൧. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. കന്ദരകസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ചമ്പായം വിഹരതി ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം. അഥ ഖോ പേസ്സോ [പേയോ (ക.)] ച ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ കന്ദരകോ ച പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ പേസ്സോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. കന്ദരകോ പന പരിബ്ബാജകോ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം [സാരാണീയം (സീ. സ്യാ. കം പീ.)] വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ കന്ദരകോ പരിബ്ബാജകോ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ, യാവഞ്ചിദം ഭോതാ ഗോതമേന സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പടിപാദിതോ! യേപി തേ, ഭോ ഗോതമ, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ തേപി ഭഗവന്തോ ഏതപരമംയേവ സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിപാദേസും – സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഭോതാ ഗോതമേന സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പടിപാദിതോ. യേപി തേ, ഭോ ഗോതമ, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ തേപി ഭഗവന്തോ ഏതപരമംയേവ സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിപാദേസ്സന്തി – സേയ്യഥാപി ഏതരഹി ഭോതാ ഗോതമേന സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പടിപാദിതോ’’തി.

൨. ‘‘ഏവമേതം, കന്ദരക, ഏവമേതം, കന്ദരക. യേപി തേ, കന്ദരക, അഹേസും അതീതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ തേപി ഭഗവന്തോ ഏതപരമംയേവ സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിപാദേസും – സേയ്യഥാപി ഏതരഹി മയാ സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പടിപാദിതോ. യേപി തേ, കന്ദരക, ഭവിസ്സന്തി അനാഗതമദ്ധാനം അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ തേപി ഭഗവന്തോ ഏതപരമംയേവ സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിപാദേസ്സന്തി – സേയ്യഥാപി ഏതരഹി മയാ സമ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പടിപാദിതോ.

‘‘സന്തി ഹി, കന്ദരക, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ. സന്തി ഹി, കന്ദരക, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സേക്ഖാ സന്തതസീലാ സന്തതവുത്തിനോ നിപകാ നിപകവുത്തിനോ; തേ ചതൂസു [നിപകവുത്തിനോ ചതൂസു (സീ.)] സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ [സുപട്ഠിതചിത്താ (സീ. പീ. ക.)] വിഹരന്തി. കതമേസു ചതൂസു? ഇധ, കന്ദരക, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി.

൩. ഏവം വുത്തേ, പേസ്സോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവ സുപഞ്ഞത്താ ചിമേ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം [സോകപരിദ്ദവാനം (സീ. പീ.)] സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ. മയമ്പി ഹി, ഭന്തേ, ഗിഹീ ഓദാതവസനാ കാലേന കാലം ഇമേസു ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ വിഹരാമ. ഇധ മയം, ഭന്തേ, കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരാമ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ സതിമന്തോ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സിനോ വിഹരാമ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ സതിമന്തോ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സിനോ വിഹരാമ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ സതിമന്തോ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സിനോ വിഹരാമ ആതാപിനോ സമ്പജാനാ സതിമന്തോ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവഞ്ചിദം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവം മനുസ്സഗഹനേ ഏവം മനുസ്സകസടേ ഏവം മനുസ്സസാഠേയ്യേ വത്തമാനേ സത്താനം ഹിതാഹിതം ജാനാതി. ഗഹനഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യദിദം മനുസ്സാ; ഉത്താനകഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യദിദം പസവോ. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, പഹോമി ഹത്ഥിദമ്മം സാരേതും. യാവതകേന അന്തരേന ചമ്പം ഗതാഗതം കരിസ്സതി സബ്ബാനി താനി സാഠേയ്യാനി കൂടേയ്യാനി വങ്കേയ്യാനി ജിമ്ഹേയ്യാനി പാതുകരിസ്സതി. അമ്ഹാകം പന, ഭന്തേ, ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ അഞ്ഞഥാവ കായേന സമുദാചരന്തി അഞ്ഞഥാവ വാചായ അഞ്ഞഥാവ നേസം ചിത്തം ഹോതി. അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവഞ്ചിദം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഏവം മനുസ്സഗഹനേ ഏവം മനുസ്സകസടേ ഏവം മനുസ്സസാഠേയ്യേ വത്തമാനേ സത്താനം ഹിതാഹിതം ജാനാതി. ഗഹനഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യദിദം മനുസ്സാ; ഉത്താനകഞ്ഹേതം, ഭന്തേ, യദിദം പസവോ’’തി.

൪. ‘‘ഏവമേതം, പേസ്സ, ഏവമേതം, പേസ്സ. ഗഹനഞ്ഹേതം, പേസ്സ, യദിദം മനുസ്സാ; ഉത്താനകഞ്ഹേതം, പേസ്സ, യദിദം പസവോ. ചത്താരോമേ, പേസ്സ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, പേസ്സ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ; ഇധ പന, പേസ്സ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ ഹോതി പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ; ഇധ പന, പേസ്സ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ; ഇധ പന, പേസ്സ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ ഹോതി നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ [സീതിഭൂതോ (സീ. പീ. ക.)] സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. ഇമേസം, പേസ്സ, ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം കതമോ തേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം ആരാധേതീ’’തി?

‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, അയം മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോപായം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, അയമ്പി മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോപായം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, അയമ്പി മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോ ച ഖോ അയം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി – അയമേവ [അയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മേ പുഗ്ഗലോ ചിത്തം ആരാധേതീ’’തി.

൫. ‘‘കസ്മാ പന തേ, പേസ്സ, ഇമേ തയോ പുഗ്ഗലാ ചിത്തം നാരാധേന്തീ’’തി? ‘‘യ്വായം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അത്താനം സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം ആതാപേതി പരിതാപേതി – ഇമിനാ മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോപായം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ പരം സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം ആതാപേതി പരിതാപേതി – ഇമിനാ മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോപായം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അത്താനഞ്ച പരഞ്ച സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം [സുഖകാമേ ദുക്ഖപടിക്കൂലേ (സീ. പീ.)] ആതാപേതി പരിതാപേതി – ഇമിനാ മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം നാരാധേതി. യോ ച ഖോ അയം, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ [വിഹരതി. ഇമിനാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വിഹരതി; സോ അത്താനഞ്ച പരഞ്ച സുഖകാമം ദുക്ഖപടിക്കൂലം നേവ ആതാപേതി ന പരിതാപേതി – ഇമിനാ [വിഹരതി. ഇമിനാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മേ അയം പുഗ്ഗലോ ചിത്തം ആരാധേതി. ഹന്ദ, ച ദാനി മയം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമ; ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, പേസ്സ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ പേസ്സോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

൬. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേ പേസ്സേ ഹത്ഥാരോഹപുത്തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, പേസ്സോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ; മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, പേസ്സോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, പേസ്സോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ മുഹുത്തം നിസീദേയ്യ യാവസ്സാഹം ഇമേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ വിത്ഥാരേന വിഭജിസ്സാമി [വിഭജാമി (സീ. പീ.)], മഹതാ അത്ഥേന സംയുത്തോ അഭവിസ്സ. അപി ച, ഭിക്ഖവേ, ഏത്താവതാപി പേസ്സോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തോ മഹതാ അത്ഥേന സംയുത്തോ’’തി. ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ, ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ, യം ഭഗവാ ഇമേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലേ വിത്ഥാരേന വിഭജേയ്യ. ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൭. ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അചേലകോ ഹോതി മുത്താചാരോ ഹത്ഥാപലേഖനോ [ഹത്ഥാവലേഖനോ (സ്യാ. കം.)] നഏഹിഭദ്ദന്തികോ നതിട്ഠഭദ്ദന്തികോ [നഏഹിഭദന്തികോ, നതിട്ഠഭദന്തികോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; നാഭിഹടം ന ഉദ്ദിസ്സകതം ന നിമന്തനം സാദിയതി; സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ന കളോപിമുഖാ [ഖളോപിമുഖോ (സീ.)] പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ന ഏളകമന്തരം ന ദണ്ഡമന്തരം ന മുസലമന്തരം ന ദ്വിന്നം ഭുഞ്ജമാനാനം ന ഗബ്ഭിനിയാ ന പായമാനായ ന പുരിസന്തരഗതായ ന സങ്കിത്തീസു ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി ന യത്ഥ മക്ഖികാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീ; ന മച്ഛം ന മംസം ന സുരം ന മേരയം ന ഥുസോദകം പിവതി. സോ ഏകാഗാരികോ വാ ഹോതി ഏകാലോപികോ, ദ്വാഗാരികോ വാ ഹോതി ദ്വാലോപികോ…പേ… സത്താഗാരികോ വാ ഹോതി സത്താലോപികോ; ഏകിസ്സാപി ദത്തിയാ യാപേതി, ദ്വീഹിപി ദത്തീഹി യാപേതി…പേ… സത്തഹിപി ദത്തീഹി യാപേതി; ഏകാഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി, ദ്വീഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി…പേ… സത്താഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി – ഇതി ഏവരൂപം അഡ്ഢമാസികം പരിയായഭത്തഭോജനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. സോ സാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, സാമാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, നീവാരഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ദദ്ദുലഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ഹടഭക്ഖോ വാ ഹോതി, കണഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ആചാമഭക്ഖോ വാ ഹോതി, പിഞ്ഞാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, തിണഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ഗോമയഭക്ഖോ വാ ഹോതി; വനമൂലഫലാഹാരോ യാപേതി പവത്തഫലഭോജീ. സോ സാണാനിപി ധാരേതി, മസാണാനിപി ധാരേതി, ഛവദുസ്സാനിപി ധാരേതി, പംസുകൂലാനിപി ധാരേതി, തിരീടാനിപി ധാരേതി, അജിനമ്പി ധാരേതി, അജിനക്ഖിപമ്പി ധാരേതി, കുസചീരമ്പി ധാരേതി, വാകചീരമ്പി ധാരേതി, ഫലകചീരമ്പി ധാരേതി, കേസകമ്ബലമ്പി ധാരേതി, വാളകമ്ബലമ്പി ധാരേതി, ഉലൂകപക്ഖമ്പി ധാരേതി; കേസമസ്സുലോചകോപി ഹോതി, കേസമസ്സുലോചനാനുയോഗമനുയുത്തോ, ഉബ്ഭട്ഠകോപി ഹോതി ആസനപടിക്ഖിത്തോ, ഉക്കുടികോപി ഹോതി ഉക്കുടികപ്പധാനമനുയുത്തോ, കണ്ടകാപസ്സയികോപി ഹോതി കണ്ടകാപസ്സയേ സേയ്യം കപ്പേതി [പസ്സ മ. നി. ൧.൧൫൫ മഹാസീഹനാദസുത്തേ]; സായതതിയകമ്പി ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി – ഇതി ഏവരൂപം അനേകവിഹിതം കായസ്സ ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

൮. ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഓരബ്ഭികോ ഹോതി സൂകരികോ സാകുണികോ മാഗവികോ ലുദ്ദോ മച്ഛഘാതകോ ചോരോ ചോരഘാതകോ ഗോഘാതകോ ബന്ധനാഗാരികോ യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി കുരൂരകമ്മന്താ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

൯. ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ രാജാ വാ ഹോതി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ ബ്രാഹ്മണോ വാ മഹാസാലോ. സോ പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സ നവം സന്ഥാഗാരം [സന്ധാഗാരം (ടീകാ)] കാരാപേത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ ഖരാജിനം നിവാസേത്വാ സപ്പിതേലേന കായം അബ്ഭഞ്ജിത്വാ മഗവിസാണേന പിട്ഠിം കണ്ഡുവമാനോ നവം സന്ഥാഗാരം പവിസതി സദ്ധിം മഹേസിയാ ബ്രാഹ്മണേന ച പുരോഹിതേന. സോ തത്ഥ അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ ഹരിതുപലിത്തായ സേയ്യം കപ്പേതി. ഏകിസ്സായ ഗാവിയാ സരൂപവച്ഛായ യം ഏകസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന രാജാ യാപേതി, യം ദുതിയസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന മഹേസീ യാപേതി, യം തതിയസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന ബ്രാഹ്മണോ പുരോഹിതോ യാപേതി, യം ചതുത്ഥസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന അഗ്ഗിം ജുഹതി, അവസേസേന വച്ഛകോ യാപേതി. സോ ഏവമാഹ – ‘ഏത്തകാ ഉസഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരിയോ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ അജാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ ഉരബ്ഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, (ഏത്തകാ അസ്സാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ) [( ) നത്ഥി സീ. പീ. പോത്ഥകേസു], ഏത്തകാ രുക്ഖാ ഛിജ്ജന്തു യൂപത്ഥായ, ഏത്തകാ ദബ്ഭാ ലൂയന്തു ബരിഹിസത്ഥായാ’തി [പരിഹിം സത്ഥായ (ക.)]. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

൧൦. ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ, മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ, കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി.

൧൧. ‘‘സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ, ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ – ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി, ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ; നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി; മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി; ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി; ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി; ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി; കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി; തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി; ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ [സാവിയോഗാ (സ്യാ. കം. ക.) സാചി കുടിലപരിയായോ] പടിവിരതോ ഹോതി; ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൩ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ].

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി, സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി, സപത്തഭാരോവ ഡേതി; ഏവമേവ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി, സമാദായേവ പക്കമതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി.

൧൨. ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

൧൩. ‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, (ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ,) [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൯൬ ചൂളഹത്ഥിപദോപമേ] ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി, ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഥീനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥീനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥീനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി; വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.

‘‘സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

൧൪. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ – ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

൧൫. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

൧൬. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ അത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

കന്ദരകസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. അട്ഠകനാഗരസുത്തം

൧൭. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ വേസാലിയം വിഹരതി ബേലുവഗാമകേ [വേളുവഗാമകേ (സ്യാ. കം. ക.)]. തേന ഖോ പന സമയേന ദസമോ ഗഹപതി അട്ഠകനാഗരോ പാടലിപുത്തം അനുപ്പത്തോ ഹോതി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ ദസമോ ഗഹപതി അട്ഠകനാഗരോ യേന കുക്കുടാരാമോ യേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദസമോ ഗഹപതി അട്ഠകനാഗരോ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കഹം നു ഖോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതരഹി വിഹരതി? ദസ്സനകാമാ ഹി മയം തം ആയസ്മന്തം ആനന്ദ’’ന്തി. ‘‘ഏസോ, ഗഹപതി, ആയസ്മാ ആനന്ദോ വേസാലിയം വിഹരതി ബേലുവഗാമകേ’’തി. അഥ ഖോ ദസമോ ഗഹപതി അട്ഠകനാഗരോ പാടലിപുത്തേ തം കരണീയം തീരേത്വാ യേന വേസാലീ യേന ബേലുവഗാമകോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൧൮. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദസമോ ഗഹപതി അട്ഠകനാഗരോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ ആനന്ദ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തഞ്ചേവ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ ച ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തഞ്ച അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതീ’’തി?

‘‘അത്ഥി ഖോ, ഗഹപതി, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തഞ്ചേവ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ ച ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തഞ്ച അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതീ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തഞ്ചേവ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ ച ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തഞ്ച അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതീ’’തി?

൧൯. ‘‘ഇധ, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഇദമ്പി പഠമം ഝാനം അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം. യം ഖോ പന കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം തദനിച്ചം നിരോധധമ്മ’ന്തി പജാനാതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതി. നോ ചേ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതി, തേനേവ ധമ്മരാഗേന തായ ധമ്മനന്ദിയാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, ഗഹപതി, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തഞ്ചേവ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ ച ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തഞ്ച അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

൨൦. ‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഇദമ്പി ഖോ ദുതിയം ഝാനം അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഇദമ്പി ഖോ തതിയം ഝാനം അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം…പേ… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ …പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘ഇദമ്പി ഖോ ചതുത്ഥം ഝാനം അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം [ചതുത്ഥിം (സീ. പീ.)]. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സീ. സ്യാ. പീ.), അബ്യാപജ്ജേന (ക.) അങ്ഗുത്തരതികനിപാതടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയമ്പി ഖോ മേത്താചേതോവിമുത്തി അഭിസങ്ഖതാ അഭിസഞ്ചേതയിതാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം തദനിച്ചം നിരോധധമ്മ’ന്തി പജാനാതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ…പേ… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയമ്പി ഖോ ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി അഭിസങ്ഖതാ അഭിസഞ്ചേതയിതാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം തദനിച്ചം നിരോധധമ്മ’ന്തി പജാനാതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയമ്പി ഖോ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി അഭിസങ്ഖതാ അഭിസഞ്ചേതയിതാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം തദനിച്ചം നിരോധധമ്മ’ന്തി പജാനാതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ…പേ… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയമ്പി ഖോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തി അഭിസങ്ഖതാ അഭിസഞ്ചേതയിതാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം തദനിച്ചം നിരോധധമ്മ’ന്തി പജാനാതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ…പേ… അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതി.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അയമ്പി ഖോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി അഭിസങ്ഖതാ അഭിസഞ്ചേതയിതാ. യം ഖോ പന കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖതം അഭിസഞ്ചേതയിതം തദനിച്ചം നിരോധധമ്മ’ന്തി പജാനാതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതി. നോ ചേ ആസവാനം ഖയം പാപുണാതി, തേനേവ ധമ്മരാഗേന തായ ധമ്മനന്ദിയാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. അയമ്പി ഖോ, ഗഹപതി, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിമുത്തഞ്ചേവ ചിത്തം വിമുച്ചതി, അപരിക്ഖീണാ ച ആസവാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, അനനുപ്പത്തഞ്ച അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം അനുപാപുണാതീ’’തി.

൨൧. ഏവം വുത്തേ, ദസമോ ഗഹപതി അട്ഠകനാഗരോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ ആനന്ദ, പുരിസോ ഏകംവ നിധിമുഖം ഗവേസന്തോ സകിദേവ ഏകാദസ നിധിമുഖാനി അധിഗച്ഛേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഏകം അമതദ്വാരം ഗവേസന്തോ സകിദേവ [സകിം ദേവ (ക.)] ഏകാദസ അമതദ്വാരാനി അലത്ഥം ഭാവനായ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, പുരിസസ്സ അഗാരം ഏകാദസദ്വാരം, സോ തസ്മിം അഗാരേ ആദിത്തേ ഏകമേകേനപി ദ്വാരേന സക്കുണേയ്യ അത്താനം സോത്ഥിം കാതും; ഏവമേവ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഇമേസം ഏകാദസന്നം അമതദ്വാരാനം ഏകമേകേനപി അമതദ്വാരേന സക്കുണിസ്സാമി അത്താനം സോത്ഥിം കാതും. ഇമേഹി നാമ, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ആചരിയസ്സ ആചരിയധനം പരിയേസിസ്സന്തി, കിമങ്ഗം [കിം (സീ. പീ.)] പനാഹം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പൂജം ന കരിസ്സാമീ’’തി! അഥ ഖോ ദസമോ ഗഹപതി അട്ഠകനാഗരോ പാടലിപുത്തകഞ്ച വേസാലികഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി, ഏകമേകഞ്ച ഭിക്ഖും പച്ചേകം ദുസ്സയുഗേന അച്ഛാദേസി, ആയസ്മന്തഞ്ച ആനന്ദം തിചീവരേന അച്ഛാദേസി, ആയസ്മതോ ച ആനന്ദസ്സ പഞ്ചസതവിഹാരം കാരാപേസീതി.

അട്ഠകനാഗരസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. സേഖസുത്തം

൨൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന കാപിലവത്ഥവാനം [കപിലവത്ഥുവാസീനം (ക.)] സക്യാനം നവം സന്ഥാഗാരം അചിരകാരിതം ഹോതി അനജ്ഝാവുട്ഠം [അനജ്ഝാവുത്ഥം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേന. അഥ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം നവം സന്ഥാഗാരം അചിരകാരിതം [അചിരകാരിതം ഹോതി (സ്യാ. കം. ക.)] അനജ്ഝാവുട്ഠം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേന. തം, ഭന്തേ, ഭഗവാ പഠമം പരിഭുഞ്ജതു. ഭഗവതാ പഠമം പരിഭുത്തം പച്ഛാ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തി. തദസ്സ കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന നവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥാഗാരം [സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥതം (ക.)] സന്ഥരിത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ ഉദകമണികം ഉപട്ഠപേത്വാ തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥതം, ഭന്തേ, സന്ഥാഗാരം, ആസനാനി പഞ്ഞത്താനി, ഉദകമണികോ ഉപട്ഠാപിതോ, തേലപ്പദീപോ ആരോപിതോ. യസ്സദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ഥാഗാരം പവിസിത്വാ മജ്ഝിമം ഥമ്ഭം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ഥാഗാരം പവിസിത്വാ പച്ഛിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി, ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. കാപിലവത്ഥവാപി ഖോ സക്യാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ സന്ഥാഗാരം പവിസിത്വാ പുരത്ഥിമം ഭിത്തിം നിസ്സായ പച്ഛിമാഭിമുഖാ നിസീദിംസു, ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ കാപിലവത്ഥവേ സക്യേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘പടിഭാതു തം, ആനന്ദ, കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം സേഖോ പാടിപദോ [പടിപദോ (സ്യാ. കം. ക.)]. പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി; തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി, പാദേ പാദം അച്ചാധായ, സതോ സമ്പജാനോ, ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ.

൨൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ മഹാനാമം സക്കം ആമന്തേസി – ‘‘ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി, സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ.

൨൪. ‘‘കഥഞ്ച, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ഏവം ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ; യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ. ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. ഏവം ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ മജ്ഝിമം യാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി, പാദേ പാദം അച്ചാധായ, സതോ സമ്പജാനോ, ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസി കരിത്വാ, രത്തിയാ പച്ഛിമം യാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. ഏവം ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി.

൨൫. ‘‘കഥഞ്ച, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ഹിരിമാ ഹോതി, ഹിരീയതി കായദുച്ചരിതേന വചീദുച്ചരിതേന മനോദുച്ചരിതേന, ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. ഓത്തപ്പീ ഹോതി, ഓത്തപ്പതി കായദുച്ചരിതേന വചീദുച്ചരിതേന മനോദുച്ചരിതേന, ഓത്തപ്പതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ [ബഹൂ സുതാ (?)] ഹോന്തി ധാതാ [ധതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. സതിമാ ഹോതി, പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതോ, ചിരകതമ്പി ചിരഭാസിതമ്പി സരിതാ അനുസ്സരിതാ. പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ, അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. ഏവം ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

൨൬. ‘‘കഥഞ്ച, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ? ഇധ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ.

൨൭. ‘‘യതോ ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഏവം സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, ഏവം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഏവം ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ഏവം ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി, ഏവം സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ഏവം ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സേഖോ പാടിപദോ അപുച്ചണ്ഡതായ സമാപന്നോ, ഭബ്ബോ അഭിനിബ്ഭിദായ, ഭബ്ബോ സമ്ബോധായ, ഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ. സേയ്യഥാപി, മഹാനാമ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാ താനാസ്സു കുക്കുടിയാ സമ്മാ അധിസയിതാനി സമ്മാ പരിസേദിതാനി സമ്മാ പരിഭാവിതാനി, കിഞ്ചാപി തസ്സാ കുക്കുടിയാ ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ – ‘അഹോ വതിമേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജേയ്യു’ന്തി, അഥ ഖോ ഭബ്ബാവ തേ കുക്കുടപോതകാ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതും. ഏവമേവ ഖോ, മഹാനാമ, യതോ അരിയസാവകോ ഏവം സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, ഏവം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഏവം ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ഏവം ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി, ഏവം സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ഏവം ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സേഖോ പാടിപദോ അപുച്ചണ്ഡതായ സമാപന്നോ, ഭബ്ബോ അഭിനിബ്ഭിദായ, ഭബ്ബോ സമ്ബോധായ, ഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ.

൨൮. ‘‘സ ഖോ സോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഇമംയേവ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ആഗമ്മ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, അയമസ്സ പഠമാഭിനിബ്ഭിദാ ഹോതി കുക്കുടച്ഛാപകസ്സേവ അണ്ഡകോസമ്ഹാ.

‘‘സ ഖോ സോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഇമംയേ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ആഗമ്മ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി, അയമസ്സ ദുതിയാഭിനിബ്ഭിദാ ഹോതി കുക്കുടച്ഛാപകസ്സേവ അണ്ഡകോസമ്ഹാ.

‘‘സ ഖോ സോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഇമംയേവ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ആഗമ്മ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അയമസ്സ തതിയാഭിനിബ്ഭിദാ ഹോതി കുക്കുടച്ഛാപകസ്സേവ അണ്ഡകോസമ്ഹാ.

൨൯. ‘‘യമ്പി [യമ്പി ഖോ (ക.)], മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സീലസമ്പന്നോ ഹോതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം; യമ്പി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം; യമ്പി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ഹോതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം; യമ്പി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ ഹോതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം; യമ്പി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം; യമ്പി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം.

‘‘യഞ്ച ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി വിജ്ജായ; യമ്പി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി വിജ്ജായ. യമ്പി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി വിജ്ജായ.

‘‘അയം വുച്ചതി, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ വിജ്ജാസമ്പന്നോ ഇതിപി ചരണസമ്പന്നോ ഇതിപി വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ ഇതിപി.

൩൦. ‘‘ബ്രഹ്മുനാപേസാ, മഹാനാമ, സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ ഭാസിതാ –

‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം, യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’തി.

‘‘സാ ഖോ പനേസാ, മഹാനാമ, ബ്രഹ്മുനാ സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ സുഗീതാ നോ ദുഗ്ഗീതാ, സുഭാസിതാ നോ ദുബ്ഭാസിതാ, അത്ഥസംഹിതാ നോ അനത്ഥസംഹിതാ, അനുമതാ ഭഗവതാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉട്ഠഹിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘സാധു സാധു, ആനന്ദ, സാധു ഖോ ത്വം, ആനന്ദ, കാപിലവത്ഥവാനം സക്യാനം സേഖം പാടിപദം അഭാസീ’’തി.

ഇദമവോചായസ്മാ ആനന്ദോ. സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസി. അത്തമനാ കാപിലവത്ഥവാ സക്യാ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

സേഖസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. പോതലിയസുത്തം

൩൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ അങ്ഗുത്തരാപേസു വിഹരതി ആപണം നാമ അങ്ഗുത്തരാപാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ആപണം പിണ്ഡായ പാവിസി. ആപണേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേനഞ്ഞതരോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായ. തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ [അജ്ഝോഗഹേത്വാ (സീ. സ്യാ. കം.), അജ്ഝോഗാഹിത്വാ (പീ. ക.)] അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. പോതലിയോപി ഖോ ഗഹപതി സമ്പന്നനിവാസനപാവുരണോ [പാപുരണോ (സീ. സ്യാ. കം.)] ഛത്തുപാഹനാഹി [ഛത്തുപാഹനോ (ക.)] ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന സോ വനസണ്ഡോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ പോതലിയം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ആസനാനി; സചേ ആകങ്ഖസി നിസീദാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, പോതലിയോ ഗഹപതി ‘‘ഗഹപതിവാദേന മം സമണോ ഗോതമോ സമുദാചരതീ’’തി കുപിതോ അനത്തമനോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ പോതലിയം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ, ഗഹപതി, ആസനാനി; സചേ ആകങ്ഖസി നിസീദാ’’തി. ‘‘ഏവം വുത്തേ, പോതലിയോ ഗഹപതി ഗഹപതിവാദേന മം സമണോ ഗോതമോ സമുദാചരതീ’’തി കുപിതോ അനത്തമനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘തയിദം, ഭോ ഗോതമ, നച്ഛന്നം, തയിദം നപ്പതിരൂപം, യം മം ത്വം ഗഹപതിവാദേന സമുദാചരസീ’’തി. ‘‘തേ ഹി തേ, ഗഹപതി, ആകാരാ, തേ ലിങ്ഗാ, തേ നിമിത്താ യഥാ തം ഗഹപതിസ്സാ’’തി. ‘‘തഥാ ഹി പന മേ, ഭോ ഗോതമ, സബ്ബേ കമ്മന്താ പടിക്ഖിത്താ, സബ്ബേ വോഹാരാ സമുച്ഛിന്നാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തേ, ഗഹപതി, സബ്ബേ കമ്മന്താ പടിക്ഖിത്താ, സബ്ബേ വോഹാരാ സമുച്ഛിന്നാ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, ഭോ ഗോതമ, യം അഹോസി ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ രജതം വാ ജാതരൂപം വാ സബ്ബം തം പുത്താനം ദായജ്ജം നിയ്യാതം, തത്ഥാഹം അനോവാദീ അനുപവാദീ ഘാസച്ഛാദനപരമോ വിഹരാമി. ഏവം ഖോ മേ [ഏവഞ്ച മേ (സ്യാ.), ഏവം മേ (ക.)], ഭോ ഗോതമ, സബ്ബേ കമ്മന്താ പടിക്ഖിത്താ, സബ്ബേ വോഹാരാ സമുച്ഛിന്നാ’’തി. ‘‘അഞ്ഞഥാ ഖോ ത്വം, ഗഹപതി, വോഹാരസമുച്ഛേദം വദസി, അഞ്ഞഥാ ച പന അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതീ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതി? സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതി, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ പോതലിയോ ഗഹപതി ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

൩൨. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠ ഖോ ഇമേ, ഗഹപതി, ധമ്മാ അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദായ സംവത്തന്തി. കതമേ അട്ഠ? അപാണാതിപാതം നിസ്സായ പാണാതിപാതോ പഹാതബ്ബോ; ദിന്നാദാനം നിസ്സായ അദിന്നാദാനം പഹാതബ്ബം; സച്ചവാചം [സച്ചം വാചം (സ്യാ.)] നിസ്സായ മുസാവാദോ പഹാതബ്ബോ; അപിസുണം വാചം നിസ്സായ പിസുണാ വാചാ പഹാതബ്ബാ; അഗിദ്ധിലോഭം നിസ്സായ ഗിദ്ധിലോഭോ പഹാതബ്ബോ; അനിന്ദാരോസം നിസ്സായ നിന്ദാരോസോ പഹാതബ്ബോ; അക്കോധൂപായാസം നിസ്സായ കോധൂപായാസോ പഹാതബ്ബോ; അനതിമാനം നിസ്സായ അതിമാനോ പഹാതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതി, അട്ഠ ധമ്മാ സംഖിത്തേന വുത്താ, വിത്ഥാരേന അവിഭത്താ, അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദായ സംവത്തന്തീ’’തി. ‘‘യേ മേ [യേ മേ പന (സ്യാ. ക.)], ഭന്തേ, ഭഗവതാ അട്ഠ ധമ്മാ സംഖിത്തേന വുത്താ, വിത്ഥാരേന അവിഭത്താ, അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദായ സംവത്തന്തി, സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമേ അട്ഠ ധമ്മേ വിത്ഥാരേന [വിത്ഥാരേത്വാ (ക.)] വിഭജതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതി, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ പോതലിയോ ഗഹപതി ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൩൩. ‘‘‘അപാണാതിപാതം നിസ്സായ പാണാതിപാതോ പഹാതബ്ബോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു പാണാതിപാതീ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ [അഹഞ്ചേ (?)] ഖോ പന പാണാതിപാതീ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ പാണാതിപാതപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ [അനുവിച്ച വിഞ്ഞൂ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഗരഹേയ്യും പാണാതിപാതപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ പാണാതിപാതപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം പാണാതിപാതോ. യേ ച പാണാതിപാതപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘അപാണാതിപാതം നിസ്സായ പാണാതിപാതോ പഹാതബ്ബോ’തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൪. ‘‘‘ദിന്നാദാനം നിസ്സായ അദിന്നാദാനം പഹാതബ്ബ’ന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു അദിന്നാദായീ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അദിന്നാദായീ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ അദിന്നാദാനപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും അദിന്നാദാനപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ അദിന്നാദാനപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം അദിന്നാദാനം. യേ ച അദിന്നാദാനപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘ദിന്നാദാനം നിസ്സായ അദിന്നാദാനം പഹാതബ്ബ’ന്തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൫. ‘‘‘സച്ചവാചം നിസ്സായ മുസാവാദോ പഹാതബ്ബോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു മുസാവാദീ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന മുസാവാദീ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ മുസാവാദപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും മുസാവാദപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ മുസാവാദപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം മുസാവാദോ. യേ ച മുസാവാദപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, മുസാവാദാ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘സച്ചവാചം നിസ്സായ മുസാവാദോ പഹാതബ്ബോ’തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൬. ‘‘‘അപിസുണം വാചം നിസ്സായ പിസുണാ വാചാ പഹാതബ്ബാ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു പിസുണവാചോ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന പിസുണവാചോ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ പിസുണവാചാപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും പിസുണവാചാപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ പിസുണവാചാപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം പിസുണാ വാചാ. യേ ച പിസുണവാചാപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, പിസുണായ വാചായ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘അപിസുണം വാചം നിസ്സായ പിസുണാ വാചാ പഹാതബ്ബാ’തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൭. ‘‘‘അഗിദ്ധിലോഭം നിസ്സായ ഗിദ്ധിലോഭോ പഹാതബ്ബോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു ഗിദ്ധിലോഭീ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിദ്ധിലോഭീ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ ഗിദ്ധിലോഭപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും ഗിദ്ധിലോഭപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ ഗിദ്ധിലോഭപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം ഗിദ്ധിലോഭോ. യേ ച ഗിദ്ധിലോഭപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, ഗിദ്ധിലോഭാ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘അഗിദ്ധിലോഭം നിസ്സായ ഗിദ്ധിലോഭോ പഹാതബ്ബോ’തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൮. ‘‘‘അനിന്ദാരോസം നിസ്സായ നിന്ദാരോസോ പഹാതബ്ബോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു നിന്ദാരോസീ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന നിന്ദാരോസീ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ നിന്ദാരോസപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും നിന്ദാരോസപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ നിന്ദാരോസപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം നിന്ദാരോസോ. യേ ച നിന്ദാരോസപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, അനിന്ദാരോസിസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘അനിന്ദാരോസം നിസ്സായ നിന്ദാരോസോ പഹാതബ്ബോ’തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൩൯. ‘‘‘അക്കോധൂപായാസം നിസ്സായ കോധൂപായാസോ പഹാതബ്ബോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു കോധൂപായാസീ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന കോധൂപായാസീ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ കോധൂപായാസപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും കോധൂപായാസപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ കോധൂപായാസപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം കോധൂപായാസോ. യേ ച കോധൂപായാസപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, അക്കോധൂപായാസിസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘അക്കോധൂപായാസം നിസ്സായ കോധൂപായാസോ പഹാതബ്ബോ’തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൪൦. ‘‘‘അനതിമാനം നിസ്സായ അതിമാനോ പഹാതബ്ബോ’തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യേസം ഖോ അഹം സംയോജനാനം ഹേതു അതിമാനീ അസ്സം, തേസാഹം സംയോജനാനം പഹാനായ സമുച്ഛേദായ പടിപന്നോ. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അതിമാനീ അസ്സം, അത്താപി മം ഉപവദേയ്യ അതിമാനപച്ചയാ, അനുവിച്ചാപി മം വിഞ്ഞൂ ഗരഹേയ്യും അതിമാനപച്ചയാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ അതിമാനപച്ചയാ. ഏതദേവ ഖോ പന സംയോജനം ഏതം നീവരണം യദിദം അതിമാനോ. യേ ച അതിമാനപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, അനതിമാനിസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി’. ‘അനതിമാനം നിസ്സായ അതിമാനോ പഹാതബ്ബോ’തി – ഇതി യന്തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

൪൧. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഗഹപതി, അട്ഠ ധമ്മാ സംഖിത്തേന വുത്താ, വിത്ഥാരേന വിഭത്താ [അവിഭത്താ (സ്യാ. ക.)], യേ അരിയസ്സ വിനയേ വോഹാരസമുച്ഛേദായ സംവത്തന്തി; ന ത്വേവ താവ അരിയസ്സ വിനയേ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതീ’’തി.

‘‘യഥാ കഥം പന, ഭന്തേ, അരിയസ്സ വിനയേ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതി? സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതി, സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ പോതലിയോ ഗഹപതി ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

കാമാദീനവകഥാ

൪൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, കുക്കുരോ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോ ഗോഘാതകസൂനം പച്ചുപട്ഠിതോ അസ്സ. തമേനം ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം ഉപസുമ്ഭേയ്യ [ഉപച്ഛുഭേയ്യ (സീ. പീ.), ഉപച്ഛൂഭേയ്യ (സ്യാ. കം.), ഉപച്ചുമ്ഭേയ്യ (ക.)]. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അപി നു ഖോ സോ കുക്കുരോ അമും അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം പലേഹന്തോ ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യം പടിവിനേയ്യാ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’?

‘‘അദുഞ്ഹി, ഭന്തേ, അട്ഠികങ്കലം സുനിക്കന്തം നിക്കന്തം നിമ്മംസം ലോഹിതമക്ഖിതം. യാവദേവ പന സോ കുക്കുരോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാതി. ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ [ബഹൂപായാസാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ, യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസൂപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി.

൪൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, ഗിജ്ഝോ വാ കങ്കോ വാ കുലലോ വാ മംസപേസിം ആദായ ഉഡ്ഡീയേയ്യ [ഉഡ്ഡയേയ്യ (സ്യാ. പീ.)]. തമേനം ഗിജ്ഝാപി കങ്കാപി കുലലാപി അനുപതിത്വാ അനുപതിത്വാ വിതച്ഛേയ്യും വിസ്സജ്ജേയ്യും [വിരാജേയ്യും (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, സചേ സോ ഗിജ്ഝോ വാ കങ്കോ വാ കുലലോ വാ തം മംസപേസിം ന ഖിപ്പമേവ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘മംസപേസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസൂപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി.

൪൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ ആദിത്തം തിണുക്കം ആദായ പടിവാതം ഗച്ഛേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, സചേ സോ പുരിസോ തം ആദിത്തം തിണുക്കം ന ഖിപ്പമേവ പടിനിസ്സജ്ജേയ്യ തസ്സ സാ ആദിത്താ തിണുക്കാ ഹത്ഥം വാ ദഹേയ്യ ബാഹും വാ ദഹേയ്യ അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗം [ദഹേയ്യ. അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗ (സീ. പീ.)] ദഹേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘തിണുക്കൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി.

൪൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, അങ്ഗാരകാസു സാധികപോരിസാ, പൂരാ അങ്ഗാരാനം വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടിക്കൂലോ. തമേനം ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അപി നു സോ പുരിസോ ഇതിചിതിചേവ കായം സന്നാമേയ്യാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’?

‘‘വിദിതഞ്ഹി, ഭന്തേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ഇമഞ്ചാഹം അങ്ഗാരകാസും പപതിസ്സാമി, തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛിസ്സാമി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി.

൪൬. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ സുപിനകം പസ്സേയ്യ ആരാമരാമണേയ്യകം വനരാമണേയ്യകം ഭൂമിരാമണേയ്യകം പോക്ഖരണിരാമണേയ്യകം. സോ പടിബുദ്ധോ ന കിഞ്ചി പടിപസ്സേയ്യ [പസ്സേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സുപിനകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി.

൪൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, പുരിസോ യാചിതകം ഭോഗം യാചിത്വാ യാനം വാ [യാനം (സ്യാ. കം. പീ.)] പോരിസേയ്യം [പോരോസേയ്യം (സീ. പീ. ക.), ഓരോപേയ്യ (സ്യാ. കം.)] പവരമണികുണ്ഡലം. സോ തേഹി യാചിതകേഹി ഭോഗേഹി പുരക്ഖതോ പരിവുതോ അന്തരാപണം പടിപജ്ജേയ്യ. തമേനം ജനോ ദിസ്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘ഭോഗീ വത, ഭോ, പുരിസോ, ഏവം കിര ഭോഗിനോ ഭോഗാനി ഭുഞ്ജന്തീ’തി. തമേനം സാമികാ യത്ഥ യത്ഥേവ പസ്സേയ്യും തത്ഥ തത്ഥേവ സാനി ഹരേയ്യും. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അലം നു ഖോ തസ്സ പുരിസസ്സ അഞ്ഞഥത്തായാ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’?

‘‘സാമിനോ ഹി, ഭന്തേ, സാനി ഹരന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാചിതകൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി…പേ… തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി.

൪൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഗഹപതി, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ തിബ്ബോ വനസണ്ഡോ. തത്രസ്സ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ [ഉപ്പന്നഫലോ (സ്യാ.)] ച, ന ചസ്സു കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഫലത്ഥികോ ഫലഗവേസീ ഫലപരിയേസനം ചരമാനോ. സോ തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തം രുക്ഖം പസ്സേയ്യ സമ്പന്നഫലഞ്ച ഉപപന്നഫലഞ്ച. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം ഖോ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച, നത്ഥി ച കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി. ജാനാമി ഖോ പനാഹം രുക്ഖം ആരോഹിതും [ആരുഹിതും (സീ.)]. യംനൂനാഹം ഇമം രുക്ഖം ആരോഹിത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യം ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ’ന്തി. സോ തം രുക്ഖം ആരോഹിത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യ ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഫലത്ഥികോ ഫലഗവേസീ ഫലപരിയേസനം ചരമാനോ തിണ്ഹം കുഠാരിം [കുധാരിം (സ്യാ. കം. ക.)] ആദായ. സോ തം വനസണ്ഡം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ തം രുക്ഖം പസ്സേയ്യ സമ്പന്നഫലഞ്ച ഉപപന്നഫലഞ്ച. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം ഖോ രുക്ഖോ സമ്പന്നഫലോ ച ഉപപന്നഫലോ ച, നത്ഥി ച കാനിചി ഫലാനി ഭൂമിയം പതിതാനി. ന ഖോ പനാഹം ജാനാമി രുക്ഖം ആരോഹിതും. യംനൂനാഹം ഇമം രുക്ഖം മൂലതോ ഛേത്വാ യാവദത്ഥഞ്ച ഖാദേയ്യം ഉച്ഛങ്ഗഞ്ച പൂരേയ്യ’ന്തി. സോ തം രുക്ഖം മൂലതോവ ഛിന്ദേയ്യ. തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, അമുകോ [അസു (സീ. പീ.)] യോ സോ പുരിസോ പഠമം രുക്ഖം ആരൂള്ഹോ സചേ സോ ന ഖിപ്പമേവ ഓരോഹേയ്യ തസ്സ സോ രുക്ഖോ പപതന്തോ ഹത്ഥം വാ ഭഞ്ജേയ്യ പാദം വാ ഭഞ്ജേയ്യ അഞ്ഞതരം വാ അഞ്ഞതരം വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ഭഞ്ജേയ്യ, സോ തതോനിദാനം മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’തി. ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ യായം ഉപേക്ഖാ നാനത്താ നാനത്തസിതാ തം അഭിനിവജ്ജേത്വാ യായം ഉപേക്ഖാ ഏകത്താ ഏകത്തസിതാ യത്ഥ സബ്ബസോ ലോകാമിസൂപാദാനാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി തമേവൂപേക്ഖം ഭാവേതി.

൪൯. ‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇമംയേവ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ആഗമ്മ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇമംയേവ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ആഗമ്മ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഇമംയേവ അനുത്തരം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ആഗമ്മ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസ്സ വിനയേ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതി.

൫൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, യഥാ അരിയസ്സ വിനയേ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം വോഹാരസമുച്ഛേദോ ഹോതി, അപി നു ത്വം ഏവരൂപം വോഹാരസമുച്ഛേദം അത്തനി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘കോ ചാഹം, ഭന്തേ, കോ ച അരിയസ്സ വിനയേ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം വോഹാരസമുച്ഛേദോ! ആരകാ അഹം, ഭന്തേ, അരിയസ്സ വിനയേ സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം വോഹാരസമുച്ഛേദാ. മയഞ്ഹി, ഭന്തേ, പുബ്ബേ അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ അനാജാനീയേവ സമാനേ ആജാനീയാതി അമഞ്ഞിമ്ഹ, അനാജാനീയേവ സമാനേ ആജാനീയഭോജനം ഭോജിമ്ഹ, അനാജാനീയേവ സമാനേ ആജാനീയഠാനേ ഠപിമ്ഹ; ഭിക്ഖൂ പന മയം, ഭന്തേ, ആജാനീയേവ സമാനേ അനാജാനീയാതി അമഞ്ഞിമ്ഹ, ആജാനീയേവ സമാനേ അനാജാനീയഭോജനം ഭോജിമ്ഹ, ആജാനീയേവ സമാനേ അനാജാനീയഠാനേ ഠപിമ്ഹ; ഇദാനി പന മയം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയേ പരിബ്ബാജകേ അനാജാനീയേവ സമാനേ അനാജാനീയാതി ജാനിസ്സാമ, അനാജാനീയേവ സമാനേ അനാജാനീയഭോജനം ഭോജേസ്സാമ, അനാജാനീയേവ സമാനേ അനാജാനീയഠാനേ ഠപേസ്സാമ. ഭിക്ഖൂ പന മയം, ഭന്തേ, ആജാനീയേവ സമാനേ ആജാനീയാതി ജാനിസ്സാമ ആജാനീയേവ സമാനേ ആജാനീയഭോജനം ഭോജേസ്സാമ, ആജാനീയേവ സമാനേ ആജാനീയഠാനേ ഠപേസ്സാമ. അജനേസി വത മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സമണേസു സമണപ്പേമം, സമണേസു സമണപ്പസാദം, സമണേസു സമണഗാരവം. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

പോതലിയസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ജീവകസുത്തം

൫൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേ. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘സമണം ഗോതമം ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരഭന്തി [ആരമ്ഭന്തി (ക.)], തം സമണോ ഗോതമോ ജാനം ഉദ്ദിസ്സകതം [ഉദ്ദിസ്സകടം (സീ. പീ.)] മംസം പരിഭുഞ്ജതി പടിച്ചകമ്മ’ന്തി. യേ തേ, ഭന്തേ, ഏവമാഹംസു – ‘സമണം ഗോതമം ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരഭന്തി, തം സമണോ ഗോതമോ ജാനം ഉദ്ദിസ്സകതം മംസം പരിഭുഞ്ജതി പടിച്ചകമ്മ’ന്തി, കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വുത്തവാദിനോ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’’തി?

൫൨. ‘‘യേ തേ, ജീവക, ഏവമാഹംസു – ‘സമണം ഗോതമം ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരഭന്തി, തം സമണോ ഗോതമോ ജാനം ഉദ്ദിസ്സകതം മംസം പരിഭുഞ്ജതി പടിച്ചകമ്മ’ന്തി ന മേ തേ വുത്തവാദിനോ, അബ്ഭാചിക്ഖന്തി ച മം തേ അസതാ അഭൂതേന. തീഹി ഖോ അഹം, ജീവക, ഠാനേഹി മംസം അപരിഭോഗന്തി വദാമി. ദിട്ഠം, സുതം, പരിസങ്കിതം – ഇമേഹി ഖോ അഹം, ജീവക, തീഹി ഠാനേഹി മംസം അപരിഭോഗന്തി വദാമി. തീഹി ഖോ അഹം, ജീവക, ഠാനേഹി മംസം പരിഭോഗന്തി വദാമി. അദിട്ഠം, അസുതം, അപരിസങ്കിതം – ഇമേഹി ഖോ അഹം, ജീവക, തീഹി ഠാനേഹി മംസം പരിഭോഗന്തി വദാമി.

൫൩. ‘‘ഇധ, ജീവക, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. തമേനം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തേതി. ആകങ്ഖമാനോവ [ആകങ്ഖമാനോ (സ്യാ. കം.)], ജീവക, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി. സോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന തസ്സ ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദതി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന പിണ്ഡപാതേന പരിവിസതി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘സാധു വത മായം [മം + അയം = മായം] ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന പിണ്ഡപാതേന പരിവിസേയ്യാതി! അഹോ വത മായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപേന പണീതേന പിണ്ഡപാതേന പരിവിസേയ്യാ’തി – ഏവമ്പിസ്സ ന ഹോതി. സോ തം പിണ്ഡപാതം അഗഥിതോ [അഗധിതോ (സ്യാ. കം. ക.)] അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോപന്നോ [അനജ്ഝാപന്നോ (സ്യാ. കം. ക.)] ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ജീവക, അപി നു സോ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ അത്തബ്യാബാധായ വാ ചേതേതി, പരബ്യാബാധായ വാ ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായ വാ ചേതേതീ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘നനു സോ, ജീവക, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ അനവജ്ജംയേവ ആഹാരം ആഹാരേതീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ. സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘ബ്രഹ്മാ മേത്താവിഹാരീ’തി. തം മേ ഇദം, ഭന്തേ, ഭഗവാ സക്ഖിദിട്ഠോ; ഭഗവാ ഹി, ഭന്തേ, മേത്താവിഹാരീ’’തി. ‘‘യേന ഖോ, ജീവക, രാഗേന യേന ദോസേന യേന മോഹേന ബ്യാപാദവാ അസ്സ സോ രാഗോ സോ ദോസോ സോ മോഹോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ [അനഭാവകതോ (സീ. പീ.), അനഭാവംഗതോ (സ്യാ. കം.)] ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. സചേ ഖോ തേ, ജീവക, ഇദം സന്ധായ ഭാസിതം അനുജാനാമി തേ ഏത’’ന്തി. ‘‘ഏതദേവ ഖോ പന മേ, ഭന്തേ, സന്ധായ ഭാസിതം’’ [ഭാസിതന്തി (സ്യാ.)].

൫൪. ‘‘ഇധ, ജീവക, ഭിക്ഖു അഞ്ഞതരം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. സോ കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. തമേനം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സ്വാതനായ ഭത്തേന നിമന്തേതി. ആകങ്ഖമാനോവ, ജീവക, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി. സോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ നിവേസനം തേനുപസങ്കമതി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദതി. തമേനം സോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന പിണ്ഡപാതേന പരിവിസതി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘സാധു വത മായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ പണീതേന പിണ്ഡപാതേന പരിവിസേയ്യാതി! അഹോ വത മായം ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപേന പണീതേന പിണ്ഡപാതേന പരിവിസേയ്യാ’തി – ഏവമ്പിസ്സ ന ഹോതി. സോ തം പിണ്ഡപാതം അഗഥിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝോപന്നോ ആദീനവദസ്സാവീ നിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതി. തം കിം മഞ്ഞസി, ജീവക, അപി നു സോ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ അത്തബ്യാബാധായ വാ ചേതേതി, പരബ്യാബാധായ വാ ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായ വാ ചേതേതീ’’തി?

‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘നനു സോ, ജീവക, ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ അനവജ്ജംയേവ ആഹാരം ആഹാരേതീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭന്തേ. സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘ബ്രഹ്മാ ഉപേക്ഖാവിഹാരീ’തി. തം മേ ഇദം, ഭന്തേ, ഭഗവാ സക്ഖിദിട്ഠോ; ഭഗവാ ഹി, ഭന്തേ, ഉപേക്ഖാവിഹാരീ’’തി. ‘‘യേന ഖോ, ജീവക, രാഗേന യേന ദോസേന യേന മോഹേന വിഹേസവാ അസ്സ അരതിവാ അസ്സ പടിഘവാ അസ്സ സോ രാഗോ സോ ദോസോ സോ മോഹോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. സചേ ഖോ തേ, ജീവക, ഇദം സന്ധായ ഭാസിതം, അനുജാനാമി തേ ഏത’’ന്തി. ‘‘ഏതദേവ ഖോ പന മേ, ഭന്തേ, സന്ധായ ഭാസിതം’’.

൫൫. ‘‘യോ ഖോ, ജീവക, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരഭതി സോ പഞ്ചഹി ഠാനേഹി ബഹും അപുഞ്ഞം പസവതി. യമ്പി സോ, ഗഹപതി, ഏവമാഹ – ‘ഗച്ഛഥ, അമുകം നാമ പാണം ആനേഥാ’തി, ഇമിനാ പഠമേന ഠാനേന ബഹും അപുഞ്ഞം പസവതി. യമ്പി സോ പാണോ ഗലപ്പവേഠകേന [ഗലപ്പവേധകേന (ബഹൂസു)] ആനീയമാനോ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, ഇമിനാ ദുതിയേന ഠാനേന ബഹും അപുഞ്ഞം പസവതി. യമ്പി സോ ഏവമാഹ – ‘ഗച്ഛഥ ഇമം പാണം ആരഭഥാ’തി, ഇമിനാ തതിയേന ഠാനേന ബഹും അപുഞ്ഞം പസവതി. യമ്പി സോ പാണോ ആരഭിയമാനോ ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, ഇമിനാ ചതുത്ഥേന ഠാനേന ബഹും അപുഞ്ഞം പസവതി. യമ്പി സോ തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ അകപ്പിയേന ആസാദേതി, ഇമിനാ പഞ്ചമേന ഠാനേന ബഹും അപുഞ്ഞം പസവതി. യോ ഖോ, ജീവക, തഥാഗതം വാ തഥാഗതസാവകം വാ ഉദ്ദിസ്സ പാണം ആരഭതി സോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹി ബഹും അപുഞ്ഞം പസവതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! കപ്പിയം വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ആഹാരം ആഹാരേന്തി; അനവജ്ജം വത, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ആഹാരം ആഹാരേന്തി. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

ജീവകസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. ഉപാലിസുത്തം

൫൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ നാളന്ദായം വിഹരതി പാവാരികമ്ബവനേ. തേന ഖോ പന സമയേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ.), നാതപുത്തോ (പീ.)] നാളന്ദായം പടിവസതി മഹതിയാ നിഗണ്ഠപരിസായ സദ്ധിം. അഥ ഖോ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ നാളന്ദായം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന പാവാരികമ്ബവനം യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ, തപസ്സി [ദീഘതപസ്സി (സ്യാ. കം. ക.)], ആസനാനി; സചേ ആകങ്ഖസി നിസീദാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘കതി പന, തപസ്സി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ കമ്മാനി പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, ആചിണ്ണം നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ ‘കമ്മം, കമ്മ’ന്തി പഞ്ഞപേതും; ‘ദണ്ഡം, ദണ്ഡ’ന്തി ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, ആചിണ്ണം നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പഞ്ഞപേതു’’ന്തി.

‘‘കതി പന, തപസ്സി, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘തീണി ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാതി, സേയ്യഥിദം – കായദണ്ഡം, വചീദണ്ഡം, മനോദണ്ഡ’’ന്തി.

‘‘കിം പന, തപസ്സി, അഞ്ഞദേവ കായദണ്ഡം, അഞ്ഞം വചീദണ്ഡം, അഞ്ഞം മനോദണ്ഡ’’ന്തി?

‘‘അഞ്ഞദേവ, ആവുസോ ഗോതമ, കായദണ്ഡം, അഞ്ഞം വചീദണ്ഡം, അഞ്ഞം മനോദണ്ഡ’’ന്തി.

‘‘ഇമേസം പന, തപസ്സി, തിണ്ണം ദണ്ഡാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം കതമം ദണ്ഡം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, യദി വാ കായദണ്ഡം, യദി വാ വചീദണ്ഡം, യദി വാ മനോദണ്ഡ’’ന്തി?

‘‘ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ ഗോതമ, തിണ്ണം ദണ്ഡാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം കായദണ്ഡം നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേതി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ വചീദണ്ഡം, നോ തഥാ മനോദണ്ഡ’’ന്തി.

‘‘കായദണ്ഡന്തി, തപസ്സി, വദേസി’’?

‘‘കായദണ്ഡന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദാമി’’.

‘‘കായദണ്ഡന്തി, തപസ്സി, വദേസി’’?

‘‘കായദണ്ഡന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദാമി’’.

‘‘കായദണ്ഡന്തി, തപസ്സി, വദേസി’’?

‘‘കായദണ്ഡന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദാമീ’’തി.

ഇതിഹ ഭഗവാ ദീഘതപസ്സിം നിഗണ്ഠം ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം യാവതതിയകം പതിട്ഠാപേസി.

൫൭. ഏവം വുത്തേ, ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ത്വം പനാവുസോ ഗോതമ, കതി ദണ്ഡാനി പഞ്ഞപേസി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘ന ഖോ, തപസ്സി, ആചിണ്ണം തഥാഗതസ്സ ‘ദണ്ഡം, ദണ്ഡ’ന്തി പഞ്ഞപേതും; ‘കമ്മം, കമ്മ’ന്തി ഖോ, തപസ്സി, ആചിണ്ണം തഥാഗതസ്സ പഞ്ഞപേതു’’ന്തി?

‘‘ത്വം പനാവുസോ ഗോതമ, കതി കമ്മാനി പഞ്ഞപേസി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ’’തി?

‘‘തീണി ഖോ അഹം, തപസ്സി, കമ്മാനി പഞ്ഞപേമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, സേയ്യഥിദം – കായകമ്മം, വചീകമ്മം, മനോകമ്മ’’ന്തി.

‘‘കിം പനാവുസോ ഗോതമ, അഞ്ഞദേവ കായകമ്മം, അഞ്ഞം വചീകമ്മം, അഞ്ഞം മനോകമ്മ’’ന്തി?

‘‘അഞ്ഞദേവ, തപസ്സി, കായകമ്മം, അഞ്ഞം വചീകമ്മം, അഞ്ഞം മനോകമ്മ’’ന്തി.

‘‘ഇമേസം പനാവുസോ ഗോതമ, തിണ്ണം കമ്മാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം കതമം കമ്മം മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേസി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, യദി വാ കായകമ്മം, യദി വാ വചീകമ്മം, യദി വാ മനോകമ്മ’’ന്തി?

‘‘ഇമേസം ഖോ അഹം, തപസ്സി, തിണ്ണം കമ്മാനം ഏവം പടിവിഭത്താനം ഏവം പടിവിസിട്ഠാനം മനോകമ്മം മഹാസാവജ്ജതരം പഞ്ഞപേമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ കിരിയായ പാപസ്സ കമ്മസ്സ പവത്തിയാ, നോ തഥാ കായകമ്മം, നോ തഥാ വചീകമ്മ’’ന്തി.

‘‘മനോകമ്മന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദേസി’’?

‘‘മനോകമ്മന്തി, തപസ്സി, വദാമി’’.

‘‘മനോകമ്മന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദേസി’’?

‘‘മനോകമ്മന്തി, തപസ്സി, വദാമി’’.

‘‘മനോകമ്മന്തി, ആവുസോ ഗോതമ, വദേസി’’?

‘‘മനോകമ്മന്തി, തപസ്സി, വദാമീ’’തി.

ഇതിഹ ദീഘതപസ്സീ നിഗണ്ഠോ ഭഗവന്തം ഇമസ്മിം കഥാവത്ഥുസ്മിം യാവതതിയകം പതിട്ഠാപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമി.