേവ മയം ഭുഞ്ജിസ്സാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ’തി. യതോ ഖോ മയം, ഭന്തേ, നാസക്ഖിമ്ഹ അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതും, അഥ മയം ഏതമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേമാ’’തി.

൧൭൬. അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ തുമ്ഹേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘ഭഗവാ ഖോ, ആവുസോ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജതി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച. അഞ്ഞത്ര ഖോ പനാവുസോ, രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനന്തി അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. ഏഥ, തുമ്ഹേപി, ആവുസോ, അഞ്ഞത്രേവ രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജഥ. അഞ്ഞത്ര ഖോ പനാവുസോ, തുമ്ഹേപി രത്തിഭോജനാ ഭുഞ്ജമാനാ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനിസ്സഥ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ചാ’തി. ഏവം വുത്തേ കിര [കിം നു (ക.)], ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേ തേ ഭിക്ഖൂ ഏവം അവചുത്ഥ – ‘മയം ഖോ പനാവുസോ, സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ. തേ മയം സായഞ്ചേവ ഭുഞ്ജമാനാ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ അപ്പാബാധതഞ്ച സഞ്ജാനാമ അപ്പാതങ്കതഞ്ച ലഹുട്ഠാനഞ്ച ബലഞ്ച ഫാസുവിഹാരഞ്ച. തേ മയം കിം സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാ കാലികം അനുധാവിസ്സാമ? സായഞ്ചേവ മയം ഭുഞ്ജിസ്സാമ പാതോ ച ദിവാ ച വികാലേ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

൧൭൭. ‘‘കിം നു മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാഥ യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ തസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘നനു മേ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാഥ ഇധേകച്ചസ്സ യം ഏവരൂപം സുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഇധ പനേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം സുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഇധ പനേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഇധ പനേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

൧൭൮. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! മയാ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാതം അഭവിസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം സുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവാഹം അജാനന്തോ ‘ഏവരൂപം സുഖം വേദനം പജഹഥാ’തി വദേയ്യം; അപി നു മേ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, പതിരൂപം അഭവിസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം സുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, തസ്മാഹം ‘ഏവരൂപം സുഖം വേദനം പജഹഥാ’തി വദാമി. മയാ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാതം അഭവിസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം സുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവാഹം അജാനന്തോ ‘ഏവരൂപം സുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി വദേയ്യം; അപി നു മേ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, പതിരൂപം അഭവിസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം സുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, തസ്മാഹം ‘ഏവരൂപം സുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി വദാമി.

൧൭൯. ‘‘മയാ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാതം അഭവിസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവാഹം അജാനന്തോ ‘ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം പജഹഥാ’തി വദേയ്യം; അപി നു മേ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, പതിരൂപം അഭവിസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, തസ്മാഹം ‘ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം പജഹഥാ’തി വദാമി. മയാ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാതം അഭവിസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവാഹം അജാനന്തോ ‘ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി വദേയ്യം; അപി നു മേ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, പതിരൂപം അഭവിസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, തസ്മാഹം ‘ഏവരൂപം ദുക്ഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി വദാമി.

൧൮൦. ‘‘മയാ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാതം അഭവിസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവാഹം അജാനന്തോ ‘ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം പജഹഥാ’തി വദേയ്യം; അപി നു മേ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, പതിരൂപം അഭവിസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, തസ്മാഹം ‘ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം പജഹഥാ’തി വദാമി’’. മയാ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാതം അഭവിസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവാഹം അജാനന്തോ ‘ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി വദേയ്യം; അപി നു മേ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, പതിരൂപം അഭവിസ്സാ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസ്മാ ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ – ‘ഇധേകച്ചസ്സ ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, തസ്മാഹം ‘ഏവരൂപം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി വദാമി.

൧൮൧. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബേസംയേവ ഭിക്ഖൂനം ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി; ന പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബേസംയേവ ഭിക്ഖൂനം ‘ന അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ, തഥാരൂപാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം ‘ന അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? കതം തേസം അപ്പമാദേന. അഭബ്ബാ തേ പമജ്ജിതും. യേ ച ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സേക്ഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, തഥാരൂപാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമിമേ ആയസ്മന്തോ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനാ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനാ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനാ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യുന്തി! ഇമം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം അപ്പമാദഫലം സമ്പസ്സമാനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി.

൧൮൨. ‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ സത്ത? ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, പഞ്ഞാവിമുത്തോ, കായസക്ഖി, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, സദ്ധാവിമുത്തോ, ധമ്മാനുസാരീ, സദ്ധാനുസാരീ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ കായേന ഫുസിത്വാ [ഫസ്സിത്വാ (സീ. പീ.)] വിഹരതി പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘ന അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? കതം തസ്സ അപ്പമാദേന. അഭബ്ബോ സോ പമജ്ജിതും.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ. ഇമസ്സപി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘ന അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? കതം തസ്സ അപ്പമാദേന. അഭബ്ബോ സോ പമജ്ജിതും.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖി. ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി! ഇമം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമാദഫലം സമ്പസ്സമാനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ. ഇമസ്സപി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി! ഇമം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമാദഫലം സമ്പസ്സമാനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, തഥാഗതേ ചസ്സ സദ്ധാ നിവിട്ഠാ ഹോതി മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ. ഇമസ്സപി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി! ഇമം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമാദഫലം സമ്പസ്സമാനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ [ദിസ്വാ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ (സീ. പീ.)] ഹോന്തി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ മത്തസോ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി, സേയ്യഥിദം – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ. ഇമസ്സപി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി! ഇമം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമാദഫലം സമ്പസ്സമാനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ തേ ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ [ദിസ്വാ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ (സീ. പീ.)] ഹോന്തി, തഥാഗതേ ചസ്സ സദ്ധാമത്തം ഹോതി പേമമത്തം, അപി ചസ്സ ഇമേ ധമ്മാ ഹോന്തി, സേയ്യഥിദം – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ. ഇമസ്സപി ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? അപ്പേവ നാമ അയമായസ്മാ അനുലോമികാനി സേനാസനാനി പടിസേവമാനോ കല്യാണമിത്തേ ഭജമാനോ ഇന്ദ്രിയാനി സമന്നാനയമാനോ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി! ഇമം ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമാദഫലം സമ്പസ്സമാനോ ‘അപ്പമാദേന കരണീയ’ന്തി വദാമി.

൧൮൩. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആദികേനേവ അഞ്ഞാരാധനം വദാമി; അപി ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ അഞ്ഞാരാധനാ ഹോതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ അഞ്ഞാരാധനാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, സുത്വാ ധമ്മം ധാരേതി, ധതാനം [ധാതാനം (ക.)] ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി, അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതോ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ സതി ഛന്ദോ ജായതി, ഛന്ദജാതോ ഉസ്സഹതി, ഉസ്സാഹേത്വാ തുലേതി, തുലയിത്വാ പദഹതി, പഹിതത്തോ സമാനോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച നം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. സാപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാ നാഹോസി; തമ്പി നാമ, ഭിക്ഖവേ, ഉപസങ്കമനം നാഹോസി; സാപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, പയിരുപാസനാ നാഹോസി; തമ്പി നാമ, ഭിക്ഖവേ, സോതാവധാനം നാഹോസി; തമ്പി നാമ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മസ്സവനം നാഹോസി; സാപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മധാരണാ നാഹോസി; സാപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥൂപപരിക്ഖാ നാഹോസി; സാപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തി നാഹോസി; സോപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദോ നാഹോസി; സോപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, ഉസ്സാഹോ നാഹോസി; സാപി നാമ, ഭിക്ഖവേ, തുലനാ നാഹോസി; തമ്പി നാമ, ഭിക്ഖവേ, പധാനം നാഹോസി. വിപ്പടിപന്നാത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപന്നാത്ഥ, ഭിക്ഖവേ. കീവ ദൂരേവിമേ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസാ അപക്കന്താ ഇമമ്ഹാ ധമ്മവിനയാ.

൧൮൪. ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ചതുപ്പദം വേയ്യാകരണം യസ്സുദ്ദിട്ഠസ്സ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ നചിരസ്സേവ പഞ്ഞായത്ഥം ആജാനേയ്യ. ഉദ്ദിസിസ്സാമി വോ [ഉദ്ദിട്ഠസ്സാപി (ക.)], ഭിക്ഖവേ, ആജാനിസ്സഥ മേ ത’’ന്തി? ‘‘കേ ച മയം, ഭന്തേ, കേ ച ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോ’’തി? യോപി സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ ആമിസഗരു ആമിസദായാദോ ആമിസേഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി തസ്സ പായം ഏവരൂപീ പണോപണവിയാ ന ഉപേതി – ‘ഏവഞ്ച നോ അസ്സ അഥ നം കരേയ്യാമ, ന ച നോ ഏവമസ്സ ന നം കരേയ്യാമാ’തി, കിം പന, ഭിക്ഖവേ, യം തഥാഗതോ സബ്ബസോ ആമിസേഹി വിസംസട്ഠോ വിഹരതി. സദ്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സാവകസ്സ സത്ഥുസാസനേ പരിയോഗാഹിയ [പരിയോഗായ (സീ. പീ. ക.), പരിയോഗയ്ഹ (സ്യാ. കം.)] വത്തതോ അയമനുധമ്മോ ഹോതി – ‘സത്ഥാ ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മി; ജാനാതി ഭഗവാ, നാഹം ജാനാമീ’തി. സദ്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സാവകസ്സ സത്ഥുസാസനേ പരിയോഗാഹിയ വത്തതോ രുള്ഹനീയം [രുമ്ഹനിയം (സീ. പീ.)] സത്ഥുസാസനം ഹോതി ഓജവന്തം. സദ്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സാവകസ്സ സത്ഥുസാസനേ പരിയോഗാഹിയ വത്തതോ അയമനുധമ്മോ ഹോതി – ‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതു, സരീരേ ഉപസുസ്സതു [ഉപസുസ്സതു സരീരേ (സീ.), സരീരേ അവസുസ്സതു (ക.)] മംസലോഹിതം, യം തം പുരിസഥാമേന പുരിസവീരിയേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം ന തം അപാപുണിത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം [സന്ഥാനം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഭവിസ്സതീ’തി. സദ്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സാവകസ്സ സത്ഥുസാസനേ പരിയോഗാഹിയ വത്തതോ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

കീടാഗിരിസുത്തം നിട്ഠിതം ദസമം.

ഭിക്ഖുവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ ദുതിയോ.