൬. ഉപാലിസുത്തം

൫൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ നാളന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ.), നാതപുത്തോ (പീ.)] നാളന്ദായം പടിവസതി മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം. അഥ ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ നാളന്ദായം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന പാവാരികമ്ബവനം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ, തപസ്സി [ദീഘതപസ്സി (സ്യാ. കം. ക.)], ആസനാനി; സചേ ആകങ്ഖസി നിസീദാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതി പന, തപസ്സി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ കമ്മാനി പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, ആചിണ്ണം നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ ‘കമ്മം, കമ്മ’ന്തി പഞ്ഞപേതും; ‘ദണ്ഡം, ദണ്ഡ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, ആചിണ്ണം നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പഞ്ഞപേതു’’ന്തി.

‘‘കതി പന, തപസ്സി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘തീണി ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാതി, സേയ്യഥിദം – കായദണ്ഡം, വചീദണ്ഡം, മനോദണ്ഡ’’ന്തി.

‘‘കിം പന, തപസ്സി, അഞ്ഞദേവ കായദണ്ഡം, അഞ്ഞം വചീദണ്ഡം, അഞ്ഞം മനോദണ്ഡ’’ന്തി?

‘‘അഞ്ഞദേവ, ആവുസോ ഗോതമ, കായദണ്ഡം, അഞ്ഞം വചീദണ്ഡം, അഞ്ഞം മനോദണ്ഡ’’ന്തി.

‘‘ഇമേസം പന, തപസ്സി, തിണ്ണം ദണ്ഡാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം കതമം ദണ്ഡം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, യദി വാ കായദണ്ഡം, യദി വാ വചീദണ്ഡം, യദി വാ മനോദണ്ഡ’’ന്തി?

‘‘ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, തിണ്ണം ദണ്ഡാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം കായദണ്ഡം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡം, നോ തഥാ മനോദണ്ഡ’’ന്തി.

‘‘കായദണ്ഡന്തി, തപസ്സി, വദേസി’’?

‘‘കായദണ്ഡന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദാമി’’.

‘‘കായദണ്ഡന്തി, തപസ്സി, വദേസി’’?

‘‘കായദണ്ഡന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദാമി’’.

‘‘കായദണ്ഡന്തി, തപസ്സി, വദേസി’’?

‘‘കായദണ്ഡന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദാമീ’’തി.

ഇതിഹ ഭഗവാ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം യാവതതിയകം പതിട്ഠാപേസി.

൫൭. ഏവം വുത്തേ, ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ത്വം പനാവുസോ ഗോതമ, കതി ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേസി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘ന ഖോ, തപസ്സി, ആചിണ്ണം തഥാഗതസ്സ ‘ദണ്ഡം, ദണ്ഡ’ന്തി പഞ്ഞപേതും; ‘കമ്മം, കമ്മ’ന്തി ഖോ, തപസ്സി, ആചിണ്ണം തഥാഗതസ്സ പഞ്ഞപേതു’’ന്തി?

‘‘ത്വം പനാവുസോ ഗോതമ, കതി കമ്മാനി പഞ്ഞപേസി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘തീണി ഖോ അഹം, തപസ്സി, കമ്മാനി പഞ്ഞപേമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, സേയ്യഥിദം – കായകമ്മം, വചീകമ്മം, മനോകമ്മ’’ന്തി.

‘‘കിം പനാവുസോ ഗോതമ, അഞ്ഞദേവ കായകമ്മം, അഞ്ഞം വചീകമ്മം, അഞ്ഞം മനോകമ്മ’’ന്തി?

‘‘അഞ്ഞദേവ, തപസ്സി, കായകമ്മം, അഞ്ഞം വചീകമ്മം, അഞ്ഞം മനോകമ്മ’’ന്തി.

‘‘ഇമേസം പനാവുസോ ഗോതമ, തിണ്ണം കമ്മാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം കതമം കമ്മം മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേസി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, യദി വാ കായകമ്മം, യദി വാ വചീകമ്മം, യദി വാ മനോകമ്മ’’ന്തി?

‘‘ഇമേസം ഖോ അഹം, തപസ്സി, തിണ്ണം കമ്മാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം മനോകമ്മം മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ കായകമ്മം, നോ തഥാ വചീകമ്മ’’ന്തി.

‘‘മനോകമ്മന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദേസി’’?

‘‘മനോകമ്മന്തി, തപസ്സി, വദാമി’’.

‘‘മനോകമ്മന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദേസി’’?

‘‘മനോകമ്മന്തി, തപസ്സി, വദാമി’’.

‘‘മനോകമ്മന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദേസി’’?

‘‘മനോകമ്മന്തി, തപസ്സി, വദാമീ’’തി.

ഇതിഹ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ ഭഗവന്തം ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം യാവതതിയകം പതിട്ഠാപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി.

൫൮. തേന ഖോ പന സമയേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മഹതിയാ ഗിഹിപരിസായ സദ്ധിം നിസിന്നോ ഹോതി ബാലകിനിയാ പരിസായ ഉപാലിപമുഖായ. അദ്ദസാ ഖോ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം; ദിസ്വാന ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ, കുതോ നു ത്വം, തപസ്സി, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി? ‘‘ഇതോ ഹി ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ആഗച്ഛാമി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികാ’’തി. ‘‘അഹു പന തേ, തപസ്സി, സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘അഹു ഖോ മേ, ഭന്തേ, സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തേ, തപസ്സി, അഹു സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? അഥ ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ യാവതകോ അഹോസി ഭഗവതാ സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ ആരോചേസി. ഏവം വുത്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഏതദവോച – ‘‘സാധു സാധു, തപസ്സി! യഥാ തം സുതവതാ സാവകേന സമ്മദേവ സത്ഥുസാസനം ആജാനന്തേന ഏവമേവ ദീഘതപസ്സിനാ നിഗണ്ഠേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ബ്യാകതം. കിഞ്ഹി സോഭതി ഛവോ മനോദണ്ഡോ ഇമസ്സ ഏവം ഓളാരികസ്സ കായദണ്ഡസ്സ ഉപനിധായ! അഥ ഖോ കായദണ്ഡോവ മഹാസാവജ്ജതരോ പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡോ, നോ തഥാ മനോദണ്ഡോ’’തി.

൫൯. ഏവം വുത്തേ, ഉപാലി ഗഹപതി നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു സാധു, ഭന്തേ ദീഘതപസ്സീ [തപസ്സീ (സീ. പീ.)]! യഥാ തം സുതവതാ സാവകേന സമ്മദേവ സത്ഥുസാസനം ആജാനന്തേന ഏവമേവം ഭദന്തേന തപസ്സിനാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ബ്യാകതം. കിഞ്ഹി സോഭതി ഛവോ മനോദണ്ഡോ ഇമസ്സ ഏവം ഓളാരികസ്സ കായദണ്ഡസ്സ ഉപനിധായ! അഥ ഖോ കായദണ്ഡോവ മഹാസാവജ്ജതരോ പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡോ, നോ തഥാ മനോദണ്ഡോ. ഹന്ദ ചാഹം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം വാദം ആരോപേസ്സാമി. സചേ മേ സമണോ ഗോതമോ തഥാ പതിട്ഠഹിസ്സതി യഥാ ഭദന്തേന തപസ്സിനാ പതിട്ഠാപിതം; സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ ദീഘലോമികം ഏളകം ലോമേസു ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യ പരികഡ്ഢേയ്യ സമ്പരികഡ്ഢേയ്യ, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ആകഡ്ഢിസ്സാമി പരികഡ്ഢിസ്സാമി സമ്പരികഡ്ഢിസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ സോണ്ഡികാകമ്മകാരോ മഹന്തം സോണ്ഡികാകിലഞ്ജം ഗമ്ഭീരേ ഉദകരഹദേ പക്ഖിപിത്വാ കണ്ണേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യ പരികഡ്ഢേയ്യ സമ്പരികഡ്ഢേയ്യ, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ആകഡ്ഢിസ്സാമി പരികഡ്ഢിസ്സാമി സമ്പരികഡ്ഢിസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ സോണ്ഡികാധുത്തോ വാലം [ഥാലം (ക.)] കണ്ണേ ഗഹേത്വാ ഓധുനേയ്യ നിദ്ധുനേയ്യ നിപ്ഫോടേയ്യ [നിച്ഛാദേയ്യ (സീ. പീ. ക.), നിച്ചോടേയ്യ (ക.), നിപ്പോഠേയ്യ (സ്യാ. കം.)], ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ഓധുനിസ്സാമി നിദ്ധുനിസ്സാമി നിപ്ഫോടേസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ കുഞ്ജരോ സട്ഠിഹായനോ ഗമ്ഭീരം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ സാണധോവികം നാമ കീളിതജാതം കീളതി, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം സാണധോവികം മഞ്ഞേ കീളിതജാതം കീളിസ്സാമി. ഹന്ദ ചാഹം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം വാദം ആരോപേസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം വാദം ആരോപേഹി. അഹം വാ ഹി, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേയ്യം, ദീഘതപസ്സീ വാ നിഗണ്ഠോ, ത്വം വാ’’തി.

൬൦. ഏവം വുത്തേ, ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ മേതം, ഭന്തേ, രുച്ചതി യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേയ്യ. സമണോ ഹി, ഭന്തേ, ഗോതമോ മായാവീ ആവട്ടനിം മായം ജാനാതി യായ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സാവകേ ആവട്ടേതീ’’തി. ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, തപസ്സി, അനവകാസോ യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം സമണോ ഗോതമോ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഗച്ഛ, ത്വം, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം വാദം ആരോപേഹി. അഹം വാ ഹി, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേയ്യം, ദീഘതപസ്സീ വാ നിഗണ്ഠോ, ത്വം വാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ദീഘതപസ്സീ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ മേതം, ഭന്തേ, രുച്ചതി യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേയ്യ. സമണോ ഹി, ഭന്തേ, ഗോതമോ മായാവീ ആവട്ടനിം മായം ജാനാതി യായ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സാവകേ ആവട്ടേതീ’’തി. ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, തപസ്സി, അനവകാസോ യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം സമണോ ഗോതമോ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഗച്ഛ ത്വം, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം വാദം ആരോപേഹി. അഹം വാ ഹി, ഗഹപതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേയ്യം, ദീഘതപസ്സീ വാ നിഗണ്ഠോ, ത്വം വാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ഉപാലി ഗഹപതി നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന പാവാരികമ്ബവനം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉപാലി ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമാ നു ഖ്വിധ, ഭന്തേ, ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ’’തി?

‘‘ആഗമാ ഖ്വിധ, ഗഹപതി, ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ’’തി.

‘‘അഹു ഖോ പന തേ, ഭന്തേ, ദീഘതപസ്സിനാ നിഗണ്ഠേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി?

‘‘അഹു ഖോ മേ, ഗഹപതി, ദീഘതപസ്സിനാ നിഗണ്ഠേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന തേ, ഭന്തേ, അഹു ദീഘതപസ്സിനാ നിഗണ്ഠേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി?

അഥ ഖോ ഭഗവാ യാവതകോ അഹോസി ദീഘതപസ്സിനാ നിഗണ്ഠേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ ആരോചേസി.

൬൧. ഏവം വുത്തേ, ഉപാലി ഗഹപതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു സാധു, ഭന്തേ തപസ്സീ! യഥാ തം സുതവതാ സാവകേന സമ്മദേവ സത്ഥുസാസനം ആജാനന്തേന ഏവമേവം ദീഘതപസ്സിനാ നിഗണ്ഠേന ഭഗവതോ ബ്യാകതം. കിഞ്ഹി സോഭതി ഛവോ മനോദണ്ഡോ ഇമസ്സ ഏവം ഓളാരികസ്സ കായദണ്ഡസ്സ ഉപനിധായ? അഥ ഖോ കായദണ്ഡോവ മഹാസാവജ്ജതരോ പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡോ, നോ തഥാ മനോദണ്ഡോ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, സച്ചേ പതിട്ഠായ മന്തേയ്യാസി സിയാ നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘സച്ചേ അഹം, ഭന്തേ, പതിട്ഠായ മന്തേസ്സാമി; ഹോതു നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’തി.

൬൨. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, ഇധസ്സ നിഗണ്ഠോ ആബാധികോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ സീതോദകപടിക്ഖിത്തോ ഉണ്ഹോദകപടിസേവീ. സോ സീതോദകം അലഭമാനോ കാലങ്കരേയ്യ. ഇമസ്സ പന, ഗഹപതി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ കത്ഥൂപപത്തിം പഞ്ഞപേതീ’’തി?

‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, മനോസത്താ നാമ ദേവാ തത്ഥ സോ ഉപപജ്ജതി’’.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’?

‘‘അസു ഹി, ഭന്തേ, മനോപടിബദ്ധോ കാലങ്കരോതീ’’തി.

‘‘മനസി കരോഹി, ഗഹപതി [ഗഹപതി ഗഹപതി മനസി കരോഹി (സീ. സ്യാ. കം.), ഗഹപതി മനസി കരോഹി (ക.), ഗഹപതി ഗഹപതി (പീ.)], മനസി കരിത്വാ ഖോ, ഗഹപതി, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏസാ വാചാ – ‘സച്ചേ അഹം, ഭന്തേ, പതിട്ഠായ മന്തേസ്സാമി, ഹോതു നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’’തി. ‘‘കിഞ്ചാപി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ കായദണ്ഡോവ മഹാസാവജ്ജതരോ പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡോ, നോ തഥാ മനോദണ്ഡോ’’തി.

൬൩. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, ഇധസ്സ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ സബ്ബവാരിവാരിതോ സബ്ബവാരിയുത്തോ സബ്ബവാരിധുതോ സബ്ബവാരിഫുടോ. സോ അഭിക്കമന്തോ പടിക്കമന്തോ ബഹൂ ഖുദ്ദകേ പാണേ സങ്ഘാതം ആപാദേതി. ഇമസ്സ പന, ഗഹപതി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ കം വിപാകം പഞ്ഞപേതീ’’തി?

‘‘അസഞ്ചേതനികം, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ നോ മഹാസാവജ്ജം പഞ്ഞപേതീ’’തി.

‘‘സചേ പന, ഗഹപതി, ചേതേതീ’’തി?

‘‘മഹാസാവജ്ജം, ഭന്തേ, ഹോതീ’’തി.

‘‘ചേതനം പന, ഗഹപതി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ കിസ്മിം പഞ്ഞപേതീ’’തി?

‘‘മനോദണ്ഡസ്മിം, ഭന്തേ’’തി.

‘‘മനസി കരോഹി, ഗഹപതി, മനസി കരിത്വാ ഖോ, ഗഹപതി, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ, ഗഹപതി, ഏസാ വാചാ – ‘സച്ചേ അഹം, ഭന്തേ, പതിട്ഠായ മന്തേസ്സാമി; ഹോതു നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’’തി. ‘‘കിഞ്ചാപി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ കായദണ്ഡോവ മഹാസാവജ്ജതരോ പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡോ, നോ തഥാ മനോദണ്ഡോ’’തി.

൬൪. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അയം നാളന്ദാ ഇദ്ധാ ചേവ ഫീതാ ച ബഹുജനാ ആകിണ്ണമനുസ്സാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ, അയം നാളന്ദാ ഇദ്ധാ ചേവ ഫീതാ ച ബഹുജനാ ആകിണ്ണമനുസ്സാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, ഇധ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉക്ഖിത്താസികോ. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം യാവതികാ ഇമിസ്സാ നാളന്ദായ പാണാ തേ ഏകേന ഖണേന ഏകേന മുഹുത്തേന ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, പഹോതി നു ഖോ സോ പുരിസോ യാവതികാ ഇമിസ്സാ നാളന്ദായ പാണാ തേ ഏകേന ഖണേന ഏകേന മുഹുത്തേന ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കാതു’’ന്തി?

‘‘ദസപി, ഭന്തേ, പുരിസാ, വീസമ്പി, ഭന്തേ, പുരിസാ, തിംസമ്പി, ഭന്തേ, പുരിസാ, ചത്താരീസമ്പി, ഭന്തേ, പുരിസാ, പഞ്ഞാസമ്പി, ഭന്തേ, പുരിസാ നപ്പഹോന്തി യാവതികാ ഇമിസ്സാ നാളന്ദായ പാണാ തേ ഏകേന ഖണേന ഏകേന മുഹുത്തേന ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കാതും. കിഞ്ഹി സോഭതി ഏകോ ഛവോ പുരിസോ’’തി!

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, ഇധ ആഗച്ഛേയ്യ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘അഹം ഇമം നാളന്ദം ഏകേന മനോപദോസേന ഭസ്മം കരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, പഹോതി നു ഖോ സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ഇമം നാളന്ദം ഏകേന മനോപദോസേന ഭസ്മം കാതു’’ന്തി?

‘‘ദസപി, ഭന്തേ, നാളന്ദാ, വീസമ്പി നാളന്ദാ, തിംസമ്പി നാളന്ദാ, ചത്താരീസമ്പി നാളന്ദാ, പഞ്ഞാസമ്പി നാളന്ദാ പഹോതി സോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ഏകേന മനോപദോസേന ഭസ്മം കാതും. കിഞ്ഹി സോഭതി ഏകാ ഛവാ നാളന്ദാ’’തി!

‘‘കിഞ്ചാപി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവമാഹ, അഥ ഖോ കായദണ്ഡോവ മഹാസാവജ്ജതരോ പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡോ, നോ തഥാ മനോദണ്ഡോ’’തി.

൬൫. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, സുതം തേ ദണ്ഡകീരഞ്ഞം [ദണ്ഡകാരഞ്ഞം (സീ. പീ.)] കാലിങ്ഗാരഞ്ഞം മജ്ഝാരഞ്ഞം [മേജ്ഝാരഞ്ഞം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മാതങ്ഗാരഞ്ഞം അരഞ്ഞം അരഞ്ഞഭൂത’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ, സുതം മേ ദണ്ഡകീരഞ്ഞം കാലിങ്ഗാരഞ്ഞം മജ്ഝാരഞ്ഞം മാതങ്ഗാരഞ്ഞം അരഞ്ഞം അരഞ്ഞഭൂത’’ന്തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, കിന്തി തേ സുതം കേന തം ദണ്ഡകീരഞ്ഞം കാലിങ്ഗാരഞ്ഞം മജ്ഝാരഞ്ഞം മാതങ്ഗാരഞ്ഞം അരഞ്ഞം അരഞ്ഞഭൂത’’ന്തി?

‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, ഇസീനം മനോപദോസേന തം ദണ്ഡകീരഞ്ഞം കാലിങ്ഗാരഞ്ഞം മജ്ഝാരഞ്ഞം മാതങ്ഗാരഞ്ഞം അരഞ്ഞം അരഞ്ഞഭൂത’’ന്തി.

൬൬. ‘‘പുരിമേനേവാഹം, ഭന്തേ, ഓപമ്മേന ഭഗവതോ അത്തമനോ അഭിരദ്ധോ. അപി ചാഹം ഇമാനി ഭഗവതോ വിചിത്രാനി പഞ്ഹപടിഭാനാനി സോതുകാമോ, ഏവാഹം ഭഗവന്തം പച്ചനീകം കാതബ്ബം അമഞ്ഞിസ്സം. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൬൭. ‘‘അനുവിച്ചകാരം ഖോ, ഗഹപതി, കരോഹി, അനുവിച്ചകാരോ തുമ്ഹാദിസാനം ഞാതമനുസ്സാനം സാധു ഹോതീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ അത്തമനോ അഭിരദ്ധോ യം മം ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘അനുവിച്ചകാരം ഖോ, ഗഹപതി, കരോഹി, അനുവിച്ചകാരോ തുമ്ഹാദിസാനം ഞാതമനുസ്സാനം സാധു ഹോതീ’തി. മഞ്ഹി, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ സാവകം ലഭിത്വാ കേവലകപ്പം നാളന്ദം പടാകം പരിഹരേയ്യും – ‘ഉപാലി അമ്ഹാകം ഗഹപതി സാവകത്തം ഉപഗതോ’തി. അഥ ച പന മം ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘അനുവിച്ചകാരം ഖോ, ഗഹപതി, കരോഹി, അനുവിച്ചകാരോ തുമ്ഹാദിസാനം ഞാതമനുസ്സാനം സാധു ഹോതീ’തി. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ദുതിയമ്പി ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൬൮. ‘‘ദീഘരത്തം ഖോ തേ, ഗഹപതി, നിഗണ്ഠാനം ഓപാനഭൂതം കുലം യേന നേസം ഉപഗതാനം പിണ്ഡകം ദാതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ഇമിനാപാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ അത്തമനോ അഭിരദ്ധോ യം മം ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘ദീഘരത്തം ഖോ തേ, ഗഹപതി, നിഗണ്ഠാനം ഓപാനഭൂതം കുലം യേന നേസം ഉപഗതാനം പിണ്ഡകം ദാതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാസീ’തി. സുതം മേതം, ഭന്തേ, സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ – ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം, നാഞ്ഞേസം ദാനം ദാതബ്ബം; മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം, നാഞ്ഞേസം സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം; മയ്ഹമേവ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസം ദിന്നം മഹപ്ഫലം; മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി. അഥ ച പന മം ഭഗവാ നിഗണ്ഠേസുപി ദാനേ സമാദപേതി. അപി ച, ഭന്തേ, മയമേത്ഥ കാലം ജാനിസ്സാമ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, തതിയമ്പി ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൬൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ അനുപുബ്ബിം കഥം [ആനുപുബ്ബീകഥം (സീ.), ആനുപുബ്ബികഥം (പീ.), അനുപുബ്ബികഥം (സ്യാ. കം. ക.)] കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം, കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി ഉപാലിം ഗഹപതിം കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, ഏവമേവ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’ന്തി. അഥ ഖോ ഉപാലി ഗഹപതി ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ ച ദാനി മയം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമ, ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, ഗഹപതി, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

൭൦. അഥ ഖോ ഉപാലി ഗഹപതി ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന സകം നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ദോവാരികം ആമന്തേസി – ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ, സമ്മ ദോവാരിക, ആവരാമി ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീനം, അനാവടം ദ്വാരം ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. സചേ കോചി നിഗണ്ഠോ ആഗച്ഛതി തമേനം ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘തിട്ഠ, ഭന്തേ, മാ പാവിസി. അജ്ജതഗ്ഗേ ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ. ആവടം ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീനം, അനാവടം ദ്വാരം ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. സചേ തേ, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന അത്ഥോ, ഏത്ഥേവ തിട്ഠ, ഏത്ഥേവ തേ ആഹരിസ്സന്തീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ദോവാരികോ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ പച്ചസ്സോസി.

൭൧. അസ്സോസി ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ – ‘‘ഉപാലി കിര ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ’’തി. അഥ ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ, ഉപാലി കിര ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ’’തി. ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, തപസ്സി, അനവകാസോ യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം സമണോ ഗോതമോ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ …പേ… ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ‘‘ഹന്ദാഹം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമി യാവ ജാനാമി യദി വാ ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ യദി വാ നോ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, തപസ്സി, ജാനാഹി യദി വാ ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ യദി വാ നോ’’തി.

൭൨. അഥ ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ യേന ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ദോവാരികോ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഏതദവോച – ‘‘തിട്ഠ, ഭന്തേ, മാ പാവിസി. അജ്ജതഗ്ഗേ ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ. ആവടം ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീനം, അനാവടം ദ്വാരം ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. സചേ തേ, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന അത്ഥോ, ഏത്ഥേവ തിട്ഠ, ഏത്ഥേവ തേ ആഹരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘ന മേ, ആവുസോ, പിണ്ഡകേന അത്ഥോ’’തി വത്വാ തതോ പടിനിവത്തിത്വാ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സച്ചംയേവ ഖോ, ഭന്തേ, യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ. ഏതം ഖോ തേ അഹം, ഭന്തേ, നാലത്ഥം ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, രുച്ചതി യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേയ്യ. സമണോ ഹി, ഭന്തേ, ഗോതമോ മായാവീ ആവട്ടനിം മായം ജാനാതി യായ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സാവകേ ആവട്ടേതീതി. ആവട്ടോ ഖോ തേ, ഭന്തേ, ഉപാലി ഗഹപതി സമണേന ഗോതമേന ആവട്ടനിയാ മായായാ’’തി. ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, തപസ്സി, അനവകാസോ യം ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി യം സമണോ ഗോതമോ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സച്ചംയേവ, ഭന്തേ…പേ… ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സച്ചംയേവ ഖോ, ഭന്തേ…പേ… ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ സാവകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തി. ‘‘ഹന്ദ ചാഹം, തപസ്സി, ഗച്ഛാമി യാവ ചാഹം സാമംയേവ ജാനാമി യദി വാ ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ യദി വാ നോ’’തി.

അഥ ഖോ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം യേന ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ദോവാരികോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘തിട്ഠ, ഭന്തേ, മാ പാവിസി. അജ്ജതഗ്ഗേ ഉപാലി ഗഹപതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകത്തം ഉപഗതോ. ആവടം ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീനം, അനാവടം ദ്വാരം ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. സചേ തേ, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന അത്ഥോ, ഏത്ഥേവ തിട്ഠ, ഏത്ഥേവ തേ ആഹരിസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ ദോവാരിക, യേന ഉപാലി ഗഹപതി തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉപാലിം ഗഹപതിം ഏവം വദേഹി – ‘നിഗണ്ഠോ, ഭന്തേ, നാടപുത്തോ മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ; സോ തേ ദസ്സനകാമോ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ദോവാരികോ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഉപാലി ഗഹപതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉപാലിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘നിഗണ്ഠോ, ഭന്തേ, നാടപുത്തോ മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ; സോ തേ ദസ്സനകാമോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ ദോവാരിക, മജ്ഝിമായ ദ്വാരസാലായ ആസനാനി പഞ്ഞപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ദോവാരികോ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ മജ്ഝിമായ ദ്വാരസാലായ ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ യേന ഉപാലി ഗഹപതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉപാലിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘പഞ്ഞത്താനി ഖോ, ഭന്തേ, മജ്ഝിമായ ദ്വാരസാലായ ആസനാനി. യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

൭൩. അഥ ഖോ ഉപാലി ഗഹപതി യേന മജ്ഝിമാ ദ്വാരസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ യം തത്ഥ ആസനം അഗ്ഗഞ്ച സേട്ഠഞ്ച ഉത്തമഞ്ച പണീതഞ്ച തത്ഥ സാമം നിസീദിത്വാ ദോവാരികം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, സമ്മ ദോവാരിക, യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏവം വദേഹി – ‘ഉപാലി, ഭന്തേ, ഗഹപതി ഏവമാഹ – പവിസ കിര, ഭന്തേ, സചേ ആകങ്ഖസീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ദോവാരികോ ഉപാലിസ്സ ഗഹപതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉപാലി, ഭന്തേ, ഗഹപതി ഏവമാഹ – ‘പവിസ കിര, ഭന്തേ, സചേ ആകങ്ഖസീ’’’തി. അഥ ഖോ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം യേന മജ്ഝിമാ ദ്വാരസാലാ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ ഉപാലി ഗഹപതി – യം സുദം പുബ്ബേ യതോ പസ്സതി നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാന തതോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ യം തത്ഥ ആസനം അഗ്ഗഞ്ച സേട്ഠഞ്ച ഉത്തമഞ്ച പണീതഞ്ച തം ഉത്തരാസങ്ഗേന സമ്മജ്ജിത്വാ [പമജ്ജിത്വാ (സീ. പീ.)] പരിഗ്ഗഹേത്വാ നിസീദാപേതി സോ – ദാനി യം തത്ഥ ആസനം അഗ്ഗഞ്ച സേട്ഠഞ്ച ഉത്തമഞ്ച പണീതഞ്ച തത്ഥ സാമം നിസീദിത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ, ഭന്തേ, ആസനാനി; സചേ ആകങ്ഖസി, നിസീദാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഉപാലിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘ഉമ്മത്തോസി ത്വം, ഗഹപതി, ദത്തോസി ത്വം, ഗഹപതി! ‘ഗച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’തി ഗന്ത്വാ മഹതാസി വാദസങ്ഘാടേന പടിമുക്കോ ആഗതോ. സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ അണ്ഡഹാരകോ ഗന്ത്വാ ഉബ്ഭതേഹി അണ്ഡേഹി ആഗച്ഛേയ്യ, സേയ്യഥാ വാ പന ഗഹപതി പുരിസോ അക്ഖികഹാരകോ ഗന്ത്വാ ഉബ്ഭതേഹി അക്ഖീഹി ആഗച്ഛേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, ‘ഗച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സാമീ’തി ഗന്ത്വാ മഹതാസി വാദസങ്ഘാടേന പടിമുക്കോ ആഗതോ. ആവട്ടോസി ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, സമണേന ഗോതമേന ആവട്ടനിയാ മായായാ’’തി.

൭൪. ‘‘ഭദ്ദികാ, ഭന്തേ, ആവട്ടനീ മായാ; കല്യാണീ, ഭന്തേ, ആവട്ടനീ മായാ; പിയാ മേ, ഭന്തേ, ഞാതിസാലോഹിതാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും; പിയാനമ്പി മേ അസ്സ ഞാതിസാലോഹിതാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ; സബ്ബേ ചേപി, ഭന്തേ, ഖത്തിയാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും; സബ്ബേസാനമ്പിസ്സ ഖത്തിയാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ; സബ്ബേ ചേപി, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ…പേ… വേസ്സാ…പേ… സുദ്ദാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും; സബ്ബേസാനമ്പിസ്സ സുദ്ദാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ; സദേവകോ ചേപി, ഭന്തേ, ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും; സദേവകസ്സപിസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാതി. തേന ഹി, ഭന്തേ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി. ഉപമായ പിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി.

൭൫. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ജിണ്ണസ്സ വുഡ്ഢസ്സ മഹല്ലകസ്സ ദഹരാ മാണവികാ പജാപതീ അഹോസി ഗബ്ഭിനീ ഉപവിജഞ്ഞാ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സാ മാണവികാ തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘ഗച്ഛ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ആപണാ മക്കടച്ഛാപകം കിണിത്വാ ആനേഹി, യോ മേ കുമാരകസ്സ കീളാപനകോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവം വുത്തേ, സോ ബ്രാഹ്മണോ തം മാണവികം ഏതദവോച – ‘ആഗമേഹി താവ, ഭോതി, യാവ വിജായതി. സചേ ത്വം, ഭോതി, കുമാരകം വിജായിസ്സസി, തസ്സാ തേ അഹം ആപണാ മക്കടച്ഛാപകം കിണിത്വാ ആനേസ്സാമി, യോ തേ കുമാരകസ്സ കീളാപനകോ ഭവിസ്സതി. സചേ പന ത്വം, ഭോതി, കുമാരികം വിജായിസ്സസി, തസ്സാ തേ അഹം ആപണാ മക്കടച്ഛാപികം കിണിത്വാ ആനേസ്സാമി, യാ തേ കുമാരികായ കീളാപനികാ ഭവിസ്സതീ’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, സാ മാണവികാ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ, ഭന്തേ, സാ മാണവികാ തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘ഗച്ഛ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ആപണാ മക്കടച്ഛാപകം കിണിത്വാ ആനേഹി, യോ മേ കുമാരകസ്സ കീളാപനകോ ഭവിസ്സതീ’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ മാണവികായ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ ആപണാ മക്കടച്ഛാപകം കിണിത്വാ ആനേത്വാ തം മാണവികം ഏതദവോച – ‘അയം തേ, ഭോതി, ആപണാ മക്കടച്ഛാപകോ കിണിത്വാ ആനീതോ, യോ തേ കുമാരകസ്സ കീളാപനകോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സാ മാണവികാ തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘ഗച്ഛ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമം മക്കടച്ഛാപകം ആദായ യേന രത്തപാണി രജതപുത്തോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ രത്തപാണിം രജകപുത്തം ഏവം വദേഹി – ഇച്ഛാമഹം, സമ്മ രത്തപാണി, ഇമം മക്കടച്ഛാപകം പീതാവലേപനം നാമ രങ്ഗജാതം രജിതം ആകോടിതപച്ചാകോടിതം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠ’ന്തി.

‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ മാണവികായ സാരത്തോ പടിബദ്ധചിത്തോ തം മക്കടച്ഛാപകം ആദായ യേന രത്തപാണി രജകപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രത്തപാണിം രജകപുത്തം ഏതദവോച – ‘ഇച്ഛാമഹം, സമ്മ രത്തപാണി, ഇമം മക്കടച്ഛാപകം പീതാവലേപനം നാമ രങ്ഗജാതം രജിതം ആകോടിതപച്ചാകോടിതം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠ’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, രത്തപാണി രജകപുത്തോ തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘അയം ഖോ തേ, മക്കടച്ഛാപകോ രങ്ഗക്ഖമോ ഹി ഖോ, നോ ആകോടനക്ഖമോ, നോ വിമജ്ജനക്ഖമോ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ബാലാനം നിഗണ്ഠാനം വാദോ രങ്ഗക്ഖമോ ഹി ഖോ ബാലാനം നോ പണ്ഡിതാനം, നോ അനുയോഗക്ഖമോ, നോ വിമജ്ജനക്ഖമോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സോ ബ്രാഹ്മണോ അപരേന സമയേന നവം ദുസ്സയുഗം ആദായ യേന രത്തപാണി രജകപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രത്തപാണിം രജകപുത്തം ഏതദവോച – ‘ഇച്ഛാമഹം, സമ്മ രത്തപാണി, ഇമം നവം ദുസ്സയുഗം പീതാവലേപനം നാമ രങ്ഗജാതം രജിതം ആകോടിതപച്ചാകോടിതം ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠ’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, രത്തപാണി രജകപുത്തോ തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘ഇദം ഖോ തേ, ഭന്തേ, നവം ദുസ്സയുഗം രങ്ഗക്ഖമഞ്ചേവ ആകോടനക്ഖമഞ്ച വിമജ്ജനക്ഖമഞ്ചാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, തസ്സ ഭഗവതോ വാദോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ രങ്ഗക്ഖമോ ചേവ പണ്ഡിതാനം നോ ബാലാനം, അനുയോഗക്ഖമോ ച വിമജ്ജനക്ഖമോ ചാ’’തി.

‘‘സരാജികാ ഖോ, ഗഹപതി, പരിസാ ഏവം ജാനാതി – ‘ഉപാലി ഗഹപതി നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ സാവകോ’തി. കസ്സ തം, ഗഹപതി, സാവകം ധാരേമാ’’തി? ഏവം വുത്തേ, ഉപാലി ഗഹപതി ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, സുണോഹി യസ്സാഹം സാവകോ’’തി –

൭൬. ‘‘ധീരസ്സ വിഗതമോഹസ്സ, പഭിന്നഖീലസ്സ വിജിതവിജയസ്സ;

അനീഘസ്സ സുസമചിത്തസ്സ, വുദ്ധസീലസ്സ സാധുപഞ്ഞസ്സ;

വേസമന്തരസ്സ [വേസ്സന്തരസ്സ (സീ. പീ.)] വിമലസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘അകഥംകഥിസ്സ തുസിതസ്സ, വന്തലോകാമിസസ്സ മുദിതസ്സ;

കതസമണസ്സ മനുജസ്സ, അന്തിമസാരീരസ്സ നരസ്സ;

അനോപമസ്സ വിരജസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘അസംസയസ്സ കുസലസ്സ, വേനയികസ്സ സാരഥിവരസ്സ;

അനുത്തരസ്സ രുചിരധമ്മസ്സ, നിക്കങ്ഖസ്സ പഭാസകസ്സ [പഭാസകരസ്സ (സീ. സ്യാ. പീ.)];

മാനച്ഛിദസ്സ വീരസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘നിസഭസ്സ അപ്പമേയ്യസ്സ, ഗമ്ഭീരസ്സ മോനപത്തസ്സ;

ഖേമങ്കരസ്സ വേദസ്സ, ധമ്മട്ഠസ്സ സംവുതത്തസ്സ;

സങ്ഗാതിഗസ്സ മുത്തസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘നാഗസ്സ പന്തസേനസ്സ, ഖീണസംയോജനസ്സ മുത്തസ്സ;

പടിമന്തകസ്സ [പടിമന്തസ്സ (ക.)] ധോനസ്സ, പന്നധജസ്സ വീതരാഗസ്സ;

ദന്തസ്സ നിപ്പപഞ്ചസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘ഇസിസത്തമസ്സ അകുഹസ്സ, തേവിജ്ജസ്സ ബ്രഹ്മപത്തസ്സ;

ന്ഹാതകസ്സ [നഹാതകസ്സ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പദകസ്സ, പസ്സദ്ധസ്സ വിദിതവേദസ്സ;

പുരിന്ദദസ്സ സക്കസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘അരിയസ്സ ഭാവിതത്തസ്സ, പത്തിപത്തസ്സ വേയ്യാകരണസ്സ;

സതിമതോ വിപസ്സിസ്സ, അനഭിനതസ്സ നോ അപനതസ്സ;

അനേജസ്സ വസിപ്പത്തസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘സമുഗ്ഗതസ്സ [സമ്മഗ്ഗതസ്സ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഝായിസ്സ, അനനുഗതന്തരസ്സ സുദ്ധസ്സ;

അസിതസ്സ ഹിതസ്സ [അപ്പഹീനസ്സ (സീ. പീ.), അപ്പഭീതസ്സ (സ്യാ.)], പവിവിത്തസ്സ അഗ്ഗപ്പത്തസ്സ;

തിണ്ണസ്സ താരയന്തസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘സന്തസ്സ ഭൂരിപഞ്ഞസ്സ, മഹാപഞ്ഞസ്സ വീതലോഭസ്സ;

തഥാഗതസ്സ സുഗതസ്സ, അപ്പടിപുഗ്ഗലസ്സ അസമസ്സ;

വിസാരദസ്സ നിപുണസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മി.

‘‘തണ്ഹച്ഛിദസ്സ ബുദ്ധസ്സ, വീതധൂമസ്സ അനുപലിത്തസ്സ;

ആഹുനേയ്യസ്സ യക്ഖസ്സ, ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സ അതുലസ്സ;

മഹതോ യസഗ്ഗപത്തസ്സ, ഭഗവതോ തസ്സ സാവകോഹമസ്മീ’’തി.

൭൭. ‘‘കദാ സഞ്ഞൂള്ഹാ പന തേ, ഗഹപതി, ഇമേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണാ’’തി? ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നാനാപുപ്ഫാനം മഹാപുപ്ഫരാസി, തമേനം ദക്ഖോ മാലാകാരോ വാ മാലാകാരന്തേവാസീ വാ വിചിത്തം മാലം ഗന്ഥേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, സോ ഭഗവാ അനേകവണ്ണോ അനേകസതവണ്ണോ. കോ ഹി, ഭന്തേ, വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ന കരിസ്സതീ’’തി? അഥ ഖോ നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ ഭഗവതോ സക്കാരം അസഹമാനസ്സ തത്ഥേവ ഉണ്ഹം ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛീതി [ഉഗ്ഗഞ്ഛി (സീ. സ്യാ. പീ.)].

ഉപാലിസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.